લાજવાબ અભિનેતા ઓમ પુરી

લાજવાબ અભિનેતા ઓમ પુરી
ફિલ્મોમાં અને ટીવી પર લાજવાબ અભિનય કરનાર ઓમ પૂરીનો જન્મ દિન. ૧૮ ઓક્ટોબર, ૧૯૫૦ના રોજ અંબાલામાં તેમનો જન્મ. તેમણે કલાત્મક અને વ્યવસાયિક એમ બંને પ્રકારની ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો. તેઓ તેમના ‘આક્રોશ’, ‘આરોહણ’, ‘અર્ધ સત્ય’ કે ટીવી ફિલ્મ ‘સદગતિ’ કે ‘તમસ’ના પાત્રો દ્વારા હંમેશા યાદ રહેશે. તેમને ૧૯૯૦માં પદ્મશ્રીથી સન્માનવામાં આવ્યા હતા. તેમણે પાકિસ્તાની, બ્રિટીશ અને હોલીવૂડની ફિલ્મોમાં પણ અભિનય કર્યો હતો. ૧૮ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૭ના રોજ તેમનું નિધન થયું હતું.
અંબાલામાં પંજાબી હિંદુ પરિવારમાં જન્મેલા ઓમના પિતા રેલવેમાં અને સેનામાં કાર્યરત હતા. ઓમે પુણેની ફિલ્મ અને ટીવી ઇન્સ્ટિટયૂટમાંથી અને નેશનલ સ્કૂલ ઓફ ડ્રામાનો કોર્સ કર્યો હતો. શરૂઆતમાં તેઓ અભિનયની સ્કૂલ ચલાવતા હતા, જેમાં અનિલ કપૂર કે ગુલશન ગ્રોવર તેમના વિદ્યાર્થી હતાં. ૧૯૯૧માં તેમણે અન્નુ કપૂરના બેન સીમા કપૂર સાથે લગ્ન કર્યા જે આઠ માસ જ ટક્યા. ૧૯૯૩માં તેમણે નંદિતા પુરી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. ૨૦૦૯માં નંદિતાજીએ તેમના પતિનું જીવન ચરિત્ર ‘અનલાઈકલી હીરો: ધ સ્ટોરી ઓફ ઓમ પુરી’ પ્રગટ કર્યું હતું. ૨૦૧૩માં નંદિતાએ ઓમ સામે ઘરેલું હિંસાનો કેસ કર્યો અને થોડા સમયમાં તેઓ છુટા પડ્યા હતાં. તેમને ઇશાન નામનો દીકરો છે.
૧૯૭૬ની વિજય તેંદુલકરના નાટક પરથી બનેલી મરાઠી ફિલ્મ ‘ઘાસીરામ કોટવાલ’થી તેમણે પડદા પર આગમન કર્યું હતું. ઇન્સ્ટિટયૂટના ૧૬ વિદ્યાર્થીઓના સહકારથી બનેલી એ ફિલ્મનું નિર્દેશન કે. હરિહરન અને મણી કૌલે કર્યું હતું. ઓમ પુરી કહેતા કે તેમના સૌથી સારા કામ માટે તેમને ચણા-મમરા જેટલાં પૈસા મળ્યાં હતાં. એ સમયે જેને આર્ટ ફિલ્મ કહેતા તેમાં અમરીશ પુરી, નસીર, શબાના અને સ્મિતા પાટીલ સાથે તેમણે અનેક મહત્વની ભૂમિકા ‘ભવની ભવાઈ’, ‘સદગતિ’, ‘અર્ધ સત્ય’, ‘મિર્ચ મસાલા’ કે ‘ધારાવી’ જેવી ફિલ્મોમાં કરી હતી.
તેમની વૈવિધ્યપૂર્ણ ભૂમિકાઓ યાદ કરીએ તો શોષિત ગ્રામ્યજન રૂપે ‘આક્રોશ’માં તેમનું પાત્ર એવું હતું જેમાં તેઓ માત્ર ફ્લેશ-બેકના દ્રશ્યોમાં જ બોલતા હતાં. ‘ડિસ્કો ડાન્સર’માં તેઓ મેનેજર હતા તો ‘અર્ધ સત્ય’માં તેઓ પોલીસ અધિકારી હતા. એ ફિલ્મમાં તેઓ સામાજિક-સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય રીતે થતાં શોષણ સામે અવાજ ઉઠાવતા હતા. આ ભૂમિકા માટે ઓમ પુરીને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ગુલઝારની ‘માચીસ’માં તેઓ શીખ ઉગ્રવાદીઓના નેતા હતા, તો ‘ગુપ્ત’ જેવી વ્યાવસાયિક ફિલ્મમાં સખત પોલીસ અધિકારી રૂપે તેમણે અભિનય કર્યો હતો. ‘ધૂપ’ (૨૦૦૩)માં તેઓ શહીદ સૈનિકના હિંમતવાન પિતા બન્યા હતા.
૧૯૯૯માં ઓમ પુરીએ કન્નડ ફિલ્મ ‘એ કે ૪૭’માં ફરીવાર સખત પોલીસ અધિકારીની ભૂમિકા કરી હતી, જેઓ અન્ડર વર્લ્ડ સામે શહેરને સલામત રાખવા મથે છે. એ એમનો યાદગાર અભિનય હતો. તેઓ પોતાના અવાજમાં કન્નડ સંવાદો બોલ્યા હતા. એ જ વર્ષે તેમણે સફળ બ્રિટીશ કોમેડી ફિલ્મ ‘ઈસ્ટ ઇઝ ઈસ્ટ’ કરી હતી, જેમાં તેઓ ઇંગ્લેન્ડમાં પહેલી પેઢીના પાકિસ્તાની વસાહતી બન્યા હતા, જેઓ વધુ પડતાં પાશ્ચાત્ય બનેલા સંતાનો સાથે ભળવાનો પ્રયાસ કરે છે. એટનબરોની ‘ગાંધી’માં પણ તેમનું એક યાદગાર દ્રશ્ય હતું. પછી તેઓ ચરિત્ર અભિનેતા બની ગયા. તેમની ‘માય સન ધ ફેનાટીક’, ‘ઈસ્ટ ઇઝ ઈસ્ટ’ કે ‘ધ પેરોલ ઓફિસર’ જેવી ફિલ્મોથી તેઓ વિદેશમાં જાણીતા બન્યા. હોલીવૂડની ‘સીટી ઓફ જોય’, ‘વુલ્ફ’ કે ‘ધ ઘોસ્ટ એન્ડ ધ ડાર્કનેસ’ થી તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ટાર બન્યા. ૨૦૦૭માં તેમણે ‘ચાર્લી વિલ્સન્સ વોર’માં જનરલ ઝીયા-ઉલ-હક રૂપે ટોમ હન્સ્ક અને જુલિયા રોબર્ટ્સ સાથે અભિનય કર્યો હતો.
ટીવી શ્રેણી ‘કક્કાજી કહીન’ (૧૯૮૮) માં ઓમ પુરી પાન ચાવતા કાકાજી બનેલા; એ રાજકારણ પર કટાક્ષ કરતી શ્રેણી હતી. ‘મિ. યોગી’ માં તેઓ કમાલના મજાકિયા સુત્રધાર હતા. આ બંને શ્રેણીને કારણે તેઓ કોમેડિયન રૂપે પણ ખુબ લોકપ્રિય થયા હતા. ગોવિંદ નિહાલાનીની ટીવી ફિલ્મ ‘તમસ’ (૧૯૮૭)માં પણ તેઓ યાદગાર હતા. શ્રેણી ‘આહત’ના કેટલાંક એપિસોડમાં પણ તેઓ હતા. તેમની યાદગાર ભૂમિકાઓ ‘ભારત એક ખોજ’, ‘યાત્રા’, ‘મિ. યોગી’, ‘કક્કાજી કહીન’, ‘સી હોક્સ’ કે ‘અંતરાલ’માં ટીવી પર જોવા મળી હતી.
તો ‘જાને ભી દો યારોં’, ‘ચાચી ૪૨૦’, ‘હેરા ફેરી’, ‘ચોર મચાયે શોર’ કે ‘માલામાલ વીકલી’માં તેઓ કોમિક રોલ કરતા હતા. ‘સિંઘ ઇઝ કિંગ’, ‘મેરે બાપ પહલે આપ’ કે ‘બિલ્લુ’માં પણ તેમની કોમિક ભૂમિકા હતી. ‘રોડ ટુ સંગમ’ (૨૦૦૯) કે ‘ડોન ૨’માં પણ તેઓ દેખાતા હતા.
૬ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૭ના રોજ ઓમ પુરીનું ૬૬ વર્ષની વયે તેમના અંધેરીના નિવાસસ્થાને હૃદય રોગના હુમલાથી નિધન થયું હતું. ત્યાર બાદ ૮૯માં ઓસ્કાર એવોર્ડ સમારોહમાં ભારતીય અને વિશ્વ સિનેમામાં ઓમ પુરીના પ્રદાનની નોંધ લેવાઈ હતી.
(નરેશ કાપડીઆ લિખિત ‘ઓક્ટોબરના સિતારા’ પુસ્તકમાંથી)

Image may contain: 1 person, closeup

Leave a comment

Filed under પ્રકીર્ણ

બાંધ ગઠરિયાં/ પરેશ વ્યાસ

1320669563_277159437 (500x375, 567Kb)બાંધ ગઠરિયાં
लोग हर मोड़ पे रुक-रुक के संभलते क्यों हैं
इतना डरते हैं तो फिर घर से निकलते क्यों हैं
-राहत इंदौरी
ગુજરાતીઓ ફૂટલૂઝ છે અને કોઇનાં બાપથી ય બીતા નથી. અલગારી રખડપટ્ટી એમનો સ્વભાવ છે. અને એટલે નગરનાં રસ્તાઓ લાભપાંચમ સુધી સળંગ સૂમસાન થઇ જાય છે કારણ કે ફરવા માટે આપણે ઘરની બહાર જતા રહીએ છીએ. તો પછી ત્યાં શું કરીએ કે જેથી આપણો પ્રવાસ અને પ્રવાસ દરમ્યાન આપણો નિવાસ મજેદાર રહે, એ વિષે અમે વિચારતા હતા. રાહત ઇંદોરી સાહેબ કહે છે તેમ આપણે ડરવાની જરૂરિયાત નથી. પણ નીકળતા પહેલાં થોડી અગમચેતી અને પ્રવાસ દરમ્યાન થોડી સાવચેતી રાખીએ તો એમાં કશું ખોટું નથી.
વિમાની કે ટ્રેનની સફર આજકાલ ઓનલાઇન થઇ ગઇ છે. એવું જ હોટલનું છે. પરંપરાગત ટ્રાવેલ એજન્સીઓ પણ આયોજન કરે છે. આપણે કાંઇ ચિંતા નહીં. પણ છતાં ધ્યાન રાખવું આવશ્યક છે. ન કરે નારાયણ પણ કોઇ કુદરતી કે માનવસર્જિત દૂર્ઘટના બને તો થોડી પ્રાથમિક તૈયારી મદદરૂપ થાય છે. પ્રથમ આવે છે દવા. કેટલીક એવી દવા હોય છે જે રોજ લેવી જ પડે. જેમ કે ડાયાબીટીસ કે બ્લડપ્રેસરની ટીકડી ગોળીઓ. તમે કહેશો કે એ તો લીધી જ હોય ને? પણ સાહેબ પાંચ દિવસ બહારગામ જતા હોઇએ તો દસ દિવસની દવા સાથે રાખવી. શી ખબર મુસાફરીમાં ક્યારે અને કેટલો વિલંબ થાય? અન્ય સામાન્ય દવાઓ જેમ કે માથું દુખવું કે શરદી, ખાંસી કે તાવની દવાઓ પણ સાથે રાખવી. પછી રોગ ન થાય એની કાળજી. એટલે પાણીની ખરાઇ કરીને,પાણી જાળવીને પીવું. મચ્છર સામે પણ જરૂરી સાવચેતી લેવી. તમે કહેશો કે અમે ફિટ અને ફાઇન છઇએ, અમને કાંઇ ન થાય. વેલ, એ તો સારી વાત છે. હવે આગળ. તમારી સાથે પ્રવાસમાં આવેલાં તમારા કુંટુંબનાં સભ્યો અને મિત્રોનાં તાજા ફોટા મોબાઇલમાં રાખવા. ભીડમાં ક્યાંક વિખૂટા પડી ગયા હો તો પોલિસ કે અન્ય સિક્યુરિટી એજન્સીને બતાવવા હાથવગાં હોય તો સારું. બાળકોનાં ખિસ્સામાં હોટલ અને ઘરનું સરનામું લખેલી ચબરખી હોય તો સારું. આજકાલ આતંકવાદી ઘટનાનો ડર પણ રહે છે. જ્યાં તમે જાઓ તે શહેરનાં કયા વિસ્તારમાં જવું અને ક્યાં ન જવું, એની આગોતરી જાણકારી જરૂરી છે. હોટલનાં ટીવી પર સ્થાનિક સમાચાર જોઇ લેવા. એટલે ખ્યાલ રહે. બધા શહેર રાતનાં સમયે મહિલા અને બાળકો માટે સેઇફ હોતા નથી. કેટલાંક બદનામ વિસ્તાર તો પુરુષો માટે પણ આ-જા-ફસા-જા જેવાં હોય છે. પરાક્રમ કરવાની જરૂર નથી. વિદેશયાત્રા દરમ્યાન પાસપોર્ટ અતિઆવશ્યક છે. એને છાતીસરસો રાખવો જરૂરી છે. એની એક કોપી બેગમાં પણ રાખવી. ખોવાઇ ગઇ તો કામચલાઉ પાસપોર્ટ બનાવવો પડે ત્યારે કામ આવે. પૈસા, ક્રેડિટ/ડેબિટકાર્ડ સહિત તમારા વૉલેટમાં શું શું છે? જે છે તે પૂરતું છે?-એની ચકાસણી કરી લેવી. મોબાઇલ ફોન આજકાલ જીવન જરૂરી ઉપકરણ બની ગયું છે. એની બેટરી હરદમ ચાર્જ રહે એ માટે હરદમ સચેત રહેવું જરૂરી છે. જો તમે પાવરબેંકનો ઉપયોગ કરતા હો અને વિમાન મુસાફરી હોય તો એ ચેક-ઇન લગેજમાં હરગીજ રાખશો નહીં. એમાં એ એલાઉ નથી. એનાં કારણે ફ્લાઇટ મિસ થયાનાં દાખલા બન્યા છે. અજાણ્યાં માણસ સાથે અંતરંગ વાતો કરવી હાનિકારક છે. પોતાની ઘરની વાતો તો જરાય નહીં. પ્રવાસમાં મોંઘી જ્વેલરી પહેરવી નહીં. અને સાહેબ, એ પણ લખી રાખો કે અજાણી જગ્યાએ હીરો બનવું નહીં. કોઇ હૂમલો કરે તેમ હોય તો જે કાંઇ હોય એ દઇ દેવું. તમે હિંદી ફિલ્મનાં હીરો નથી. અને પારકી પળોજણમાં અમથું ય પડવું નહીં. અને છેલ્લે સામાન તમારી સામે રાખવું અને નીકળો ત્યારે બધું ચેક કરીને નીકળવું. આલ્લેલ્લે,આ તો અમને ખબર જ છે.
માર્ક ટ્વેઇન એવું કહી ગયા હતા કે છેલ્લાં વીસ વર્ષોમાં તમે જે કર્યું એનાં કરતા તમે જે નથી કર્યું ,એનાથી તમે વધારે નાસીપાસ થશો. એટલે બારુંબંદર છોડો, શઢવાળી નૌકા લઇને નીકળી પડો. ફરો, સ્વપ્ન સાકાર કરો,નવું જાણો અને માણો. આવતા રવિવારે તો તમે આવી ગયા હશો. માટે છોડ ગઠરિયાં લેખ હવે આવતા અંકે…હેપ્પી ન્યૂ યર..

Image may contain: one or more people, sky, ocean, shoes, water and outdoor

Leave a comment

Filed under પરેશ વ્યાસ, પ્રકીર્ણ

કરવા ચોથ – જે વ્રતમાં ભક્તિ સાથે ભાવના પણ જોડાય છે

કરવા ચોથ – જે વ્રતમાં ભક્તિ સાથે ભાવના પણ જોડાય છે

કરવા ચોથની પર્વ ભારતના ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ, રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં ઉજવાય છે. કાર્તિક માસના ક્રુષ્ણ પક્ષમાં ચંદ્રોદય વ્યાપિની ચતુર્થીના રોજ આ પર્વ આવે છે. મહિલા વર્ગનું આ પ્રિય વ્રત છે. આમતો દરેક મહિનાના ક્રુષ્ણ પક્ષે ચતુર્થીના રોજ ગણેશજી અને ચદ્રમાનું વ્રત કરાય છે. પણ તેમાંય કરવા ચોથનું સર્વાધિક મહત્વ છે. આ દિવસે સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ અટલ સુહાગ, પતિના દીર્ઘ આયુષ્ય, સ્વાસ્થ્ય અને મંગલકમના માટે આ વ્રત કરે છે. વામન પુરાણમાં કરવા ચોથના વ્રતનું વર્ણન આવે છે.
માન્યતઓ:
આ વ્રત સાથે અનેક માન્યતાઓ જોડાયેલી છે. આ વ્રત કરનારી સ્ત્રીઓએ સવારના સ્નાન આદિ બાદ આચમન કરીને પતિ, પુત્ર-પૌત્ર તથા સુખ-સૌભાગ્યની ઇચ્છાના સંકલ્પ સાથે વ્રત કરવું જોઈએ. આ વ્રતમાં શિવ, પાર્વતી, કાર્તિકેય, ગણેશ તથા ચંદ્રમાના પૂજનનું વિધાન છે. સ્ત્રીઓ ચંદ્રોદય બાદ ચંદ્ર દર્શન કરીને અર્ધ્ય આપીને જ જળ-ભોજન ગ્રહણ કરે છે. પૂજા બાદ તાંબા અથવા માટીના ઘડામાં ચોખા, અડદની દાળ, કાંસકી-દર્પણ-સિંદુર-બંગડી-રિબન જેવી સુહાગની સામગ્રી અને રૂપિયા મૂકીને દાન કરવું જોઈએ તથા સાસૂમાના પગને સ્પર્શ કરીને ફળ, મેવા તથા સુહાગની સામગ્રી તેમને ભેટમાં આપવી જોઈએ.
પૂજન સામગ્રી:
કરવા ચોથની પૂજાની સામગ્રીમાં કંકુ, મધ, અગરબત્તી, પુષ્પ, કાચું દૂધ, સાકર, બૂરું, શુદ્ધ ઘી, દહીં, મીઠાઇ, ગંગાજળ, ચંદન, અક્ષત – ચોખા, ઘઉં, સિંદુર, મહેંદી, કાંસકી, બિંદી, ચુનરી, ચૂડી, માટીનો ઘડો અને તેનું ઢાંકણ, દીવો, રૂ, કપૂર, હળદર, પાણીનો લોટો, ગૌરી બનાવવા માટે પીળી માટી, પાટલો, છીણી,આઠ પૂરીની અઠાવરી, હળવો, દક્ષિણાના પૈસા જેવી સામગ્રી જરૂરી હોય છે.
વ્રતની પ્રક્રિયા:
આ વ્રત માટેની ઉપર મુજબની જરૂરી સામગ્રી ભેગી કરો. સવારે સ્નાનાદિ બાદ આ સંકલ્પ બોલીને કરવા ચોથના વ્રતનો આરંભ કરો:
मम सुखसौभाग्य पुत्रपौत्रादि सुस्थिर श्री प्राप्तये करक चतुर्थी व्रतमहं करिष्ये।
આખો દિવસ નિર્જળ રહેવાનુ છે. ઘરની દીવાલ પર ગેરુથી ફલક બનાવીને ચોખાના લોટનો ઘોળ કરી ચિત્રિત કરો. એને ‘વર’ કહે છે. ચિત્રિત કરવાની આ કલાને ‘કરવા ધરના’ કહે છે. આઠ પૂરીઓની અઠાવરી, હલવો અને પકવાન બનાવો. પીળી માટીથી ગૌરી બનાવો અને તેની ગોદમાં ગણેશજી બનાવીને બેસાડો. આ ગૌરીને લાકડાના આસન – બાજોઠ પર બેસાડો. ચોક બનાવીને બાજોઠ એના પર ગોઠવો. ગૌરીને ચૂંદડી ઓઢાડો. બિંદી જેવી સુહાગની સામગ્રીથી ગૌરીનો શૃંગાર કરો. સાથે જળ ભરેલો લોટો રાખો. ભેટ આપવા માટે માટીનો ઘડો લઈ તેમાં ઘઉં અને તેના ઢાંકણમાં સાકરનું બૂરું ભરો. તેના પર દક્ષિણા મૂકો. આ થયું ‘કરવા’. તેના પર સ્વસ્તિક બનાવો. ગૌરી, ગણેશ અને ચિત્રિત કરવાની પરંપરાગત પૂજા કરો. પતિના દીર્ઘાયુ માટે કામના કરો. આ મુજબ બોલો:
नमः शिवायै शर्वाण्यै सौभाग्यं संतति शुभाम्‌।
प्रयच्छ भक्तियुक्तानां नारीणां हरवल्लभे॥
કરવા પર 13 બિંદી રાખો અને ઘઉં અથવા ચોખાના 13 દાણા હાથમાં લઈને કરવા ચોથની કથા કહો અથવા સાંભળો. કથા સાંભળ્યા બાદ કરવા પર હાથ ઘુમાવીને સાસુ જી ના પગને સ્પર્શી આશીર્વાદ લો અને કરવા એમને આપી દો.
તેર દાણા ઘઉં અને પાણી ભરેલો લોટો અલગ રાખો. રાત્રે ચંદ્રમા નીકળ્યા બાદ ચાળણીમાંથી ચંદ્રદર્શન કરો. ચંદ્રને અર્ધ્ય આપો. ત્યાર બાદ પતિના આશીર્વાદ લઈને તેમને ભોજન આપો અને પોતે પણ ભોજન કરો.
જે વર્ષે દીકરીના લગ્ન હોય છે, તે વર્ષે તેના પિયરથી માટીના ચૌદ ઘડા, વાસણો, કપડાં અને ઘઉં વગરે બાયના પણ આવે છે. સાસૂ પણ પોતાની વહુને સરગી મોકલે છે. સરગીમાં મીઠાઇ, ફળ વગેરે હોય છે. તેનું સેવન મહિલાઓ કરવા ચોથના દિવસે સૂર્ય ઊગતા પહેલાં કરે છે.
અન્ય વ્રતોની જેમ કરવા ચોથનુ પણ ઉજમન કરાય છે. કરવા ચોથના ઉજમનમાં એક થાળમાં તેર જગ્યાએ ચાર-ચાર દડિયા રાખીને તેના પર હલવો રખાય છે. તેની ઉપર સાડી-બ્લાઉજ અને પૈસા મુકાય છે. હાથમાં કંકુ-ચોખા લઈ થાળમાં ચારે તરફ હાથ ઘુમાવીને આ બાયના સાસુને અપાય છે. તેર સુહાગણ સ્ત્રીઓને ભોજન કરાવ્યા બાદ તેમના માથે બિંદી લગાવીને સુહાગની વસ્તુઓ અને દક્ષિણા આપીને વિદાય કરાય છે.
કરવા ચોથનું પૌરાણિક રહસ્ય:
પૌરાણિક સાહિત્યમાં સૌથી આદર્શ અને સૌથી આકર્ષક યુગલ શિવ-પાર્વતી છે. ભારતમાં પતિ-પત્નીના તમામ પર્વ અને તહેવારો શિવ અને પાર્વતીથી જોડાયેલા છે. હરતાલિકા તીજ, મંગલાગૌરી, જયા-પાર્વતી અને કરવા ચોથ આવા મુખ્ય તહેવારો છે. પોતાના પતિના સ્વાસ્થ્ય અને દીર્ઘાયુ માટે કરાતું કરવા ચોથનું વ્રત તમામ પરિણીત સ્ત્રીના જીવનમાં નવો ઉમંગ લાવે છે. કુંવારી છોકરી પોતાને માટે શિવ જેવો પ્રેમ કરનારા પતિની કામના કરે છે અને તેને માટે સોમવારથી લઈ જયા-પાર્વતી સુધી તમામ વ્રત પૂરી આસ્થાથી કરે છે.
આ એક પારંપારિક વ્રત છે. પરંપરા આપણો વારસો છે. તેને તિરસ્કૃત નહીં કરવો જોઈએ, જરૂર પડતાં તેમાં સુધારો જરૂર કરવો જોઈએ. ભારતીય મહિલાઓની આસ્થા, પરંપરા, ધાર્મિકતા, પતિ માટેનો પ્રેમ, સન્માન, સમર્પણ આ બધાં જ સદગુણો ‘કરવા ચોથ’ના વ્રતમાં નિહિત છે. ભારતીય નારીની દુનિયા તેના પતિથી શરૂ થઈને પતિમાં જ પૂરી થાય છે. ચાંદના ધરતી સાથેના આવા જ સંબંધને કારણે આ વ્રતમાં પ્રતિક મનાયો હશે. આમ આ વ્રતનો ખૂબ મહિમા છે.
આ પાવન વ્રતને કોઈ પરંપરાના આધારથી ઉપર ઊઠીને યુગલના તાલ-મેલ પર હોય તો ઘરમાં વધુ સારું વાતાવરણ બને છે. અહીં પત્ની પતિ માટેની શુભ કામનાઓ કરે છે. આજે વિજ્ઞાન પણ પતિ-પત્ની વચ્ચેના આવા પ્રેમનો આગ્રહ કરે છે. એક પ્રેમાળ યુગલ કરવા ચોથના વ્રત દ્વારા ચાંદ પાસેથી પોતાના શાશ્વત પ્રેમ માટે આશીર્વાદ માંગે તો ચાંદ જ નહીં, પૂરી કાયનાત તેમને આશીર્વાદ આપશે. આમ આ માત્ર એક વ્રત નથી, એક સૂત્ર છે, એ વિશ્વાસનું કે આપણે સાથે-સાથે રહીશું અને આનંદપૂર્વક જીવીશું. જીવન ભલે ગમે તેટલું આધુનિક બનતું જાય પણ પતિ-પત્નીનો સ્નેહ-પ્રેમ જ સંસારના આનંદનો આધાર છે. એ ભૂલાવું ન જોઈએ માટે જ પૂર્વજોએ આવો તહેવાર યોજ્યો હશે.
કરવા ચોથનો આ તહેવાર આજે પીએન પૂરા ઉત્સાહ અને વધુ ધામધૂમથી ઉજવાય છે. જેમ લગ્ન તિથિ ઉજવાય છે, તેમ આ તહેવાર પણ વર્ષોવર્ષ દાંપત્યના સ્નેહનું પ્રતિક બને છે.
કરવા ચોથનું વ્રત ત્યારે પણ પ્રચલિત હતું. શાસ્ત્રો-પુરાણોમાં પણ તેના ઉલ્લેખ છે. પોતાના જીવન સાથીના સ્વસ્થ અને દીર્ઘ જીવનની કામના કરતું આ વ્રત કદી જૂનું થતું નથી. આ પર્વનું સ્વરૂપ થોડું બદલાય પણ ભાવના તો એજ રહે છે. ખરેખર તો આ વ્રત પૂરા પરિવારના હિત અને કલ્યાણ માટે ઉપકારી છે.
જ્યારે તમામ સુહાગણો સજે છે
કરવા ચોથના પર્વને દિવસે ભારતની તમામ મહિલા દિવસભર ઉપવાસ કરીને સાંજે જુવાન-પ્રૌઢ-વૃદ્ધ તમામ મહિલાઓ નવી દુલ્હનની જેમ શૃંગાર કરે છે. આ વ્રતથી નારીના પોતાના સંસારથી સમાજ સુધીના સુંદર સંબંધ મજબૂત થાય છે. અપરિણીત દીકરીઓ શિવજી જેવો વર મળે તેની કામના આ પર્વ નિમિત્તે કરે છે. કેટલાક પરિવારોમાં આ વ્રત માત્ર પત્ની જ નહીં, પતિ પણ કરે છે. આ પરંપરાનો વિસ્તાર છે. આ સફળ અને ખુશહાલ દાંપત્યની કામનાનું પર્વ છે. આ પ્રૌરાણિક તહેવારમાં આધુનિકતા ભળી ગઈ છે. આ તહેવારમાં ભક્તિ સાથે ભાવના પણ જોડાય છે.
(An article written by Naresh Kapadia for ‘Book World – 17th Oct 19)

Image may contain: 1 person, standing and night

Leave a comment

Filed under Uncategorized

સટિક પ્રાર્થના / પરેશ વ્યાસ

મને ખબર નથી કે આ પ્રાર્થના કોણે લખી છે, પણ એનો ભાષા અનુવાદ મેં કર્યો છે. મારાં માટે મારી ઉંમરે આનાથી સટિક પ્રાર્થના બીજી કોઈ ન હોઈ શકે…

મારી પ્રાર્થના

હે ભગવાન, તને તો ખબર જ છે કે મારી ઉંમરનાં હવે વળતાં પાણી છે.
દરેક વિષય પર હું બોલબોલ જ કર્યા કરું અને મારાં વિચારો વ્યક્ત જ કર્યા કરું એવો ધખારો મને ન થાય એવું કાંઈ જરૂર કરજે, મારાં વ્હાલાં.
દરેકની મુશ્કેલીનો ઉકેલ મારી પાસે છે અને હું એમ કરવા હરદમ તત્પર છું, એવી સ્વાદપટુતાથી મને દૂર રાખજે.
વિગતે, માંડીને વાતો કરવાની ટેવથી મને અળગો રાખજે.
વાતનાં મૂળ મુદ્દા પર હું ઝડપથી આવી શકું એવી પાંખ મને દેજે ભગવાન.
મારાં દુઃખ અને દર્દ હું ઊચરું ત્યારે મારાં હોંઠને સીવી દેજે. તું તો જાણે છે કે જેમ જેમ વર્ષો વીતે છે તેમ તેમ મારાં દુઃખડા રડવાની મીઠી આદત બળવત્તર બનતી જાય છે.
મને એ મહાન પાઠ પણ ભણાંવજે કે પ્રસંગોપાત, શક્ય છે કે હું ય ખોટો હોઈ શકું.
કોઈનું સારું વિચારું પણ એના જીવનમાં દખલ ન કરું, મદદ ચોક્ક્સ કરું પણ એને નીચો ન દેખાડું, એવું કાંઈ કરજે, ભગવાન.
મને ચોક્કસ એવું લાગશે કે મારાં જ્ઞાન અને મારાં અનુભવનો વિશાળ ભંડાર કોઈને કામ ન લાગે એ ય શું કામનું? હેં ને?! છેલ્લે હું ઇચ્છું છું કે મારે થોડાં મિત્રો ચોક્ક્સ હોય.

Image may contain: sky, mountain, tree, cloud, plant, outdoor and nature

Leave a comment

by | ડિસેમ્બર 10, 2019 · 1:26 એ એમ (am)

૫. આર-વર્ડ ઈન્ડિકેટર/પરેશ વ્યાસ

૫. આર-વર્ડ ઈન્ડિકેટર (R-word Indicator): મંદી ઉર્ફે રીશેસન આવી રહ્યું છે એનું રીસેપ્શન ક્યારે થયું કહેવાય? છાપાઓ અને ઓન લાઈન આર્ટિકલ્સ કે બ્લોગમાં આર-વર્ડનો ઉપયોગ વધી જાય. અમારા જેવાં
અર્થશાસ્ત્ર અભણ લેખકો પણ આર-વર્ડ વિષે લેખ લખતાં થઇ જાય ત્યારે માનવું કે આર્થિક મંદી આવી રહી છે. વોટ્સએપ સંદેશાઓ, ખાસ કરીને ફોરવર્ડ થતાં સંદેશાઓમાં આર્થિક સ્થિતિ પર વ્યંગ કરતા સંદેશા વધી જાય તો સમજવું કે મંદી આવી રહી છે.
ભારે તકલીફ છે. વૈશ્વિક તકલીફ છે. પણ તહેવારોની ઉજવણી હર્ષોલ્લાસથી થાય તો મંદી નથી એવો સરકારી દાવો સાચો હોઈ શકે. દેશભક્તિ અને ધર્મ આસ્થાનો વધારો શું સૂચવે છે? એને આર્થિક મંદી સાથે કાંઈ લાગેવળગે છે કે કેમ? એ અને એનાં જેવા અન્ય આર્થિક સ્થિતિ સૂચકો આવતા અંકે..
શબ્દ શેષ:
“રીશેસન એ છે જ્યારે તમારા પાડોશીની નોકરી જતી રહે અને ડીપ્રેશન એ છે કે જ્યારે તમારી નોકરી જતી રહે.” – અમેરિકી પૂર્વ પ્રેસિડન્ટ હેરી ટ્રુમેન

Image may contain: one or more people and text

Leave a comment

Filed under પરેશ વ્યાસ, Uncategorized

અમારી ૬૨મી અને યામિની-ગૌરાંગકુમારની ૩૫ મી લગ્નતીથી

Image result for namaste  આપ સૌની શુભેચ્છાઓ-આશીસ પ્રાર્થુ
કુર્યાત સદા મંગલમ   –
ॐ  इष एकपदीभव सा मामनुव्रता भव। विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै, बहूँस्ते सन्तु जरदष्टयः॥१॥
ॐ ऊजेर् द्विपदी भव सा मामनुव्रता भव। विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै, बहूँस्ते सन्तु जरदष्टयः॥२॥
ॐ रायस्पोषाय त्रिपदी भव सा मामनुव्रता भव। विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै, बहूँस्ते सन्तु जरदष्टयः॥३॥
ॐ मायो भवाय चतुष्पदी भव सा मामनुव्रता भव। विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै, बहूँस्ते सन्तु जरदष्टयः॥४॥
ॐ प्रजाभ्यां पंचपदी भव सा मामनुव्रता भव। विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै, बहूँस्ते सन्तु जरदष्टयः॥५॥
ॐ ऋतुभ्यः षट्ष्पदी भव सा मामनुव्रता भव। विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै, बहूँस्ते सन्तु जरदष्टयः॥६॥
ॐ सखे सप्तपदी भव सा मामनुव्रता भव। विष्णुस्त्वानयतु पुत्रान् विन्दावहै, बहूँस्ते सन्तु जरदष्टयः॥७॥

૮મી ડીસેમ્બર ૧૯૫૭–                                                                      ૮ મી ડીસેમ્બર ૨૦૧૯              

 

…ગૃહપ્રવેશ

……………………………………………….

 

 

 

 

 

 

 

 

 

……………………………………………………………

 

૮ મી ડીસેમ્બર ૧૯૮૪ -૮ મી ડીસેમ્બર ૨૦૧૯

પરિણય  નામ  છે  સંસારયજ્ઞે  ભેળા  તપવાનું,
પ્રણયના સાત  પગલાંથી નવી કેડીઓ રચવાનું;
વફાનું  બાંધી  મંગળસૂત્ર  પોતે પણ  બંધાવાનું,
વટાવી ઉંબરો ‘હું’નો, ‘અમે’ના  ઘરમાં વસવાનું !

– ડૉ વિવેક

7 ટિપ્પણીઓ

Filed under Uncategorized

કાવ્ય યામિની વ્યાસ ..રોટલીના લોટમાં ~આસ્વાદ: ઇલિયાસ શેખ

કાવ્ય ..’રોટલીના લોટમાં’… યામિની વ્યાસ

પ્રીત પરખાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં
જાત ભભરાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

જો, જરા વર્તન નરમ રાખે તો તું ખીલી શકે
વાત સમજાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

આવશે હમણાં અને ‘એ’ પૂછશે કે “કેમ છે?”
યાદ મમળાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

એક નાની વાતમાં તો કેટલું બોલ્યા હતા !
આંખ છલકાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

લોટ, પાણી, મોણ, ‘મા’નું વ્હાલ…આ છે રેસિપી,
રીત બતલાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

ભૂખ બહુ લાગી હશે ! વરસાદ પણ છે કેટલો !
હૂંફ સરકાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

હેડકી આવે સતત જયારે કણક બાંધું છું હું
‘રાહ’ જન્માવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

આમ તો છે રોજનું આ કામ ‘યામિની’ છતાં
સાંજ હરખાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

 યામિની વ્યાસ  

આસ્વાદ: કાવ્ય ..રોટલીના લોટમાં ~ઇલિયાસ શેખ

સૂરતના કવિયત્રી યામિનીબેન વ્યાસની આ ગઝલ આજે ફેસબુક પર વાંચી, તો પહેલાં તો મનમાં થયું, કોમેન્ટરૂપે “વાહ” લખીને, લાઇક કરીને આગળ વધી જઉં. પણ, મારે તો એવું છે ને કે, મન કહે એથી કાયમ ઉલ્ટું જ હું કરું.! કેમ કે, હું મનમોજી નહીં પણ દિલખુશ માણસ છું.! એટલે બહુધા હું દિલનો દોર્યો જ ચાલુ, એટલે આ ગઝલને ત્યારે મારાં lappyમાં લીંપી લીધી ‘ને હવે અત્યારે આ આસ્વાદ લખવા બેઠો છું.

યામિનીબેન વ્યાસનો મારો પ્રથમ પરિચય એટલે એ મારાં લેખક–અનુવાદક અને કટારલેખક મિત્ર પરેશ વ્યાસના સગા બેન થાય, એ નાતો, પણ યામિનીબેનનો યાદગાર પરિચય તો ગત અસ્મિતાપર્વ–18માં કાવ્યાયનની બેઠકમાં, ભરબપોરે, સાત સુંદર કવિયિત્રીઓનું સપ્તરંગી મેઘધનુષ જે ખીલ્યું હતું, એ મેઘધનુષમાંના એક રંગ લિસોટા એટલે યામિનીબેન. અસ્મિતાપર્વ-18ની કાવ્યાયનની એ બેઠક આંખોથી નિહાળવી અને કાનથી સાંભળવી ગમે એવી અન્નન્ય બેઠક હતી.!

આ ગઝલ અને આ અગાઉ પણ અનેક કાવ્યોમાં સર્જક સ્વયં જ્યારે માદા હોય, ત્યારે જે નારીભાવ સંવેદન અભિવ્યક્ત થાય છે, એવાં નારીભાવોનું પ્રકટીકરણ કદી નર સર્જક દ્વારા નથી થઇ શક્યું. કવિઓ દ્વારા નારીભાવોને વ્યક્ત કરતા અનેક ગીતો આપણને ગુજરાતી કવિતામાં મળે, પણ જે ભાવો એક સર્જક તરીકે નારી પોતે જ રજુ કરે, એ મને વધારે ઊર્મિસભર અને અધિકૃત લાગ્યા છે. કેમ કે, એક નારીના કેટલાંક સંવેદનો એના પોતીકા હોય છે. કેટલાંક ઇલાકા મા કા ઇલાકા હોય છે. આ ગઝલમાં પણ “રોટલીના લોટમાં” એવાં નવ્ય રદીફ સાથે કવિયિત્રી એના ભાવપ્રદેશને અને જીવનબોધને આઠ શેરો દ્વારા આપણી સમક્ષ ખુલ્લો મૂકી દે છે. રોટલીના લોટનું પ્રત્યેક શેરમાં અલગ-અલગ રૂપક આ ગઝલનું ઉદ્દીપક બની રહે છે. એટલે એ અર્થમાં આ ગઝલને મુસલસલ ગઝલ કહી શકાય.

જો કે, આ ગઝલમાં આઠને બદલે નવ અથવા તો આઠને બદલે સાત શેર હોત તો આ ગઝલને મુક્કમ્મલ ગઝલ પણ કહી શકાઇ હોત. ખૈર, આ તો ગઝલના છંદશાસ્ત્રનો મુદ્દો છે. પણ ઊર્મિ અને ભાવનો મુદ્દો તો શાસ્ત્રથી જુદો છે. શાસ્ત્રની સીમારેખા જ્યાં થંભે છે, ત્યાંથી જ તો ભાવનો પ્રદેશ આરંભાય છે. તો ચાલો ગઝલના એક પછી એક શેરને તપાસીએ.

પ્રીત પરખાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં
જાત ભભરાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

મત્લાના શેરના પહેલા મિસરામાં જ નારીના ભાવોનું સર્જનાત્મક પ્રકટીકરણ જોવા મળે છે. અહીં “પરખાવી દીધી” શબ્દો મહત્વના છે. એક કુશળ કસબી તસ્બીહ ફેરવતા-ફેરવતા આપણને રોશન-નૂરના દર્શન કરાવી દે, એવી વાત અહીં સરળ શબ્દોમાં કરવામાં આવી છે. “પરખાવી દીધી” એટલે કે “જેની મને ઓલરેડી પરખ છે, એ પરખને અન્ય કોઇને બોધ કરાવવાની, પરખાવવાની અહીં વાત છે. “પારખવા” માટે સમજણ જોઈએ, પણ “પરખાવવા” માટે તો કૌશલ્ય જોઈએ. જે અહીં સફળતાપૂર્વક વ્યક્ત થયેલું જોવા મળે છે. પરખાવવાની આ બિના પણ કોઇ નાની સુની નથી. અહીં તો પ્રીત પરખાવી દીધાની વાત છે. આ સૌથી કઠીન કામ છે. કોઇને પ્રેમ કરવો એકદમ સરળ છે. પણ એને પણ પ્રેમ કરતો કરી દેવો એકદમ કઠીન છે. ત્યારે પ્રથમ મિસરામાં જ “પ્રીત પરખાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં” એમ બોલીને નાયિકા અહીં પોતાના પ્રેમસભર હાથોનો સ્પર્શ પામીને તૈયાર થઇ રહેલો રોટલીનો લોટ, નાયકને યાર અને પ્યાર બનાવી મુકે છે, એ સુપેરે રજુ થાય છે. પણ પ્રીત પરખાવવાની આ મથામણમાં નાયિકા કેટલું સહન કરે છે? એનો ક્યાસ આપણને શેરના બીજા મિસરામાં મળે છે. “જાત ભભરાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં.” અહીં લોટના પ્રતીક દ્વારા નાયિકા, પોતે રોટલીનો લોટ ગુંદવામાં કેટલી ઓતપ્રોત બની ગઇ છે, એની વાત છે. એક-એક રોટલી વણતી વખતે રોટલી ઉપર જે લોટ ભભરાવવામાં આવે છે, એ અહીં લોટ ન રહેતાં સ્વયં નાયિકા બની જાય છે. આખી જાત, આયખું, સમગ્ર અસ્તિત્વને પ્રેમની ચક્કીમાં પીસી-પીસીને લોટ બનાવી નાખીને, જ્યારે રોટલી બનાવવામાં આવે ત્યારે ખરાં અર્થમાં પ્રીતની સ્વયંને પરખ અને પ્રીતને, પ્રિયને પરખાવી શકાય છે. અહીં પ્રેમના માર્ગે જો ઓચિંતું અંધારું થાય તો હાથ સળગાવીને અજવાળું કરવાની તૈયારી રાખવી પડે એની વાત છે.

જો, જરા વર્તન નરમ રાખે તો તું ખીલી શકે
વાત સમજાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

ગઝલના આ પ્રથમ શેરમાં કવિયિત્રી તત્વચિંતકની અદાથી વર્તનમાં પરિવર્તન લઇ આવો, તો એના લાભાલાભની વાત સરળ બાનીમાં કરે છે. સાથે-સાથે એ વાતનો સંકેત પણ આપી દે છે, કે નાયકનો મિજાજ ગરમ છે. એણે એના વાણી-વર્તનમાં સુધારો લાવવાની જરૂર છે. અહીં “તો તું ખીલી શકે” એવી શરત મૂકીને કવિયત્રી એ હકીકત સાબિત કરે છે, કે જે “ખુલી શકે” એ જ ખીલી શકે, અને ખુલી જવા માટે નરમ બનવું પહેલી શરત છે. આ વાત રોટલીના નાના-શા ગોળ પીંડાને વેલણ દ્વારા ગોળ આકાર આપીને, ખીલતા પુષ્પની ઉપમા દ્વારા કાવ્યમય રીતે કવિયિત્રી જોડી આપે છે. કાંટાઓના નસીબમાં કદી ખીલવાનું નથી લખેલું હોતું. એ જ રીતે કઠણ લોટના નસીબમાં સુરેખ ગોળ ફૂલકા રોટલી બનવાનું નથી લખેલું હોતું. એટલે પ્રેમભાવ માટે સ્વભાવ નરમ રાખવો એ પૂર્વશરત છે.

આવશે હમણાં અને ‘એ’ પૂછશે કે “કેમ છે?”
યાદ મમળાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

ગઝલના આ બીજા શેરમાં નાયિકાનો અપેક્ષાભાવ નિરૂપાયો છે. નાયિકાના મનની મુરાદ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. પણ આગળના શેરમાં જ નાયકના ગરમ મિજાજનો નિર્દેશ કરીને કવિયિત્રી આપણને વિચારતા કરી મુકે છે કે, શું ખરેખર નાયક આવીને નાયિકાના હાલ-હવાલ અને વહાલનો હવાલો લેશે? નાયિકાના ખબર અંતર પૂછશે? આવા અરમાન અને ભૂતકાળમાં માણેલી કોઇ સુખદ યાદને મમળાવતા, નાયિકા રોટલી વણવામાં મશગુલ છે. એને હવે નાયકના વર્તનમાં પરિવર્તનની ઉમેદ છે. પણ આ ઉમેદની સાથે “યાદ મમળાવવાની” વાત કરીને કવિયિત્રી અહીં સર્જનાત્મક રહસ્ય ખડું કરે છે.

એક નાની વાતમાં તો કેટલું બોલ્યા હતા !
આંખ છલકાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

ગઝલના આ ત્રીજા શેરમાં એ રહસ્ય છતું થાય છે. નાયક સાવ ક્ષુલ્લક વાતમાં નાયિકાને તતડાવી નાખે છે, એવાં કોઇ દુખદ પ્રસંગની યાદ, નાયિકાને લોટ બાંધતા યાદ આવી જાય છે. એટલે એ નાયકને સન્મુખ તો નહીં, પણ એકલી-એકલી ફરિયાદ કરે છે કે, તેં દિવસે સાવ નાની અમથી વાતમાં મને એ કેટલું વઢયા હતાં. એમ યાદ કરીને આંખો છલકાવી દે છે. અહીં નાયિકાનો ભીતરી ભાવ એવો છે કે, નાયકના આગમન પહેલા હું જ મને એકલી-એકલી ફરિયાદ કરીને મારાં રોષને ઓસરી જવા દઉં. નાયક જયારે આવે ત્યારે ચહુંઓર ચાહત અને મહોબ્બત જ હોય, કોઇ ગિલા-શિકવામાં આ વખતે સમયને બરબાદ નથી કરવો. એટલે લાવ હું જાતે જ આંખ છલકાવી હૈયું હળવું કરી લઉં.

લોટ, પાણી, મોણ, ‘મા’નું વ્હાલ…આ છે રેસિપી,
રીત બતલાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

ગઝલનો આ ચોથો શેર વ્હાલની રેસિપી બતાવે છે. શતરૂપા નારીના ૧૦૦ રૂપમાંથી એક રૂપ “અન્નપૂર્ણા”નું છે. જે નારી રસોઇ બનાવે છે, એ બહેન, ભાભી, દીકરી, મા કે પત્ની – ગમે તે હોય, પણ એ જેટલો સમય રસોડામાં હોય છે – એટલો સમય તો એ “માનું વ્હાલ” હોય છે. એ મા-સ્વરૂપા હોય છે. જે રીતે લોટ-પાણી અને મોણ, ગુંદાય-ગુંદાયને એકમેકમાં ઓતપ્રોત બનીને સમાઇ જાય છે એ જ રીતે માનું વ્હાલ પણ પ્રત્યેક રોટલીમાં એકરસ, એકરૂપ બનીને સમાઇ જતું હોય છે. એને જીવનપર્યંત પછી જુદું નથી પાડી શકાતું. અહીં નાયિકા આ વખતે એવી રોટલી બનાવવાની મથામણમાં છે કે, જેવી રોટલી નાયકની મા બનાવીને નાયકને ખવડાવતી હતી. માના વ્હાલની આ રેસિપી, આજે નાયક આવે તો એને બતાવી દેવી છે, એવાં આત્મવિશ્વાસ સાથે એ રોટલી વણી રહી છે.

ભૂખ બહુ લાગી હશે ! વરસાદ પણ છે કેટલો !
હૂંફ સરકાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

ગઝલનો આ પાંચમો શેર ચોથા શેરના અનુસંધાન રૂપે હોય એવું તરત જણાય આવે છે. સ્ત્રી જયારે કોઇને દિલથી ચાહતી હોય છે, ત્યારે એ એની મા બની જતી હોય છે. જ્યારે કોઇ સ્ત્રી તમને વાત-વાતમાં “જમી લીધું” “શું જમ્યાં?” એવાં તમારાં ભોજન વિષયક સવાલો કરે તો સમજી લેવું કે, એ સ્ત્રી તમારાં પ્રેમમાં છે. અહીં નાયિકા પણ રોટલી વણતા-વણતા, રોટલીને તાવડીમાં શેકતા-શેકતા, મમતાળુ માવડી બનીને, નાયકની ચિંતા કરે છે કે, આ બહાર ધોધમાર મેહુલો વરસે છે. આવા ઠંડા વાતાવરણમાં નાયકને કકડીને ભૂખ લાગી હશે. તો લાઉં મારાં હેતની હુંફ આ ગરમ-ગરમ રોટલીમાં ઉમેરી દઉં.! અહીં ભૂખ, ધોધમાર વરસાદ, રોટલીના લોટમાં સરકતી હુંફ જેવા પ્રતીકો શૃંગારરસનો પણ નિર્દેશ કરે છે. અહીં માત્ર હોજરીની ભૂખ ભાંગવાની વાત નથી. પણ નાયકની આવા રોમાન્ટિક માહોલમાં હાજરી સાંપડે એટલે શરીરની ભૂખ પણ ભાંગવાની વાત છે. રોટલીનું ટોનિક જાણે કે પ્લેટોનિક લવની પણ ઔષધિ અને લવની અવધિ બની જાય – એવા ભાવ સાથે નાયિકા એક-એક રોટલીમાં હુંફની ફૂંક મારતી જાય છે.!

હેડકી આવે સતત જયારે કણક બાંધું છું હું
‘રાહ’ જન્માવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

ગઝલનો આ છઠ્ઠો શેર પ્રમાણમાં નબળો અને સમગ્ર ગઝલના ભાવનિરૂપણમાં આગંતુક હોય એવો લાગે છે. કણક એટલે જાડો, ભરભરીયો લાપસી-ભાખરીમાં વપરાય એવો લોટ. અહીં રોટલીનો લોટ બાંધતી વખતે, કણક બાંધવાની વાત અને કણક સાથે જોડાયેલી કોઇની યાદનું હેડકીના રૂપે પુનઃસ્મરણ, અને એને લઈને કોઇ દિશા સુચનની વાત. આ શેરનો સાની મિસરા તો હજી પણ ચાલી જાય એવો છે. પણ ઉલા મિસરા તો સાવ નબળો છે. “રાહ જન્માવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં” એ તો તદ્દન અતાર્કિક અને સમગ્ર ગઝલના ટેમ્પોમાં વગર ટીકીટે ચડી બેઠો હોય એવો પ્રવાસી શેર છે.!

આમ તો છે રોજનું આ કામ ‘યામિની’ છતાં
સાંજ હરખાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

ગઝલનો આ છેલ્લો મક્તાનો શેર સમગ્ર ગઝલમાં શિરમોર શેર છે. અહીં રોજ-રોજ રોટલી વણવાની ક્રિયા એના પુનરાવર્તનથી પણ નાયિકાને કંટાળો નથી આપતી. અહીં પ્રત્યેક પુનરાવર્તન, પ્રેમનું એક નવ્ય આવર્તન બનીને આવે છે. જેને કારણે નાયિકાની પ્રત્યેક સાંજ હરખની હેલી બની જાય છે. રોટલીનો લોટ બાંધવાની પ્રકિયામાં એકવિધતા ભલે હોય, પણ નાયિકાના મનોજગતમાં દરેક વખતે ભાવોની વિવિધતા છે. એટલે નાયિકા નિરંતર નવ્ય ભાવ સંવેદનને રોટલી સાથે વણી જાણે છે.

નારીના હાથનો સ્પર્શ પુરુષને ચોવીસ કલાકમાં પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષ રીતે અનેક રૂપે મળે છે. પુરુષના જીવનનું ચાલક અને સંચાલકબળ જ સ્ત્રીના આ સ્પર્શની હાજરી છે. રોટલીથી માંડીને, નારીની પ્રેમાળ હથેળીઓમાં ધોવાતાં આંતરવસ્ત્રો, તૂટી ગયેલા ગાજ-બટનને સોઇથી સાંધતી આંગળીઓ, દોરાને દાંતમાં દબાવીને રસભીનો કરતા ટેરવાં અને રોજ સંકેલાતા વસ્ત્રો – જીવનના અનેક રહસ્યોને ઉકેલી નાખતા હોય છે. આજે તો હવે ઘરમાં ઘરઘંટીથી માંડીને આટામેકર, વોશિગ-મશીનથી માંડીને સિલાઈ મશીન અને વેક્યુમક્લીનરથી માંડીને ડીશવોશર જેવા ઉપકરણો આવી ગયા છે – એટલે હવે તો રોટી-કપડાં ઔર મકાન અને બરતનમાં અને વર્તનમાં દિવસે ને દિવસે નારીનો સ્પર્શ દુર્લભ બનતો જાય છે – ત્યારે યામિનીબેન આવી સરસ ગઝલ લઈને આવે છે – એ જગતમાં પ્રેમ અને હુંફ હજી સાબૂત છે એની સાબિતી આપે છે. યામિનીબેનને અનેક-અનેક ધન્યવાદ.

આ સાથે મારાં હમઉમ્ર મિત્રોને મને કહેવાનું મન થાય કે, અઠવાડિયે એકવાર લોટ ગુંદીને વાંકીચુકી રોટલી ન બનાવો તો કાંઈ નહીં, પણ અઠવાડિયામાં એકવાર તમારી પત્નીની સાડી, ચૂડીદાર, બ્લાઉઝ, પેટીકોટ અને અન્ડર વિયર્સને તમારા પ્રેમાળ હાથે સંકેલીને કબાટમાં ગોઠવવાનો પ્રયોગ કરવા જેવો છે. એમાં આનાભારેય નુકસાન નથી. ફાયદા હી ફાયદા હૈ.!!! 

 – ઇલિયાસ શેખ

વિડીયોમાં કાવ્ય પઠન .. યામિની વ્યાસ

યામિનીબેન એક યશસ્વી કવિયત્રી અને નાટ્ય કલાકાર તો છે જ એની સાથે એક આદર્શ ગૃહિણી છે. આ વિડીયોમાં યામિનીબેનને એમના રસોડામાં  રોટલી  બનાવતાં બનાવતાં એમના કાવ્ય  ‘રોટલીના લોટમાં’ ની રજૂઆત કરતાં જોઈ શકાય છે. ગૃહિણી તરીકેની ફરજો બજાવે છે પણ મુખે તો કવિતા રમે છે !ગૃહિણી પદ અને કવિતા જાણે સાથે વણાઈ ગયાં છે !

વિડીયો સૌજન્ય … સાહિત્ય દર્શન
Published on May 10, 2019
ગુજરાતી કવિતા –
કવિયત્રી – યામિની વ્યાસ

કાવ્ય – ‘રોટલીના લોટમાં’


Leave a comment

Filed under ઘટના, પ્રકીર્ણ, યામિની વ્યાસ, Uncategorized