પ્રગતિવાદ અને ભૌતિકવાદ

 
A – UPNISHAD – PRAGATI-VAAD ANE BHAUTIK-VAAD, DANTALI ASHRAM – ઉપનિષદ – પ્રગતિવાદ અને ભૌતિકવાદ – દંતાલી આશ્રમ – ઉપનિષદોને માધ્યમ બનાવીને ધર્મ ચર્ચા ચાલી રહી છે. આગળના મંત્રો એકજ વસ્તુને જુદી જુદી રીતે કહેનારા છે અને એ મંત્રો બહુ મહત્વના છે. એટલે એ મંત્રોની વ્યાખ્યા શરુ કરીએ એના પહેલા થોડી ભૂમિકા સમજવા જેવી છે. જે સંસાર છે, એ સંસારમાં ત્રણ તત્વો ગતિમાં ચાલી રહયા છે. એકતો સંસાર પોતે ગતિશીલ છે, બીજું સંસારમાં રહેનારા માણસો પણ ગતિશીલ છે એટલે ત્રીજું સંસારમાં રહેનારા માણસોના પ્રશ્નો અને એની આવશ્યકતાઓ પણ ગતિશીલ છે. જો આ વાતને સમજમાં આવે તો તમે સમજી શકશો કે બે હજાર વર્ષ પહેલા જે માણસ હતો, એની જે આવશ્યકતા હતી એ અને આજના માણસની આવશ્યકતા સરખી છે ખરી? તો એને હવે સરખી કરી શકાય છે ખરી? એ નેવાના પાણીને મોભે ચઢાવવા જેટલું કઠિન કામ છે. ત્યારે શું છે કે સંસારની ગતિ, એની સાથે માનવ જાતની ગતિ અને એની સાથે માનવ જાતના પ્રશ્નોની ગતિ એટલેકે માનવજાતની આવશ્યકતાઓની ગતિ આ ત્રણેને જો તમે બરાબર યથાયોગ્ય ગોઠવી શકો તો તમે યુગને જાણનારા યુગદ્રષ્ટા છો. પણ જો તમે આ ત્રણેયનું બેલેન્સ તોડી નાંખો તો તમે યુગને ન્યાય આપી શકો નહીં. એટલે આપણે ત્યાં જુદા જુદા શબ્દો વાદ માટે નીકળ્યા. જે લોકો આ ગતિની સાથે ચાલે છે, પ્રશ્નો અને અવશ્યક્તાઓની સાથે ચાલે છે, એમનું નામ છે, પ્રગતિવાદી. જે લોકો સાથે નથી ચાલતા પણ માત્ર ભૂતકાળમાં લઇ જવા માંગે છે, આજના પ્રશ્નો અને આજની આવશ્યકતાઓને ભૂતકાળમાં લઇ જવા માંગે છે, એમનું નામ છે, પ્રતિક્રિયાવાદી છે. દા.ત. ગામમાં લાઈટ ગઈ અને પાણીની ટાંકી ભરાય નથી, હવે પ્રતિક્રિયાવાદી કહેશે કે આ લાઈટ આવી અને ઉપાધિ થઇ. તો પછી લાઈટ કાઢી નાંખો અને કુવામાંથી પાણી કાઢો એ તો તમારા હાથની વાત છે, તમને કોણ ના પડે છે? આવા માણસો પ્રશ્નોનું સમાધાન ભૂતકાળથી કરે છે. @5.02nin. હવે જે પ્રગતિવાદી છે એ લાઈટ ગઈ તો કહેશે કે વગર લાઇટે પણ આપણું કામ ચાલે એ માટે એક જનરેટર લાવો, એને ચલાવીને પણ કામ કરી શકાય. આ બે વાદોમાં ઉપનિષદ પ્રગતિવાદી છે. આપણે ત્યાં ઉત્તરવર્તી કાળમાં પ્રતિક્રિયાવાદ આવ્યો અને એની છાયા આજ સુધી છે. લોકો જલ્દી નવી વસ્તુનો સ્વીકાર કરી શકતા નથી. લોકો કહેશે કે આ ખાતર આવ્યું અને લોકોને કેન્સર થયું. પહેલા ક્યાં આટલા બધા રોગો હતા? આ પ્રરિક્રિયાવાદ છે. ખાતર વગર વીંઘામાં મણ વાવો અને પાંચ મણ લો. હવે અઢી શેર સારું બિયારણ વાવો, ખાતર નાખો અને પચાસ મણ લો. આને પ્રગતિવાદ કહેવાય. તો આ બે વાદો ચાલ્યા આવે છે. આજે તમારી ખુમારી કેમ છે? કારણકે હવે આપણે અમેરિકાનું અનાજ ખાતા નથી. કેટલા ટ્યુબ વેલ, બાંધો, ખાતરના  કારખાનાં, નવા-નવા બિયારણો નીકળ્યા છે એટલે આ પ્રગતિવાદ છે.જેવી રીતે ઉત્પાદનના ક્ષેત્રમાં આ બે વાદો છે, એવીજ રીતે સમાજના ક્ષેત્રમાં અને ધર્મના ક્ષેત્રમાં પણ આ બે વાદો છે. ધર્મના ક્ષેત્રમાં પ્રગતિવાદથી શું થયું કે આ મંદિર બધાના માટે ખુલ્લું છે. કોઈના માટે પ્રતિબંધ નથી. ભગવાન સૌના છે, અહીં કોઈ નાતજાતના ભેદ નથી. એટલે આ પ્રગતિવાદ કહેવાય. નાત-જાતના ભેદ રાખીને પેલી જૂની વાત ચલાવે કે પહેલા તો પવિત્ર પુરુષોજ અંદર જતા હતા, એ પ્રતિક્રિયાવાદ કહેવાય. પ્રતિક્રિયાવાદ એક પ્રકારની ઉંબેટ છે અને જે દેશમાં, જે પ્રજામાં આ પ્રતિક્રિયાવાદ છે, એ કદી જલ્દી વિકાસ કરી શકે નહીં. મને એક માણસે કહ્યું કે આ અમેરિકન લોકો તો મૂરખના જામ છે કે એમને અગિયાર ચોકા ચુમ્માલીસ નથી આવડતું. @9.54min સ્વામીજીએ કહ્યું એમને એ જાણવાની જરૂર નથી અને એ આવડતું ન હોવા છતાં ચંદ્ર, શુક્રલોકમાં એ લોકો ગયા, રોકેટો એ ઊડાડે છે, કેમ? એ લોકોએ કેલ્ક્યુલેટર, કમ્યુટર કાઢ્યું એટલે વગર જોતું મગજ કસવાનું બંધ થયું. પ્રગતિવાદી પ્રજાજ આગળ ચાલશે. ઉપનિષદ પ્રગતિવાદ અને અધ્યાત્મવાદનો સમન્વય કરવા માંગે છે. એટલે આગળ એક મંત્ર છે, એમાં લખ્યું છે, “अन्धन्तमः:प्रविशन्ति एऽविद्यामुपासते, ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायारता:” એ ભાઈ अन्धन्तमः:प्रविशन्ति ગાઢ અંધકારમાં એ પ્રજા પડી જશે, જે માત્ર અવિદ્યાની ઉપાસના કરે છે. અહીં અવિદ્યા એ ભૌતિક વિદ્યા છે. ઉપનિષદની અંદર બે-ચાર શબ્દો વારંવાર આવે છે. પરા અને અપરા વિદ્યા. જેનાથી પરમેશ્વરની પ્રાપ્તિ થાય એ પરા વિદ્યા કહેવાય અને જેના દ્વારા તમારો સંસાર સુખી થાય તે અપરા વિદ્યા કહેવાય. હવે આ બંનેનો મેળ કરવો છે, એટલે ઉપનિષદ કહે છે, अन्धन्तमः:प्रविशन्ति – જે લોકો ગાઢ અંધકારમાં પડશે, એ માત્ર કોરી ભૌતિક વિદ્યાની ઉપાસના કરશે. भूय इव ते तमो य उ विद्यायारता: એનાથી વધારે ગાઢ અંધકારમાં એ લોકો પડશે જેને માત્ર વિદ્યામાજ રસ હોય. માત્ર આધ્યાત્મિક વાતો કરે છે, આત્માનીજ વાતો કરે છે. અંધકાર એટલે શું? अन्ध न्तमः આ બે શબ્દો વાપરેલા છે. અંધકાર શબ્દનો અર્થ થાય છે, અજ્ઞાન. એટલે ઊંધા માર્ગે ચઢેલો માણસ. ઊંધા માર્ગે ચઢેલો માણસ કદી લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરી શકે નહીં. એટલે ઉપનિષદ બંનેનો મેળ કરવા કહે છે કે તમે માત્ર અવિદ્યાના (ભૌતિક વિદ્યા – જ્ઞાન અને વિજ્ઞાન) ઉપાસક ન બનો અને એમાં ને એમાં રચ્યાપચ્યા રહેશો તો આ બહારની વિદ્યા છે, તે અંદર શાંતિ આપનાર થવાની નથી. અશાંતિ ત્યાં હોય છે કે જ્યાં પ્રશ્નો ઊભા થાય છે પણ એનો ઉકેલ લાવી શકાતો નથી. પ્રશ્ન મોટો હોય તો અશાંતિ પણ વધારે હોય. જ્યા પ્રશ્નો ઊભા નથી થતા હોતા ત્યાં શાંતિ હોય છે. @15.08min. આ અડધી વાત છે. પણ એવી કોઈ જગ્યા છે કે જ્યાં પ્રશ્નો ઊભાજ ન થતા હોય? રાજપાટ છોડીને રામ વનમાં ગયા પછી કેમ પ્રશ્નો ઊભા થાય છે? એવી કોઈ જગ્યા છે, જ્યાં પ્રશ્નો ન ઊભા થતા હોય? તમે ઘર છોડી કોઈ આશ્રમમાં જાવ તો તમને લાગે છે કે ત્યાં પ્રશ્નો નહિ હોય? પહેલોજ પ્રશ્ન થશે કે ગરમ પાણી નથી મળતું અને ઠંડા પાણીએ ન્હાવાની ટેવ નથી. એટલે એ ખોટી વાત છે કે જ્યાં પ્રશ્નો ઊભા નથી થતા ત્યાં શાંતિ હોય છે. એ તો સ્મશાન શાંતિ છે. મડદાંને કોઈ પ્રશ્ન હોતો નથી. જીવતા માણાસોનેજ પ્રશ્નો ઊભા થાય. જીવતો માણસ જેટલો મોટો હોય, એટલા એના પ્રશ્નો મોટા હોય. રાજાના પ્રશ્નો રાજા જેવા હોય અને ભિખારીને ભિખારી જેવા પ્રશ્નો હોય. જ્યાં પ્રશ્નોના ઉકેલ લાવતો હોય ત્યાંજ  શાંતિ હોય. પ્રશ્નો ઉભાજ ન થાય એવી કલ્પના તમે કરી શકો નહીં. જ્યાં જશો ત્યાં પ્રશ્નો તો ઊભા થવાનાજ. પશ્ચિમના લોકોએ શું કામ કર્યું કે સવારે ઊઠે એટલે કામ ઉપર અને સાંજે આવે એટલે રાત પડી જાય. થાકેલા હોય એટલે ખાય-પીએ અને ઊંઘી જાય. કોઈ જોડે ઝગડવાનો સવાલજ નથી ઊભો થતો.આપણે તો સવારથીજ નવરા. આખા ગામના ઝગડા અને ખટપટો વ્હોરી લઈશું. એટલે આપણે ત્યાં જેટલી અશાંતિ છે, એટલી એમને ત્યાં નથી. એમણે જીવનમાં એક બીજી દ્રષ્ટિ કેળવી કે કોઈના આંતરિક જીવનમાં રસ ન લેવો. એને બહુ ભયંકર અસભ્યતા માની. @20.07min. પ્રશ્નો હોય પણ એનો ઉકેલ ન લાવી શકાતો હોય તો એ દુર્બળ માણસ છે. એટલે જ્યાં પ્રશ્નો હોય પણ એને ઉકેલવાની ક્ષમતા હોય ત્યાં શાંતિ હોય છે. એટલે આ તાકાતને એનું નામ છે, પુરુષાર્થ. અને એ જીવનની સાધના છે. એનાથી ભાગી છૂટવું એનું નામ છે, પલાયનવાદ. એમ ત્રણ વાદો થયા તે પ્રગતિવાદ, પ્રતિક્રિયાવાદ અને પલાયનવાદ. પ્રતિક્રિયાવાદ તમને ભૂતકાળમાં લઇ જશે, પ્રગતિવાદ તમને ભવિષ્યમાં ઉજ્જવળ જગ્યાએ લઇ જશે અને પલાયનવાદથી તમે ભાગી છૂટશો. એટલે ઉપનિષદ એ પ્રગતિવાદ છે. તમને ખબર પડી ગઈ કે આજ રાત્રે તમારા ઉપર હુમલો થવાનો છે, તો તમે શું કરશો? તમારું કર્તવ્ય છે કે એ હુમલાનો ઉકેલ લાવવો. એ ઉકેલ લાવો તો તમે પુરુષાર્થી છો, તમે સાધના કરો છે. એ પુરુષાર્થ સફળ થશે તો તમને શાંતિ થશે. એમ જેટલા જીવનના પ્રશ્નો છે એને બે ભાગમાં વહેંચી નાંખવાના તે આંતર પ્રશ્નો અને બાહ્ય પ્રશ્નો. આંતર પ્રશ્નો છે એને આંતરવિદ્યાથી હલ કરવાના એટલેકે પરા વિદ્યાર્થી હલ કાવના અને બાહ્ય પ્રશ્નો એટલેકે ભૌતિક પ્રશ્નોને અવિદ્યાથી એટલે અપરા ભૌતિક વિદ્યાર્થી હલ કરવાના. એટલે જ્ઞાન વિજ્ઞાનનો વિકાસ કરો. એટલે અહીં લખ્યું છે, એ ભાઈ “विद्यां चाविद्यां च यस्तदवेदोभयंसह” આગળ આ મંત્ર આવશે. “अन्धन्तमः:प्रविशन्ति एऽविद्यामुपासते, ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायारता:” માત્ર કોરી વિદ્યા તમારા આંતરિક પ્રશ્નોને હલ કરી શકશે નહીં. આંતરિક પ્રશ્નો શું છે? માનો કે તમારા ઘરમાં બધી ભૌતિક વસ્તુઓ છે, એ છતાં તમે દુઃખી છો, કેમ કે આંતરિક પ્રશ્નો ઘણા ભયંકર છે. પકવાન છે, સરસ રસોઈ છે પણ ભાવતું નથી. આંતરિક પ્રશ્નોમાં લાગણીના અને મસ્તિષ્કના પ્રશ્નો બહુ દુઃખદાયી હોય છે. @25.15min. છોકરો છે પણ કુમાર્ગે ચાલે છે અને દીકરી પણ એવીજ છે તો આ પ્રશ્નો વિદ્યાના દ્વારા હલ થઇ શકશે નહીં. વિદ્યા તમારા આંતર જગતને મજબૂત બનાવશે અને એમ કહેશે કે જો આ છોકરા તારે માર્ગે ન હોય, કલ્યાણ માર્ગે ન હોય તો એના સાથેની ગાંઠ છોડી કાઢ. નથી છૂટતી એ મોહ છે. ઘણી કાયરતાઓ હોય છે, એમાં સૌથી મોટામાં મોટી આબરૂની કાયરતા હોય છે. એ એટલી ભયંકર છે કે તમે સત્ય હોવ, સાચા માર્ગે હોવ તો પણ ચાલી ન શકો. તમને સમાજ ચાલવા દેશે નહીં. આ કાયરતા પણ વિદ્યાથી દૂર થશે. ઉપનિષદ ત્યાગ અને વૈરાગ્ય પર ભાર મુકતા નથી પણ કર્તવ્ય ઉપર ભાર મૂકે છે. તમારો ત્યાગ અને વૈરાગ્ય તમને લાચાર ન બનાવી દે કે કોઈ ખાવાનું આપે તો ખાઉં, કોઈ કપડાં આપે તો પહેરું, કોઈ પોસ્ટકાર્ડ આપે તો લખું. ઉપનિષદ તમને પરાવલંબી થવાનું કહેતા નથી. ત્યારે ઉપનિષદ તમને કર્તવ્ય કરવાનું કહે છે, સ્વાવલંબી બનવાનું કહે છે. આપણા પ્રધાનમંત્રીએ એક સુત્ર આપ્યું, “जय जवान जय किसान” અને આપણે પદેશથી અનાજ મંગાવતા બંધ થયા. ખાલી આત્મા, આત્મા કહેવાથી દેશનું ભલું થવાનું નથી. @29.55min. સ્વામીજી એક હાઈસ્કૂલમાં પ્રવચન આપવા ગયા તો ત્યાં એક નારો લખ્યો હતો, “नहीं चाहिए भौतिकवाद एक हमारा ईश्वरवाद” આ નારા વિશે સ્વામીજીનો જવાબ સાંભળો. પેલાએ(ઈશ્વરે) કહ્યું છે કે મેં ચારે તરફ એટલું બધું ધન મૂક્યું છે કે તમે એને ખોળો, ભૌતિક વિદ્યાની ઉપાસના કરો અને સમૃદ્ધ બનો. સ્વામીજીએ ઉદ્ઘાટન પ્રસંગે કહ્યું કે તમે બધા સારા નારાઓ લગાવ્યા છે પણ એક નારા સાથે હું સહમત નથી એટલે એ નારાના વિરુદ્ધમાં મારે પ્રવચન કરવાનું છે. તમારી ઈચ્છા થાય તો બીજી વાર મને ના બોલાવશો. જે માણસ આ નારા લગાવવામાં પ્રમુખ હતો, એને ઘણું દુઃખ થયું. કહ્યું કે બાપજી, તમે તો મારો સિધ્ધાંતજ તોડી નાંખ્યો. સ્વામીજીએ કહ્યું, જે તૂટી જાય એને સિદ્ધાંત કહેવાય નહીં. આ નારા લગાવનાર વ્યક્તિને ત્યાં TV, ફોન, ફ્રીઝ, ગાડી બધું છે અને કહો કે नहीं चाहिए…. તો તારા ઘરમાંથી તો બધું કાઢ. ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક એમ બે વિદ્યાઓ છે. રાષ્ટ્રને જો તમે આ બધી ભૌતિક ઉપલબ્ધીઓથી બચાવવા માંગો તો રાષ્ટ્ર ભિખારી થઇ જશે.એટલે ઉપનિષદ માત્ર અધ્યાત્મવાદી નથી પણ સમગ્રતાવાદી છે. એ તમારા બાહ્ય અને આંતર જીવન એમ બંનેને સુખી કરવા માંગે છે. @34.55min. કોઈકે કહ્યું કે આ નારા લગાવનાર વ્યક્તિએ ગયા વર્ષે ત્રણ લાખ રૂપિયાનું બનાવતી બિયારણ ખેડૂતોને વેચી દીધું હતું. આમાં આધ્યાત્મિકતા ક્યાં રહી? ત્યારે ઉપનિષદ કહે છે, “संभूतिं च विनाशं च यस्ततद्वेदोभयँस:, विनाशेन मृत्युम तीर्त्वा सम्भूत्यामृतमश्नुते”(१४),  “विद्यां चाविद्यां च यस्तदवेदोभयंसह, अविद्यया मृत्युम तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते” (११). આ પાંચ-છ શ્લોકો સાથે સમજી લેવાના છે. તો અવિદ્યા જે ભૌતિક વિદ્યા છે, એનાથી શું ફળ પ્રાપ્ત થશે?  मृत्युम तीर्त्वा મૃત્યુને ટ્રાઇ જશો. મરી જવું એ મૃત્યુ નથી. આ એક ભ્રાંતિ છે, મરી તો બધાને જવાનુંજ છે. અહીં મૃત્યુનો અર્થ લાચાર જીવન કહ્યું છે. લાચાર જીવન એટલે શું? પેટ નથી ભરી શકાતું, કપડાં નથી સિવડાવી શકાતાં, ઘર નથી, નોકરી નથી, વિગેરે. આ લાચારીને તમે બે માર્ગે દૂર કરી શકો. એક તો જેના કારણે તમે લાચારી ભોગવો છો, એની ઈચ્છાજ ન કરો. ખાવાનું નથી તો ખાવાની ઈચ્છાજ ન કરો અથવા જે મળે, જ્યાં ત્યાંથી મળે એ ખાઈ લો. એવું લખ્યું છે, “प्रातष्टिततले तले विटपीनाम चिराणी कंठांकुरु” એ ભાઈ તને રહેવાનું ઘર ના મળતું હોય તો કોઈ ઝાડ નીચે રહે. તો વસ્ત્રો ક્યાંથી લાવીશ?  चिराणी कंठांकुरु તો એમ કરીને કોઈએ ચીંથરા ફેંકી દીધા હોય તે બધા ભેગાં કરીને એ ગોદડી બનાવી લે. પછી કોઈ ટુકડા આપે તે અને કોઈનું ફેંકી દીધેલું હોય તે ખાઈને જીવ. પણ “सम्मानम कलयाती घोलगर्लम निचापमानंस:” પણ મારી પાસે ઘર નહિ હોય, મિલકત નહિ હોય તો બધા લોકો અપમાન કરશે. તો સહન કરીને જીવન પૂરું કરી નાંખ, પણ ઈચ્છા કરીશ નહીં. એમ ત્યાગ માર્ગમાં વૈરાગ્યની પ્રધાનતા છે. આ એક માર્ગ થયો. દેશ આ રીતે ગરીબ થતો હોય છે. બીજો માર્ગ એ કે જે તમારી લાચારી છે એને દૂર કરવા પુરુષાર્થ કરો. હાથ-પગને કામે લગાડો, મગજને કામે લગાડો. તમારા ઘરમાં એક નહિ દશ ઘડિયાળ લગાવેલા હોવા જોઈએ. તમે એટલું કમાવો કે તમારું ઘર ભરેલુંને ભરેલું રહે. @40.31min. ઉપનિષદ કોઈને સાધુ-સાધ્વી બનવાનું કહેતા નથી. તમારી યુવાન બહેન દીકરી વિધવા થઇ હોય તો એને ભણાવો. B-ED, BCOM કરાવડાવો અને પોતાના પગ ઉપર ઊભી રહે એટલું એને આવડવું જોઈએ. એને સાધ્વી બનાવશો નહીં (પણ યોગ્ય પાત્ર મળતું હોય તો પુનર્લગ્ન કરો). એટલે ઉપનિષદ કહે છે, अविद्यया मृत्युम तीर्त्वा. છોકરો છે, તો એને પોતાના પગ ઉપર ઊભો કરો. ગમે ત્યાં જાય, લાત મારીને પૈસો પેદા કરે. એનું નામ કહેવાય લાચારીમાંથી છૂટવું. અને પછી विद्ययाऽमृतमश्नुते હવે અધ્યાત્મવિદ્યાથી અમૃતત્વનું પણ થશે. અમૃતત્વ એટલે અધ્યાત્મ પ્રસાદ. એટલે પ્રત્યેક પરિસ્થિતિમાં તમારી પ્રસન્નતા અક્ષમ રહે એનું નામ અધ્યાત્મ પ્રસાદ. તમે પુરુષાર્થ કર્યો, પ્રાપ્ત કર્યું પણ પછી ખોવાઈ ગયું, બળી ગયું કે ચોરાઈ ગયું છતાં તમારી આધ્યાત્મિકતાના કારણે તમારા ચહેરા ઉપર ગ્લાનિ કે શોક આવતો નથી. સૌરાષ્ટ્રમાં એક ઘટેલી ઘટના સાંભળો. એક લુવાણા ઠક્કર હતા. મોટી ઉંમર સુધી સંતાન ન હતું એટલે અધ્યાત્મ માર્ગે ચઢી ગયેલા અને પછી કહે કે સારું થયું ભગવાને બહુ દયા કરી કે આપણને છોકરાં આપ્યા નહીં. આ ઠક્કરે એમાંથી મન વાળી લીધું, એનાથી મોટું જ્ઞાન નથી, મોટી સમજણ નથી. બંને સત્સંગ ઉપર ચઢી ગયા. @45.15min.એમને થયું કે કોઈ સંત પ્રત્યક્ષ મળે તો એની હૂંફથી જીવન જીવી શકાય. એક બીજી વાત યાદ રાખજો કે તમે આધ્યાત્મિક માર્ગમાં ખુબ આગળ વધ્યા હોવ તો તમારી ઈચ્છા પુરી કરવાની જવાબદારી ભગવાનની છે. जो इच्छा करि हों मन मांहि रामकृपा कछु दुर्लभ नाहीं. આગળ વધવાનો અર્થ થાય કે તમને પુરી ન થાય  એવી ઈચ્છા થાયજ નહીં. બન્યું એવું કે એમને એક સંત મળ્યા અને કહ્યું ભગત મારે તમારે ત્યાં રહેવું છે. DANTALI ASHRAM – સંત મહાત્મા ત્રીજે મળે રહેવા લાગ્યા. પતિ-પત્ની ખુબ સેવા કરે. બનવા કાળ એવું બન્યું કે પેલી બહેન સગર્ભા થઇ, પુત્ર થયો. એમને તો શ્રદ્ધા થઇ ગઈ. રાજી રાજી થઇ ગયા. છોકરો મોટો થઇ ગયો. પેલા મહારાજ રોજ એમને ગીતા, ઉપનિષદ અને બીજા શાસ્ત્રો ભણાવે. એમનું મન એમાંને એમાં રાખે. છોકરો 18 વર્ષનો થયો અને એક દિવસ છાણા ખડકી રાખેલા ત્યાં છાણા લેવા ગયો અને ત્યાં સર્પ સંતાઈ રહેલો હતો. સર્પે એને ડંખ માર્યો અને એની સાથેજ એના પ્રાણ ઊડી ગયા. દુઃખ પછી સુખ સારું પણ સુખ પછી દુઃખ બહુ પીડા દાયક હોય છે. ઘીની બરણી ઢળી જાય કે ખાંડનો ડબ્બો ઊંધો વળે તો પણ મન વાળી શકાય પણ દેવ જેવો યુવાન એકનો એક વ્હાલામાં વહાલો દીકરો મરી જાય તો શું થાય? કેટલો આઘાત લાગતો હશે? છોકરાને ઘરમાં લાવી સુવડાવી દીધો. પેલા સંત મહાત્માને ખબર નથી. રાત પડી ગયેલી હોવાથી મડદું કઢાય નહિ એટલે બીજે દિવસે સવાર પર વાત રાખી. દસ વાગ્યે પેલા મહારાજે ઠક્કરને બોલાવ્યા અને કહ્યું કે મને ભૂખ લાગી છે એટલે મને થોડો શીરો કરીને ખવડાવો. પતિએ કહ્યું એટલે પત્નીએ શીરો બનાવ્યો અને ઉપર લઇ ગઈ. ત્યારે પેલા સંતે કહ્યું, હવે મારી ભૂખ ઊડી ગઈ છે. કેટલું દુઃખ થાય? તમે કોઈ સંતને રાખી જોયા છે? દાદા ખાચરનું સ્ટેચ્યુ મેં એટલા માટે મૂક્યું છે કે @50.00min. ત્રીસ-ત્રીસ વર્ષ સુધી એમણે અનન્ય ભાવથી સહજાનંદ સ્વામીને પોતાના ઘરમાં રાખેલા અને એમની સેવા કરેલી. એટલે લોકો એમાંથી પ્રેરણા લઈ શકે. ઠક્કર પાછા જતા હતા એટલે પેલા સંતે પાછા બોલાવી અને કહ્યું, મને બધી ખબર છે કે તારા છોકરાને સર્પ કરડયો છે અને મડદું થઈને પડેલો છે. તો જાણવા છતાં મારી પાસે શીરો બનાવડાવ્યો? મેં એટલા માટે બનાવડાવ્યો કે 20 વર્ષથી તમારી આગળ ઉપનિષદ-ગીતાની વાત કથા કરી છે અને આત્મા-પરમાત્માની વાતો કરી છે એ તને પછી કે નહીં? એ મારે જાણવું હતું. મને આનંદ છે કે એ વાતો તને પચી છે, નહિ તો તમે રોકકળ કરત કે મહારાજ, મારા છોકરાને સજીવન કરો, નહિ તો આ ઘરની બહાર નીકળો. આનું નામ છે, विद्ययाऽमृतमश्नुते ભાઈ અવિદ્યાના દ્વારા એટલે કે ભૌતિક વિદ્યાના દ્વારા લાચારીમાંથી છૂટી જવાનું એટલે કે મારે કોઈના ઊતરેલાં કપડાં પહેરવાં નથી, મારે કોઈનું આપેલું ખાવું નથી કે કોઈનો દાન-ધર્માદા ખાવો નથી. @5.00min. કોઈ જમાડેને નીચું મ્હોં રાખીને જમી લેવું, કોઈની ગાડી મળે તો બેસવું, જરા લાઇટર આપોને? બીડી પીઓ છો અને લાઇટર રાખતા નથી. જ્યારેને ત્યારે માંગ માંગ કરવાની આદત પડી ગઈ છે. ઉપનિષદ કહે છે, એવું નહિ કરવાનું. તમારા પગ ઉપર ઊભા રહેવાનું. અને પગ ઉપર ઊભા રહેવા માટે પ્રશ્નોને હલ કરવાના અને એ પ્રશ્નોને હલ કરવા સમાન અંતર ત્રણ ગતિઓ છે કે સંસાર દોડી રહ્યો છે, માણસો દોડી રહયા છે અને માણસોની આવશ્યકતાઓ દોડી રહી છે. એમાંથી બચવા માટે હું તમને બધાને કહું છું કે તમે ઋષિઓના વલ્કલ પહેરો. તમને વલ્કલ પહેરાવી શકાય ખરા? અને વલ્કલ પહેરવાથી પ્રશ્નો હલ થશે ખરા? ઉપનિષદ કહે છે, હા થઇ શકે. તમે નાવમાં નવું ટેરી-કોટનનું (જયારે આ કથા ચાલતી હતી ત્યારે ટેરી-કોટન કપડાની બોલબાલા હતી) કપડું બનાવો, શા માટે નથી બનાવતા? જાપાનનું કપડું આખી દુનિયામાં વપરાતું હોય તો તમારું કપડું કેમ બહાર ના જાય? તમારું કપડું બહાર બીજા દેશોમાં ના જાય તો તમે ભિખારી થઇ જશો. જાપાનનું 15,000 કરોડનું કપડું ભારતમાં આવે છે. એટલે તમારા પૈસાની મજૂરી એમને મળે છે, તમારી એટલી મજૂરી લૂંટાઈ ગઈ. તો હવે તમે ભૌતિક વિદ્યાથી એવું કપડું બનાવો કે દુનિયામાં તમારુંજ કપડું વેચાય. ભૌતિક વિદ્યામાં પ્રગતિ કર્યા પછી તમારી આગળ ગમે એવી વિકટ પરિસ્થિતિ આવે કે તમારો છોકરો મરી ગયો, પત્ની મરી ગઈ, પતિ મરી ગયો એવી પરિસ્થિતિમાં પણ તામાઈ આંતરિક પ્રસન્નતાને વાંધો આવે નહીં.એનું નામ આધ્યાત્મિક વિદ્યા છે માટે આ બેય વિદ્યાને સાથે રાખો.  नम: पार्वतीपतये हर हर महादेव हर.
 
 

Leave a comment

Filed under અધ્યાત્મ, Uncategorized

Namaqualand – Africa’s Desert Garden – The Secrets of Nature

alt

Namaqualand – Africa’s Desert Garden – The Secrets of Nature

                https://youtube.com/embed/-Gx-aCsURq0?rel=0 
Image result for Namaqualand - Africa's Desert Garden - The Secrets of Nature images
Image result for Namaqualand - Africa's Desert Garden - The Secrets of Nature images
Image result for Namaqualand - Africa's Desert Garden - The Secrets of Nature images
 Namaqualand Meerkats: Hoppípolla
Related image
Image result for Namaqualand - Africa's Desert Garden - The Secrets of Nature images
  Quiver Tree amidst flowers and hills, Goegap Nature Reserve, Springbok District, Namaqualand,
Image result for Namaqualand - Africa's Desert Garden - The Secrets of Nature images
Onseepkans Namaqualand Africa
Image result for Namaqualand - Africa's Desert Garden - The Secrets of Nature images
Related image
Against the Laws of Nature: How the Desert Blooms

1 ટીકા

Filed under વિજ્ઞાન

લોગોફિલ’ને શબ્દાંજલિ. /પરેશ વ્યાસ

Logophile:
ગ્રીક શબ્દ ‘લોગોસ’ એટલે શબ્દ કે પ્રવચન અને ‘ફિલોસ’ એટલે પ્રેમ, વ્હાલ. જે શબ્દને નિતાંત પ્રેમ કરે એ ‘લોગોફિલ’ને શબ્દાંજલિ.
આપ સાચા અર્થમાં Word Buff હતા. ‘બફ’ એટલે પીળું કપડું જેનાથી ધાતુ ઉપર ચમક લાવવામાં આવે. આપ શબ્દને ચમકાવી દેતા હતા. શબ્દની આરપાર ભલાં કોણ જોઈ શકે? શબ્દને સરળ અને ટૂંકમાં સમજાવવાની કલા કોઈ આપની પાસે શીખે.
ગુજરાતી અસ્મિતાને ઉજાગર કરતું સામાયિક ‘ચિત્રલેખા’માં શબ્દની સોનોગ્રાફી અને એક્સ-રે વર્ષોથી મારી પ્રિય કોલમ. ચિત્રલેખા ય ગજબનું સામાયિક છે. ચિત્ર અને લેખનું અદભૂત સંયોજન. બક્ષીસાહેબ એને બખૂબી અને બહુ ઓછાં શબ્દોમાં સમજાવતા રહ્યાં. થોડાં શબ્દોમાં સઘળું કહેવું અઘરું છે સાહેબ.
શબ્દસેવી, શબ્દપ્રેમી અને શબ્દજીવી બકુલ બક્ષીને મારી અંતરની શબ્દાંજલિ.

Leave a comment

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ, પ્રકીર્ણ, રમુજ

ડૉ બી એમ હેગડે ના પ્રવચનનો સાર

 
Notes from Dr.BM Hegde’s Worshop
In this post, I have highlighted all the wisdom I have gathered during the “Holistic Wellness” program lectured by People doctor Dr.BM Hegde in Bangalore. I would specially thank him for his unconditional love and compassion towards the humanity. Let the Divine Intelligence bless him with lots of good health, happiness, inner peace and bliss. 
As per Dr.BM hegde, below 2 items are important to maintain a good health. 
1) Enthusiasm to Work – If you wake up in the morning and jump out of your bed with enthusiasm to work, you will be healthy. 
2) Enthusiasm to help others – If you wake up in the morning and jump out of your bed to help others, you will be very healthy. 
As per Ayurveda, you can lead a healthy life if you follow the below items. 
1) Eat well 
2) Excrete well 
3) Sleep well 
4) Work well 
5) Love everyone unconditionally 
6) Forgive everyone including yourself
Tips for Healthy Mind and Body :
Treat everyone as equal.
Forgive everyone. 
Love everyone unconditionally. 
More you give, more you become richer. 
Have a clean mind filled with compassion, love and joy. 
Spend daily in sun for some time. 
Doing Yoga, Meditation & pranayama is good for health. 
Meditation can change the gene.
When the women is pregnant don’t give any medicine for first 3 months. 
Brown rice is good for health. 
Irritable Bowel syndrome (IBS) is caused by stress, anxiety and depression in mind.  
Garlic, Onion and Ginger is taken in the natural form is very good for health. 
Eating vegetarian food is good for health. 
Never go for health check-up. When you go to test sugar when you are in fear the glucose level will be high and it won’t give a proper report. 
Eating Jaggery is good for health instead of refined white sugar. 
Avoid eating polished white rice. 
Intake of Organic Turmeric will help to fight cancer. 
Coconut Oil :
Virgin Organic Coconut Oil is good for health.
Take one teaspoon of Organic virgin coconut oil daily. 
It get digested in the mouth. 
It is good for skin diseases. 
It is for Thyroid problems. 
About Milk : 
Milk is the next bomb. It is better to avoid drinking milk. 
Human beings doesn’t have the enzymes to digest the cow’s milk. 
Foreign proteins are rejected by the human body. 
Type II diabetes is due to the white revolution. 
If required you can have curd and butter milk.
More smile a day keeps your doctor away : 
Child smiles approximately 400 times per day and an adult smile 20 times per day. 
A good smile secrets about 500 good chemicals including the bio-positive endorphins from our brain. So the child is healthy and happy. 
General Information :
There are about 10 power 13 germs between the mouth and Anus. When we take antibiotics even the good bacteria gets died and hence our tongue becomes tasteless. We need the help of good bacteria to digest our food properly. 
A study in Canada have shown that a group of people were given fruits and another group of people were given vitamin tablets. After the experiment period the people who have taken vitamins have severe health issues.
Allopathy is required for emergency. However only 2% of the illness only needs allopathy treatment. A survey in America have concluded that 99% of the doctors don’t want to die in the ICU [ Intensive Care Unit].
Placebo Effect :
Morphia is the most powerful drug available in this planet used to relieve pain instantly. A group of people were given morphia telling that it is vitamin dose. As expected none of them have experienced relief in the pain. 
One more group of people were given saline water telling that it is morphia and everyone surprisingly got immediately relieved from pain. This experiment clearly explains the role of placebo. When the mind is pleased, the human body is also pleased.
 
Fever – Body’s Defence Mechanism :
During fever the body temperature goes up to kill the harmful micro-organisms inside the body. Medicine taken during the fever will reduce the body temperature and doesn’t allow the body to fight the micro-organisms. Due to this, the micro-organisms grow strongly and give trouble once again. Starving is the best medicine during fever, as it helps the human body to fight against the foreign bodies. 
Atom – A Quantum Physics Perceptive :
Atom has nothing. As per Quantum physics 99.99% of the atom is empty. 
Annie Besant have written in her book “Occult Chemistry” that when she goes into a deep meditative state she could see the inside of the atom which is nothing.
Bear & Holy Man without Food and Water :
Bears go into a hibernate mode during the winter months. During this period, they don’t eat or drink for about 6 months. 
Prahlad Jani, is an Indian sadhu claims to have lived without food and water since 1940, and says that the goddess Amba sustains him. Watch the below video about the experiment done with him in a local hospital.
However as per science, everyone needs to eat ad drink to live a healthy life.
Wellness Quotes :
Health is your birth right. Wellness in your birth right. 
Believe in the doctor within “You”. 
Mind your mind to be healthy 
I eat when I am hungry, I drink when I am thirsty and I will surely live as long as the heavens fall down – Irish proverb.Courtesy Happy Prem
Dr. BM Hegde Workshop :
Below is one of such beautiful workshop by  Dr.BM Hegde about “Modern life and Spirituality” inwhich he shares his brilliant wisdom about health and wellness.
Wish you all a radiant and vibrant health life long. Let the Divine intelligence showers the light of good health through out this beautiful world.

Leave a comment

Filed under અધ્યાત્મ

ગલતીસે સ્પેલિંગ મિસ્ટેક..!પરેશ વ્યાસ

ગલતીસે સ્પેલિંગ મિસ્ટેક..!

હાથમાં રાખ્યા જીવનભર પેન ને પોથી સજનવા પણ લખી અંતે જીવનની જોડણી ખોટી સજનવા –મુકુલ ચોક્સી
જીવનની જોડણીની તો ખબર નથી પણ શબ્દજોડણીની ભૂલ ટાઈપની ભૂલ (મુદ્રારાક્ષસ) હોઈ શકે અથવા લખનારને સાચી જોડણી આવડતી ન હોય, એમ પણ હોઈ શકે. ‘બ્રહ્માસ્ત્ર’ ફિલ્મનાં શૂટિંગ દરમ્યાન, અમિતાભ બચ્ચને આલિયા ભટ્ટને આપેલાં સંકેતો કે સૂચનો(Cues)નાં આલિયાએ ટ્વીટર ઉપર વખાણ કર્યા પણ એનો સ્પેલિંગ Cuesને બદલે Ques લખ્યો. અમિતાભે જવાબી ટ્વીટમાં આલિયાની જોડણી ભૂલ સુધારી અને અંતે લખ્યું કે ‘યૂ આર જસ્ટ ટૂઉઉઉ ક્યુટ (Cute)…’ ક્યુટ એટલે આકર્ષક, નમણું, છબીલું. ભાષાની ભૂલ ક્ષમ્ય નથી. ભૂલ કરનાર ક્યુટ હોય તો પણ. કારણ કે એમ કરવાથી ક્યારેક અર્થનો અનર્થ થઇ જાય. શબ્દ જોડણી વ્યાકરણનો હિસ્સો છે. એનાં ય નિયમો છે. પશ્ચિમી ભાષાઓને તો વ્યાકરણ ઘણું મોડું આવડ્યું. આપણે તો લોહયુગથી એ જાણીને બેઠાં છીએ. આપણાં વિદ્વાનો યક્ષ, પાણિનિ, કાત્યાયન, પિંગળ, પતંજલિ…. પતંજલિ માત્ર યોગ પ્રણેતા જ નહોતા, વ્યાકરણશાસ્ત્રનાં પણ અધિષ્ઠાતા હતા.
પણ આ તો પ્રાચીન વાત થઇ. શબ્દ જોડણી વિષે અર્વાચીન ચિંતન શું હોઈ શકે? વેલ, આજકાલ ઈન્ટરનેટ વિના સોચવું કે સમજવું, કહેવું કે કોળવું, માનવું કે મહેંકવું મુશ્કેલ છે. ઈન્ટરનેટ જાણતલ છે, જાણભેદુ છે, જાણણહાર છે. ઈન્ટરનેટ ઉપર આખા શબ્દો લખવાનો કોઈને સમય નથી એટલે ટૂંકમાં, શબ્દોનાં આદ્યાક્ષારો (ઍક્રનિમ) લખીને ગાડી ચાલે છે. એસએમએસ એટલે જ શોર્ટ મેસેજિંગ સર્વિસ. લાંબો મેસેજ મોકલો તો ઝાઝા પૈસા થાય. હવે ડેટાપ્લાન સસ્તા થયા છે અને ઓટો-કરેક્ટ કે ઓટો-પ્રોમ્ટ વિકલ્પને લીધે લોકો આખા શબ્દો લખે છે. જોડણી કે વ્યાકરણ હવે માઈક્રોસોફ્ટ-વર્ડાધીન થઇ ગયા છે. અને છતાં ઉતાવળમાં કે અજાણતામાં ઘણાં ભલાં ભોળા નેટિઝન્સ જોડણીની ભૂલ કરે છે. આવી ભૂલ સુધારવા સદા તત્પર રહેતાં લોકો ‘ગ્રામર પોલિસ’ કહેવાય છે. મૂળ ભાષાને વફાદાર રહીને સાચી જોડણીનો જ આગ્રહ રાખવો અલબત્ત જરૂરી છે. કેટલાંક લોકો એવું માને છે કે ભૂલ ભલે થાય પણ શું કહેવાનું છે, એ સમજાઈ જાય તો રાઈનો પર્વત બનાવવાની જરૂર નથી. અમે માનીએ છીએ કે જોડણીકોશ અલબત્ત જોતાં રહેવું. કોઈ ભૂલ કરે તો ટપારતા રહેવું પણ અમિતાભી પ્રેમથી..
ગુજરાત સરકારને અભિનંદન કે શાળામાં ગુજરાતી ભાષા ભણાવવી ફરજિયાત કરી. ગુજરાતી ભાષાનાં શીખનારને સૌથી વધારે અઘરી લાગે છે ગુજરાતી શબ્દોની જોડણી. ક્યાં હ્રસ્વ તો ક્યાં દીર્ઘ, ક્યાં અનુસ્વાર લાગે તો ક્યાં જોડાક્ષર- એ નિયમો પેચીદા છે. અને આપણે ગુજરાતીમાં સાચી જોડણીનાં આગ્રહી પણ નથી. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર વ્યાકરણ એ છે જે ભાષાને અનુશાસનમાં રાખે છે અને વિકાર પામતી અટકાવે છે. જો જોડણી ના જાણતાં હોઈએ તો સ્વજનને શ્વજન પણ કહી દઈએ. ‘સ્વજન’ એટલે પોતાનાં માણસ અને ‘શ્વજન’ એટલે કૂતરાં. ‘સકલ’ એટલે બધું, સઘળું પણ ‘શકલ’ એટલે ખંડ કે ટુકડો. ગુજરાતી ભાષાનું મૂળ સંસ્કૃત છે. શબ્દો એનાં એ જ લખી શકાય એ તત્સમ શબ્દો કહેવાય. પણ એ પરથી બનેલાં તદ્ભવ શબ્દો પણ સ્વીકાર્ય છે. જેમ કે રાત્રિ-રાત. કઠિન-કઠણ, નહિ-નહીં, હૂબહૂ- આબેહૂબ વગરે. અમને તો આમે ય ચાલે અને તેમે ય ચાલે એવાં શબ્દો ગમે. જેમ કે આમલી-આંબલી, લીમડો-લીંબડો, તૂમડું-તૂંબડું, કામળી-કાંબળી, ડામવું-ડાંભવું, પૂમડું-પૂંભડું, ચાંલ્લો-ચાંદલો, સાલ્લો-સાડલો. વિખ્યાત હ્યુમરિસ્ટ માર્ક ટ્વેઇન કહેતાં કે શબ્દની જોડણી એક જ રીતે હોઈ શકે એવું જે વિચારે છે; એમાં સર્જનશક્તિનો અભાવ છે. પણ ગુજરાત વિદ્યાપીઠે ઘડેલાં વ્યાકરણનાં નિયમો ક્રમશ: અઘરાં થતા જાય છે. ‘જોવું’ અને ‘ધોવું’ તો જાણે બરાબર પણ એ પરથી ‘જુવો’ કે ‘ધુવો’ ન લખી શકાય. ‘જુઓ’ કે ‘ધુઓ’ લખવું પડે. ભૂલનો ‘ભૂ’ ભુલામણીમાં ‘ભુ’ થઇ જાય. શીખ-શિખામણ, નીકળ-નિકાલ, મૂક-મુકાણ, સાલી જોડણીની જબરી મોંકાણ છે, નહીં? પણ સાહેબ, કોશિશ કરજો, ધીરે ધીરે આવડી જશે…આપણી માતૃભાષા છે. મા જે બોલે, એ ભાષા છે. પણ અર્વાચીન ઘરની મા જ જો ઇંગ્લિશમાં ગોટપીટ કરતી હોય તો?..તો એ આપણાં નસીબ..બીજું શું?!

2 ટિપ્પણીઓ

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ

રાષ્ટ્રિય કલાકેન્દ્ર સુરતના ઉપક્રમે યોજાયેલી કાવ્યગોષ્ઠિમાં રજૂ કરેલી રચનાઓ

રાષ્ટ્રિય કલાકેન્દ્ર સુરતના ઉપક્રમે યોજાયેલી કાવ્યગોષ્ઠિમાં રજૂ કરેલી રચનાઓ

મુક્તકો
ચેતજે જીતમાં ય હાર ન હો
સુખ એ દુખનો કોઈ પ્રકાર ન હો
એવો કોઈ મુગટ બન્યો જ નથી
જેનો માથે જરાયે ભાર ન હો

સૌ પ્રથમ ઘરનું તિમિર જાતે જ જોવું જોઈએ
ને સ્વયં આંસુ વડે અંધારું ધોવું જોઈએ
મારો દીવો તારા ઘરને શી રીતે રોશન કરે
દોસ્ત સૌનું પોતીકું અજવાળું હોવુ જોઈએ

વૃદ્ધિ છે વસ્તુઓની હવે ઘરમાં જેટલી
મળતી ન વૃદ્ધ માટે જગા હૈયા જેટલી
દાદા વિચારે ઘરમાં ખૂણો ક્યાં છે મારે કાજ
હા ભીંત પર બચી છે જગા ફોટા જેટલી

ગઝલો
1
ટહેલતા રસ્તે એ ઓચિંતી મળી
સ્મિત લઇ નીક્ળ્યો’તો, ગમગીની મળી

ભીંત ખાલીપાની બહુ લીસી મળી
શબ્દની, સારું થયું, ખીંટી મળી

વિશ્વ આખું પોતીકું ગણનારને
વેદના જ્યારે મળી, નિજી મળી

સાંપડ્યું છે કોઇને તૈયાર ચિત્ર
આપણું કિસ્મત કે બસ પીંછી મળી

એક નદી રણમાં ઝઝૂમી જ્યાં સતત
અંતે થોડી રેત ત્યાં ભીની મળી

જિંદગી લાંબી ઘણી જીવ્યા તમે
કેટલી ક્ષણ સાવ પોતીકી મળી?

2
મંદિરો માટે તો આરસ જોઈએ
ભક્તિ માટે મન નિખાલસ જોઈએ

કઈ રીતે જગ થાય રોશન, શું ખબર?
ઝૂંપડીને માત્ર ફાનસ જોઈએ

દેહ તો કંતાનથી ઢાંકી શકો
આયનો બોલ્યો કે અતલસ જોઈએ

એક વૈરાગીને જોયો તો થયું
કંઈ ન કરવામાં ય સાહસ જોઈએ

કઈં નથી જેની કને, માંગે સુવર્ણ
લોહને તો માત્ર પારસ જોઈએ

ધનને માટે એક વંશજ કાફી છે
ભાષા માટે લાખ વારસ જોઈએ

3.
સુગંધ પુષ્પની પામી લે એને અડક્યા સિવાય
નિકટ જશે તો કશું નહીં મળે ઉઝરડા સિવાય

મળ્યો છે તમને પ્રતિષ્ઠાનો એક પરપોટો
કરો જતન! હવે છૂટકો નથી ટકાવ્યા સિવાય

સંબંધમાંથી સમય ખાસ કંઇ હરી ન શક્યો
બધું જ જેમ હતું તેમ છે… ઉમળકા સિવાય

આ મૃગજળોની સફરમાં બધુંય સરખું છે.
ચરણ ડૂબાડો કે નીકળો ચરણ ડૂબાડ્યા સિવાય

સફળતા અલ્પજીવી, ને પ્રલંબ જીવનપથ
અભાગી છે, ન મળે જેને સુખ, સફળતા સિવાય

બહુ ઉમંગ હતો જગમાં કંઇક કરવાનો
જગે કશું જ ન કરવા દીધું કવિતા સિવાય

કહી દો! વ્યસ્ત છું એના જ આ તમાશામાં
મળી શકે તો મળે ત્યાગ કે તપસ્યા સિવાય
4.
વિશ્વાસ પણ ગમે છે, ધોખો મને ગમે છે
છાતીએ ઘાવ કાયમ તાજો મને ગમે છે

પીડાઓ! સૌ પધારો, આવો મને ગમે છે
આ રોજરોજ મળતો લહાવો મને ગમે છે

મંઝિલનો એ જ મતલબ કે અંત સૌ સફરનો!
હમણાં તો ચાલવું છે, રસ્તો મને ગમે છે

પોતે તબીબ છું પણ મારો ઇલાજ ક્યાંથી?
વર્ષોથી સંઘરેલા રોગો મને ગમે છે

5.
માંડ જ્યાં પગભર બન્યા છે માણસો
ભોંયથી અધ્ધર બન્યા છે માણસો

ટેરવે છે પણ હૃદયથી દૂર છે
ફોનના નંબર બન્યા છે માણસો

ખૂબ ઊંચે છે ને પકડાતાં નથી
ટોચે જઇ ટાવર બન્યા છે માણસો

એક્સપાયરી ડેટ વંચાતી નથી
ચીજ તો સુંદર બન્યા છે માણસો

બાળપણમાં રાજુ કે મુન્નો હતા
શાહ કે ઠક્કર બન્યા છે માણસો

રેશમી વયમાં જરા લહેરાઇને
છેવટે સૂતર બન્યા છે માણસો

સહેજ ખોતરતાં જ આવ્યો ખ્યાલ કે
વાનરો ઉપર બન્યા છે માણસો

હળ અને ફળથી વધુ લેવા ગયા
આખરે બંજર બન્યાં છે માણસો

સગવડો પર માલિકી મળતી ગઈ
આમ તો નોકર બન્યા છે માણસો

6.
સર કરેલા શિખરે કાયમ ટકી શકીએ નહીં
લાખ ઇચ્છા હોય તોયે ઊતરી શકીએ નહીં

ચાલવાનું દોરડે ને હાથમાં આસવ મદિલ
છૂટ પીવાની મળી છે, ડગમગી શકીએ નહીં

આપણે તો એક સિક્કાની જ બે બાજુ સમાન
પીઠ ફેરવીએ, છતાં છૂટાં પડી શકીએ નહીં

આપણે તો ઢાળ પર ગબડી રહેલા પથ્થરો
જિંદગીભર આપણે પાછાં વળી શકીએ નહીં

એમ સાંભળતાં રહ્યા હંમેશ બીજાનો અવાજ
સાદ જો અંદરથી આવે તો સાંભળી શકીએ નહીં

જિંદગી ચોમેરથી વળગી પડી છે એ રીતે
વ્હાલ છે કે છે સકંજો? એ કળી શકીએ નહીં

7.
એમ ચાલ્યા વિના પણ સફર થાય છે
પગ તળેથી જ ધરતી ખસી જાય છે

ગૂંચ જીવનની જ્યારે ઉકેલાય છે
માત્ર દોરા જ હાથોમાં રહી જાય છે

નૌકા જળમાં રહે, તોય જળથી અજાણ
છિદ્ર પડતાં પરિચય થતો જાય છે

માત્ર એક પળ કઠે કોઇનો અહીં અભાવ
બીજી પળથી વિકલ્પો વિચારાય છે

લક્ષ્ય ચૂકી ગયું હો તમારું જે તીર,
એ જ શત્રુના ભાથે ઉમેરાય છે

સહુ શ્રોતાઓએ રચનાઓ પ્રેમથી માણી. રિહર્સલમાં જે રચનાઓ 20 મિનિટમાં વંચાઈ ગઈ હતી. એ દાદને કારણે 28 મીન સુધી ખેંચાઈ.
સંચાલનો અને હાસ્યના કાર્યક્રમોની ભરમાર વચ્ચે મીઠી વીરડી જેવો યાદગાર અનુભવ.
મારી સાથે સુનીલ શાહ અને આસિફખાનની પ્રસ્તુતિ પણ કાબિલેદાદ રહી. અને દેવાંગ જાગીરદારે મરીઝની રચનાઓની નાટયાત્મક પ્રસ્તુતિ કરી. 
કવિમિત્ર ગૌરાંગ ઠાકર, રૂપીન પચ્ચિગર અને યામીનીબેન વ્યાસનો ખૂબ આભાર

2 ટિપ્પણીઓ

Filed under Uncategorized

– ઉપનિષદોનો સંદેશ – ૧  

UPNISHADO-NO SANDESH – 1 – ઉપનિષદોનો સંદેશ – ૧  
 
 
 
 A – UPNISHAD BHOOMIKAA – DANTALI ASHRAM – ઉપનિષદ – દંતાલી આશ્રમ – તા. ૮ જુન, ૧૯૯૧ થી ઉપનિષદની કથા શરુ થઇ, આજે પહેલો દિવસ છે. શરૂઆતમાં પ્રાર્થના, મંત્રોચ્ચાર અને ધૂન. @5.40min. સુખના બે કેન્દ્રો છે.બાહ્ય સુખ અને અંતર સુખ. બાહ્ય સુખ બહારના પદાર્થોથી મળે છે અને અંતર સુખ અંતરની સ્વસ્થતાથી મળે છે. બાહ્ય સુખ ખોટું નથી પણ એ સુખનો લાભ એને મળી શકે જેનું અંતર સ્વસ્થ હોય. તમારું અંતર અસ્વસ્થ હોય અને તમને સોનાના ઢગલા ઉપર બેસાડી દેવામાં આવે તો પણ તમને  સુખ મળશે નહીં. તમને બત્રીસ પ્રકારના પકવાન પીરસવામાં આવે  તો એ પક્વાનમાં પણ સ્વાદ આવે નહીં. તમારા અંતરની અંદર વેદના-પીડા હોય તો તમને છત્રીસ પલંગમાં સુવાડે તો એમાં પણ તમને ઊંઘ આવશે નહીં. જો માત્ર બાહ્ય પદાર્થોથીજ માણસ સુખી થતો હોત તો પૈસાદાર માણસ કદી દુખી થાય નહીં. પણ આપણે જાણીએ છીએ કે પૈસાદાર પણ ગરીબની માફકજ દુખી થાય છે. એટલે એનું મૂળ કારણ છે માણસના અંતરમાં અસ્વસ્થતા. એટલે માણસની અંતરમાં સ્વસ્થતા કે અંતરનું સમ્યકપણું, અંતરની સ્થિતપ્રગ્નતા હોવી જોઈએ. જ્યાં સુધી માણસનું અંતર અંતરની સમતા પ્રાપ્ત ન કરે ત્યાં સુધી એ બાહ્ય પદાર્થોના સુખને પણ ભોગવી શકે નહીં. ત્યારે અંતરની સમતા પ્રાપ્ત કરવા માટેનું સૌથી પહેલું પગથીયું છે “સત્સંગ” અંતરનું અંત:કરણ જો ગંધાતું હોય, અંતરનું તત્વ જો ગંધાતું હોય તો એને અંતરની સ્વસ્થતા પ્રાપ્ત થઇ શકે નહીં. ભગવદ ગીતમાં કહ્યું છે કે જે અંતરથી પ્રસન્ન છે તે વધારે સુખી છે. “श्रुतिविप्रतिपन्ना…..यो गमवापसयसि”….. (गीता २-५३). કેટલાક માણસો ખીલેલાને ખોલેલાજ હોય છે. ઘોર વેદના હોય તો પણ ખીલેલાજ હોય છે. કેટલાક માણસોને તમે જોજો, જયારે જુઓ ત્યારે કરમાયેલાને કરમાયેલાજહોય. @5.15min. કરમાવાના અને ખીલવાના કારણો સૌની પાસે હોય છે. એટલે આપણે ત્યાં પ્રાચીન ઋષિ-મુનીઓએ મંતવ્ય આપ્યું છે કે માણસને જો સુખી થવું હોય તો એ એના અંતરને સુખી કરો. એટલેકે એની આંતરડીને ઠારો. પેટમાં ભૂખ લાગે ત્યારે આંતરડી બળે છે. કોઈ કઈ ખાવાનું આપે તો આંતરડી ઠરે છે. તમારી નજીકના માણસોજ તમારી આંતરડી ઠારે છે અને સૌથી વધારે બાળે પણ છે. નજીકના માણસો પ્રશ્નો ઊભા કરે છે અને પ્રશ્નોનું સમાધાન પણ કરે છે. પ્રશ્નો ઊભા કરનાર માણસો જેને મળ્યા છે એ માણસ અંદરથી તપતો હોય છે. એ તપેલા માણસને સત્સંગ ઠારે છે. સત્સંગમાં જાય એટલે ઠંડો થાય. તપવું એ સહન કરવા યોગ્ય છે પણ બળવું એ વધારે કઠીન છે. બળતા માણસો જેવું દુનિયામાં કોઈ દુઃખી નથી.@10.00min. બળતા માણસને જે ઠારે એનાથી મોટો કોઈ સંત નથી, એનાથી મોટો કોઈ દાતા નથી, જ્ઞાની નથી, પરમાર્થી નથી. એ કામ કેવી રીતે થઇ શકે? એના અંતરની અંદર એક શીતળતા મૂકી આવો અને આ શીતળતાનું પહેલું પગથીયું છે સત્સંગ, બીજું પગથીયું છ, ઉપાસના અને ત્રીજું પગથીયું છે, અંતર્મુખતા. અંતર્મુખતાનો અર્થ થાય છે, બાહ્ય જે દુઃખના કારણો છે એમાંથી મનને ખેંચી લો.તમારો દીકરો દુઃખ દેતો હોય તો માની લો કે તમારો દીકરો હતોજ નહીં. જે કોઈ પ્રતિકુળ માણસ હોય એમાંથી મનને ખેંચી લો. અંતર્મુખતા આવે ત્યારે મનને પાછું ખેંચી શકાય. મોહના બે રૂપ છે. માણસ જે પકડે છે, એ બે રીતે પકડે છે. રાગાત્મક રીતે અને દ્વેષાત્મક રીતે. રાગાત્મક રીતે પકડાય ત્યારે એને સુખ-આનંદ મળે છે. જો તમારો દીકરો તમને બળતરાજ આપતો હોય, તમારું લોહી બાળતો હોય તો તું અળગો થઇ જાને? પણ દ્વેષ માણસને અળગો નથી થવા દેતો. દ્વેષ બહુ પ્રબળ છે. એ સતત દીકરાની એનીએજ વાતો કર્યા કરે છે. એટલે આ બે રીતે માણસ પકડાય છે. જયારે એ સત્સંગમાં જાય, ઉપાસના કરે અને અંતર્મુખતા થાય ત્યારે માણસ અળગો થાય છે. અંતર્મુખ થવાનો અર્થ એવો નથી કે આંખ મીંચીને બેસી રહે. અંતર્મુખતાનો અર્થ છે કે બાહ્ય પદાર્થનું નુકશાન થાય છતાં એ કેટલો સ્વસ્થ રહી શકે છે? એટલે આપણે ત્યાં સત્સંગને માધ્યમ બનાવવા માટે શાસ્ત્રના જુદીજુદી કક્ષાના ગ્રંથો છે.@15.00min. ગ્રંથોના પાંચ રૂપ છે. વેદો, ઉપનિષદો, મહાકાવ્યો, પુરાણો અને સંતવાણી. આ પાંચેયની કક્ષાઓ જુદી જુદી છે, લક્ષ્ય એકજ છે. વેદો લોકભોગ્ય ન રહ્યા, લોકોમાં પ્રચલન રહ્યું. આખી દુનિયામાં એક હિંદુ પ્રજા એવી છે કે  પોતાના મૂળ ગ્રંથોને જાણતી નથી. મુસલમાન કુરાનને, ક્રિશ્ચિયન બાઈબલને, જૈન એના કલ્પસુત્રને અને બૌદ્ધ એના ત્રિપિટકને વાંચે છે અને જાણે છે પણ બાર મહિનામાં એકેય દિવસ એવો નથી આવતો કે જ્યાં હિંદુઓ ભેગા મળી એના વેદોનું વાંચન કરતા હોય. આપણે ઉપનિષદોની ચર્ચા કરવાની છે. પછી આવ્યા મહાકાવ્યો અને આ મહાલાવ્યો શાસ્ત્રો બની ગયા, કારણકે મૂળ શાસ્ત્રો એટલા પ્રચલિત ન થયા. મહાકાવ્યો બે છે, રામાયણ અને મહાભારત. મહાકાવ્ય અને ઈતિહાસ, મહાકાવ્ય અને ધર્મશાસ્ત્ર, એમાં ફર્ક છે. જેમાં રસમય સામગ્રી પીરસવામાં આવે એનું નામ મહાકાવ્ય. આ મહાકાવ્યોને ઈતિહાસ માનવા નહીં. મહાકાવ્યોથી જીવનનો એક માર્ગ મળે છે. પછી પુરાણો આવ્યા, એની પણ ચર્ચા નથી કરવી. એ પછી સંતવાણી આવી. બુદ્ધથી માંડીને પુનીત મહારાજ સુધી અને આજ સુધી જે સંતો થયા એમણે લોકભાષામાં એમની વાણી મૂકી. શાસ્ત્રો સંસ્કૃતમાં એટલે શાસ્ત્રોને સમજવા માટે સંસ્કૃત ભણવું પડે. પણ નરસિંહ મહેતા કે પ્રીતમ સ્વામીની ભાષા સમજવા માટે કોઈ ભાષા ભણવાની જરૂર પડે નહીં. કારણકે એ લોકભાષા છે. શ્રી મદ રાજચંદ્રની આત્મસિદ્ધિ સમજવા માટે તમારે કોઈ જુદી ભાષા ભણવાની જરૂર નથી. @20.02min. એટલે સંતવાણી કે સંતવાંગમય જેને કહેવાય એ હંમેશા લોકભાષામાં રહેવાના. હિંદુ પ્રજાને આજે પણ ફરીથી આત્મ ગૌરવવાળી કરવી હોય તો એના માટે ઉપનિષદના ગ્રંથો પર્યાપ્ત ભાથું લઈને બેઠેલા છે, પર્યાપ્ત શક્તિ લઈને બેઠેલા છે એટલે આપણે આજે ઉપનિષદોની ચર્ચા કરવાની છે. ઉપનિષદ એ ચિંતન ગ્રંથ છે, ઉપનિષદની કેટલીક ખાસિયતો છે. ઉપનિષદોમાં ક્યાંય, કોઇપણ જગ્યાએ સાધુ નથી, પણ ઋષિ છે, મુની છે. ઉપનિષદોની અંદર શાંતિથી, પલાંઠી વાળીને અંતર્મુખ થવાની વૃત્તિ છે. એક વખત જો તમારા મસ્તિષ્કમાં આ વાત બેસી જાય તો ભગવાનના દર્શન કરવાની દોડાદોડી શાંત થઇ જાય. તમે જ્યાં બેઠા છો ત્યાજ તમને ભગવાનના દર્શન થાય. આખા ઉપનિષદનો સાર અંતર્મુખતાનો છે પણ એમાં અકર્મણ્યતા નથી. ઉત્તરવર્તી કાળમાં નિવૃત્તિ અકર્મણ્યતા એકબીજાના પર્યાય બની ગયા, કશું કરવાની જરૂર નથી. જયારે ઉપનિષદ કહે છે, “कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छत समा:, एवं त्वयि नान्यथेतोस्ति न कर्म लिप्यते नरे” કર્મ કરતાં કરતાં તું ૧૦૦ વર્ષ જીવવાની ઈચ્છા રાખ. અને કર્મનો ફલિતાર્થ કર્યો છે એ કર્તવ્ય કર્મ, તમારી જવાબદારી. ઉત્તરવર્તી જે સાધુયુગ(શ્રમણયુગ) આવ્યો એમાં ત્યાગ અને વૈરાગ્યની પ્રધાનતા છે @25.00min. ઉપનિષદ તથા ભગવદ ગીતામાં કર્તવ્યની પ્રધાનતા છે. સાધુયુગના વૈરાગ્યમાં પત્ની અને ઘર છોડાવવાની વાત છે, શરીર ઉપર ઘ્રણા ઉત્પન્ન કરાવે છે. ઉપનિષદમાં આવી વાત નથી. ઉપનિષદો શરીર ઉપર ઘ્રણા કરાવતા નથી પણ કહે છે કે શરીર તો એક માધ્યમ છે અને શરીરથી વધારે કંઈ ઉત્તમ નથી. એક ઓળખીતા સંતની વાત સાંભળો, જેને રાત્રે ઊંઘજ નથી આવતી, કહે છે કે મારા નાકમાં ચીકાશ નથી, સુકાઈ ગયું છે. નાકમાં જે લીંટ છે એ એક જાતનું લુબ્રીકેશન છે અને માણસ માટે કલ્યાણકારી છે. આંખમાં ચીકાશ છે એ પણ એક જાતનું લુબ્રીકેશન છે. ઉપનિષદ એ ઋષિ માર્ગ છે અને ઋષિ કહે છે, “शरीर माद्यम खलु धर्म साध्यम” શરીર એ ધર્મનું સાધન છે. ખરેખર ત્યાગ અને વૈરાગ્ય તો કર્તવ્યના પોષક બનવા જોઈએ. પત્ની કે ઘરનો ત્યાગ કરવો નહીં. તમે યુવાવસ્થામાં હો, તો તમારું કર્તવ્ય કરો. તમે સત્સંગ કરવા આવો અને પતિ-પત્નીને જુદા કરાવી નાંખે એવી એક સત્ય ઘટના સાંભળો. એક પત્ની સ્વામીજીના આશ્રમમાં આવી અને બહુ રડી અને કહ્યું એક બાપુએ મારા પ્રોફેસર પતિને મારી પાસેથી છીનવી લીધો. એક દિવસ આ બાપુએ મારા પતિનો હાથ જોઇને કહ્યું, અરે મૂરખ તું કયા સંસારમાં પડયો છે? તારા હાથની રેખા બતાવે છે કે તું તો @30.00min. એક મોટો યોગીરાજ-યોગીશ્વર થવાનો છું. એટલે મારા પતિએ કહ્યું કે આ ઘર છોડીને તું જતી રહે ક્યાં તો હું જતો રહું. હવે આપણે બે ભેગા નહિ રહી શકીએ. આ ત્યાગ છે, વૈરાગ્ય છે, પણ કર્તવ્ય નથી. એટલે ત્યાગ અને વૈરાગ્ય જયારે કર્તવ્યના બાધક બને છે ત્યારે સમાજનું પતન થાય છે. ઊંચા ગુણોના દ્વારા પતન થાય ત્યારે એને બચાવવું બહુ મુશ્કેલ છે. ઉપનિષદમાં પતિને આદર્શ પતિ થવાનું અને પત્નીને આદર્શ પત્ની થવાનું કહ્યું છે. પિતાને આદર્શ પિતા અને પુત્રને આદર્શ પુત્ર થવાનું કહ્યું છે. ઉત્તર ગુજરાતમાં એક તલાવડી આગળ ૩૬ પટેલો પાણી ભરવા ગયા. સામે એક મઠ જોઇને બધા ઘડા પાણીમાં તરતા મૂકી દીધા અને મઠના મહારાજ સાથે જોડાઈને બાવા થઇ ગયા. બધાને સન્યાસી બનાવી દીધા અને બધા પટેલો રાજી-રાજી થઇ ગયા. ચાર-પાંચ દિવસ પછી મહારાજે બોલાવ્યા અને પૂછ્યું, पहले आप क्या करते थे? ખેતી કરતા હતા. મહારાજે કહ્યું  अपने पास ८०० बिंघा जमीं है. બીજા દિવસથી બધાને ખેતરમાં લગાવી દીધા. આખો દિવસ કામ કરી થાકીને આવે ત્યારે વિચારે કે આના કરતાં તો ઘરમાં હતા તે સારા હતા. બધા પાછા પોત-પોતાને ઘર ભેગા થઇ ગયા. @35.15min. ઉપનિષદમાં ત્યાગ-વૈરાગ્ય છે પણ કર્તવ્ય માટે છે, કર્તવ્ય છોડાવવા માટે નથી. જ્યાં છો ત્યાં તમે તમારું કર્તવ્ય કરો. ભગવદ ગીતાનો મૂલાધારજ કર્તવ્ય માટે છે. અર્જુનને સન્યાસ લેવો છે, પણ કૃષ્ણને યુદ્ધ કરાવવું છે. અર્જુને યુદ્ધ ન કરવાના જે કારણો આપ્યા છે, એ બધા ત્યાગ અને વૈરાગ્યના છે. કૃષ્ણે કહ્યું આ યુદ્ધ તારા ભોગો માટે નથી પણ તારા કર્તવ્ય માટે છે. જો તું આ યુદ્ધ નહિ કરે તો હજારો દ્રૌપદીઓની લાજ લુંટાશે. કોઈ સ્ત્રી સલામત નહિ રહે અને માત્ર કૌરવોનું રાજ થઇ જશે. માટે આ યુદ્ધ તારા માટે કર્તવ્ય છે. ત્યાગ અને વૈરાગ્યની વાત તમે જો કર્તવ્ય છોડાવવા માટે કરો તો તમારો વિનાશ થશે. સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, જેમ જેમ તમારા ખભા મજબુત થતા જાય એમ એમ તમારા કર્તવ્યનો વ્યાપ વધતો જાય અને તમારી મહત્તા પણ વધતી જાય. જે માણસ પોતાના બાળકને ખવડાવી નથી શકતો, @40.02min. એ મરી જાય તો બહુ દુઃખ ન થાય. પણ જે માણસ લાખો માણસોનું પોષણ કરે છે, પ્રેરણા આપે છે, એમનો ભાર ઉપાડે છે એને માટે લાખો લોકો રડે છે. ઉપનિષદો સકારાત્મક ગ્રંથ છે, નકારાત્મક નથી. ઋષિ માર્ગ-વૈદિક માર્ગ સકારાત્મક છે. જે છે એ ભગવાનનું બનાવેલું છે, તમારા માટે છે, તમે એને માટે છો. તમે એનો સારી રીતે સમ્યક રીતે ઉપયોગ કરી જાણો તો તમે સાચા માર્ગે છો. પહેલું ઉપનિષદ છે  “इशावास्यम” ઉપનિષદ એટલે શું? આપણે ત્યાં સંકૃત છે એમાં અગાધ શબ્દભંડોળ છે. એમાં જેટલી ડૂબકી મારો એટલા અર્થો નીકળશે. સંસ્કૃતના શબ્દોની આ વિશેષતા છે. એક કથાકાર સજ્જન ભોગીલાલનું ઉદાહરણ સાંભળો. કેટલાક શબ્દોનો અર્થ નથી હોતો. બંગાળમાં ભલે સ્ત્રી ટોપલા ઉપાડતી હોય પણ નામ હોય ચંદ્રમુખી. અહિયાં તો ગામમાં કાશીઓજ કાશીઓ. મણીઓજ મણીઓ. ઉપનિષદ નામ છે, એ પણ સમજવાનું છે. હાર શબ્દનો અર્થ સાંભળો. હાર એટલે પરાજય. @45.04min. પૂર્વજોએ હારનું નામ બહુ સમજણ પૂર્વક રાખેલું છે. એટલે આપણે ત્યાં એક પધ્ધતિ છે, કે હાર ભગવાનને પહેરાવવાનો, ધર્મ ગ્રંથને પહેરાવવાનો. કદાચ આપણને હાર પહેરવો પડે તો ઈશ્વરની પ્રસાદી તરીકે પહેરવો. હારની આગળ આંગ ઉપસર્ગ મુકો તો અર્થ થાય આહાર અને વિ ઉપસર્ગ મુકો તો વિહાર, ઉપ ઉપસર્ગ મુકો તો ઉપહાર. એમ તમે ઉપસર્ગો મુકતા જાવ એટલે એ શબ્દના અનેક અર્થ થાય. અહિયાં ષદ ની આગળ ઉપ અને નિ ઉપસર્ગો મુકવામાં આવ્યા. ઉપ એટલે નજીકમાં. આજે એકાદશી છે એટલે વાસનો ઉપસર્ગ “ઉપ” થી એટલે નજીકમાં(ભગવાનની) વસવું. નજીકમાં જે વસે (ગુરુની નજીકમાં રહે તેને) એના માટે અંતેવાસી શબ્દ વપરાય છે. બીજો માણસ જે ભગવાનની સમીપમાં રહેનારો છે, એને માટે વૈષ્ણવોએ ખાસ શબ્દો મુક્યો સાયુજ્ય, સાલોક્ય, સામીપ્ય અને સારુપ્ય. આ ચાર પ્રકારની મુક્તિ બતાવી છે. એજ પ્રમાણે ઉપનિષદનો અર્થ થાય છે સંપૂર્ણ ભાવથી સમીપમાં રહેવું. ભગવદ ગીતામાં વારંવાર એક શબ્દ આવે છે. सर्व भावेन भारत – भावेन એટલે ભાવથી અને सर्व भावेन એટલે બધા ભાવથી.
 

Leave a comment

Filed under Uncategorized