માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં/

શ્રીકૃષ્ણ
આદરણીયશ્રી મોરારિબાપુ, સારસ્વતો, સહ્દયો, મિત્રો, મુરબ્બીઓ, વડીલો, દેવીઓ અને સજ્જ્નો
સૌને મારા પ્રણામ. શ્રીકૃષ્ણને ઓળખવા, સમજવા અને પામવાની અભિલાષા ભારતીય પ્રજાની અંદર સર્વકાળે એક સરખી રીતે જોવા મળે છે. ગજેન્દ્રનાથ રોય, બંકિમચંદ્ર ચેટરજી, બુધ્ધદેવ બસુ, સુનીલ ગંગોપાધ્યાય, રામધારીશ્રી દિનકર, ધર્મવીર ભારતી, નરેન્દ્ર કોહલી, ઓશો રજનીશ, મહર્ષિ અરવિંદ, શિવાજીરાવ સાવંત વગેરે જેવા ચિંતકોએ શ્રીકૃષ્ણને ચિંતનાત્મક અને સર્જનાત્મક ભૂમિકાએ આલેખાવનો પ્રયાસ કર્યો છે.
ગાંધીજી કહેતા હતા કે, ‘જે પુરૂષ પોતાના યુગની અંદર સૌથી વધારે ધર્મવાન હોય એને ભવિષ્યની પ્રજા અવતારરૂપે પૂજે છે.’ શ્રીકૃષ્ણ આવા ધર્માવતાર હતા. તેઓ કયારેય રાજસિંહાસન ઉપર બેઠા નથી અને હજારો વર્ષોથી પ્રજાના ઉરસિંહાસન પરથી ઉતર્યા નથી. આવા શ્રીકૃષ્ણ વિશે નવલકથા લખીને સાંપ્રત સમયની કોઈ એવી સમસ્યાની અંદર માર્ગદર્શક બનવા લેખન કરવું એ કોઈ પણ સર્જક માટે મોટો પડકાર છે. શ્રી હરીન્દ્ર દવે આ પડકાર પોતાની નવલકથા ‘માધવ ક્યાંય નથી’માં ઉઠાવે છે. તેઓ ભારતીય વિદ્યાભવનમાં કામ કરતા હતા એ જ અરસામાં કનૈયાલાલ મુનશીની ‘કૃષ્ણાવતાર’ નું અનુવાદનું કાર્ય એમને સોંપાયું. એનો અનુવાદ કરતાં કરતાં કૃષ્ણજીવનની મોહની લાગી અને એમાંથી જે ઊર્મિસ્પંદન જાગ્યું અને અદ્દભુત કાવ્ય ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રગટ થયું. એ આપણે સૌ વારેવારે સાંભળીએ છીએઃ
ફૂલ કહે ભમરાને ભમરો વાત વહે ગુંજનમાં
માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં
કાલિન્દીનાં જલ પર ઝૂકી પૂછે કદંબડાળી ,
‘યાદ તને બેસી અહીં વેણુ વાતા’તા વનમાળી?’
લહર વમળને કહે, વમળ એ વાત સ્મરે સ્પંદનમાં
માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં
કોઈના માગે દાણ, કોઈની આનંદ વાટે ફરતી,
હવે કોઈ લજ્જાથી હસતાં રાવ કદી ક્યાં કરતી?
નંદ કહે યશોમતીને, મૈયા વ્હાલ ઝરે લોચનમાં
માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં
શિર પર ગોરસ મટૂકી મારી વાટ કેમ ના ખૂટી,
અવ લગ કંકર એકે ના વાગ્યો ગયાં ભાગ્ય મુજ ફૂટી!
કાજળ કહે આંખોને, આંખો વાત વહે અશ્રુવનમાં
માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં
અહીં સાંભળો
Image result for માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં
‘ક્યાંય નથી’ બોલાય છે અને મણનો નિસાસો મૂકાય છે. આખા કાવ્યની અંદર જે ઘૂંટાઈ ઘૂંટાઈને વાત થઈ છે તે વાત નિસાસાની છે. નંદબાબા, જશોદા, રાધિકા, યમુના, બંસી, કદંબ,ધેનુ આ બધું એમના સ્મરણની અંદર હશે પણ, ત્યાર પછી આ સંવેદન આગળ વધતું ગયું અને એમની સજર્નાત્મકતાએ એમની પાસે ‘માધવ ક્યાંય નથી’ લખાવી. આ નવલકથા એ ઘૂંટાયેલી અંતર્ગૂઢ વ્યથાની અને વેદનાની કથા છે. એ વાંચીને પૂરી કરીએ ત્યારે જાણે કે કોઈ સ્વપ્ન જોઈને જાગ્યા હોઈએ એવો અનુભવ આપણને થાય છે. નવલકથાની અંદર એમણે જે અંતર્ગૂઢ વ્યથા, ઘેરી વેદનાનું નિરૂપણ કર્યું છે તે અન્યત્ર દુર્લભ છે. ભલે એમણે આ કૃતિ સ્વપ્નરૂપે કલ્પી નથી કે કાવ્યના સ્તરે પણ વિભાજીત કરી નથી અને એ છતાંય એક સ્વપ્નવત અને એક ‘લિરિકલ પોએમ’ જેવો અનુભવ આપણને આપી જાય છે.
કેવી રીતે સર્જાઈ આ કૃતિ? કોણે ધક્કો આપ્યો હરીન્દ્રભાઈને આ નવલકથા લખવાનો? આપણે બધા જાણીએ છીએ કે હરીન્દ્ર્ભાઈ વ્યવસાયે પત્રકાર હતા અને પત્રકારત્વ નિમિત્તે એમણે દેશ અને દુનિયામાં તત્કાળ બનતી ઘટનાઓ વિશે વિચારવાનું અને લખવાનું સતત બન્યા કરતું. એ નિમિત્તે નવલકથાના વિષયવસ્તુઓ હંમેશાં મળતા રહેતા. દેશ અને દુનિયાન તખ્તે અત્યંત ક્ષુબ્ધ થઈ જવાય એવી પરિસ્થિતિ છે એવો અનુભવ એમને જ્યારે થયો ત્યારે એમણે ‘માધવ ક્યાંય નથી’ લખી.
આપણે સૌ જે જમાનામાં જીવી રહ્યા છે, જે સમયનું આપણે સંતાન છીએ એ સહિષ્ણુતાનો જમાનો છે. આ જમાનાની અંદર બધુ મરતું જાય છે, સબંધો મરતા જાય છે, પ્રેમ મરતો જાય છે, ભાષા મરતી જાય છે. પરિસ્થિતિ એવી આવતી જાય છે કે આદર્શોને, મૂલ્યો તળે ઉપર થતા જાય છે. લૂણો લાગેલી ઈમારતની જેમ ખરતું જતું હોય, વિખરાતું જતું હોય એવી સ્થિતિમાં આપણે જીવીએ છીએ.
સુરેશ જોષી વારેવારે કહેતા હતા કે, ‘શારીરિક અર્થમાં જ આપણે સૌ જીવી રહ્યા છીએ, આધ્યાત્મિક અર્થની અંદર તો આપણે ક્યારનાય મરી ચૂક્યા છીએ.’ આપણે જે જીવન જીવી રહ્યા છીએ તે મરણોત્તર જીવન છે, એનું કારણ એ હતું કે બોઝિલ ભૂતકાળ, ત્રસ્ત અને થાકેલું ભવિષ્ય અને રોળાયેલા વર્તમાનની વચ્ચે આપણે મૂકાયેલા છીએ. આપણે જ્યારે આમ મૂકાયેલા છીએ ત્યારે પરિસ્થિતિ કેવી હોય? આપણી પરિસ્થિતિ એ છે કે જીવનનું વસ્ત્ર તાર-તાર થઈને ફાટી ગયું છે, તો એને ફરીથી બક્ષા ભરીને કોણ અખંડ કરી આપે? ખુદ સ્વયં ભગવાને પણ સ્વમુખે ગીતાની અંદર यदा यदा हि धर्मस्य શ્લોકમાં સામે ચાલીને જે ગેરંટી આપી હતી તો જ્યારે પરિસ્થિતિ આ હદે વણસી ચૂકી છે ત્યારે પોતાના વચનનું પાલન કરવા માટે શ્રીકૃષ્ણ કેમ નથી આવતા? જીવન છે, પણ ચૈતન્ય ક્યાં છે? મધુવન પણ છે, પણ માધવ ક્યાં છે? જ્યાં જીવન હોય અને ચૈતન્ય ન હોય, મધુવન હોય અને માધવ ન હોય, એ બે વાતની સહોપરિસ્થિતિ રચીને લેખકે આ કથા લખી છે, અહીં વેદનાનું નિરૂપણ છે. આપણી વર્તમાન પરિસ્થિતિની કરુણતા આ સર્જનના પાયામાં છે.
ગીતમાં પ્રતિનિધિરૂપે ભમરો આવ્યો હતો અને હરીન્દ્રભાઈએ નવલકથા લખી ત્યારે એમણે એમાંથી આગળ પડતું રૂપક લીધું. જેના પગમાં જ ભમરો છે, જે નિત્યપ્રવાસી છે એવા યાયાવર નારદ એમને મળ્યા. એટલે આ નવલકથાની અડધાથી વિશેષ જે સફળતા છે તે તેની પાત્ર વિભાવના છે. જે રીતે નારદનું પાત્ર એમણે કલ્પ્યું અને મૂક્યું ત્યાં જ આપણે અભિભૂત થઈ જઈએ છીએ. જેમણે જેમણે કૃષ્ણકથા લખી છે તેમણે તેમણે એક બહુ મોટી સમસ્યાનો સામનો કરવાનો આવ્યો છે : શ્રીકૃષ્ણ અને રાધાના સંબંધ વિશે.
હરીન્દ્રભાઈએ જે રીતે રાધાના પાત્રનો તોડ કાઢ્યો છે તે નવલકથાની બીજી સફળતા છે. પૂર્ણમાત્રામાં ખીલેલા કળિયુગમાં ચાર દૂષણો તો હોય જ : મદ્યપાન, જુગટુ, પરસ્ત્રીગમન અને બધા જ હલકા પ્રકારના કૃત્યો. આવા જમાનાની અંદર પોતાની સગી બહેનના સાત-સાત સંતાનોને જો રાજા રાજલિપ્સાના કારણે મારી શકતો હોય તો એનો જ એક દ્વારપાળ પોતાની પત્નીને જુગારના દાવ પર શા માટે ન લગાડી શકે? એ દ્વારપાળ જુગટું રમતાં-રમતાં પોતાની પત્નીને હારી ગયો છે અને એ હારી ગયેલી એની પત્ની મુદ્રા સવારમાં એને જીતી ચૂકયો છે એવા દારૂડિયાના પનારે ન પડવું પડે એટલા માટે યમુનામાં દેહને વિસર્જિત કરવા જાય છે, ત્યારે તેનો પતિ પૂછે છે ત્યારે ખૂબ માર્મિક જવાબ આપતા મુદ્રા કહે છે, ‘દુર્ગની બહાર, દેહની બહાર.’ પછી એનું સ્વરૂપાંતર થાય છે, જ્યારે એ તણાતી તણાતી વૃષભાનને મળે છે ત્યારે તે મુદ્રા મટી ચૂકી છે અને રાધા બની ગઈ છે.

કૃષ્ણ જે બ્રહ્યસ્વરૂપ અને પૂર્ણ પુરુષોત્તમ છે એને દેહ ન આપવાનો હોય, એની પાસે કોઈ ઘટનાઓ મૂકીને કાર્યો ન કરાવવાના હોય. એને સાક્ષાત અને પ્રત્યક્ષ ન લાવી શકાય… એ આપણી અનુભૂતિનો વિષય હોઈ શકે. એ આપણા દ્રશ્યાલેખનનો કે આપણી પોતાની દ્રષ્ટિસીમાનો વિષય ન બની શકે અને એ માટે થઈને વસ્તુ વિભાવના એમણે એ રીતે રજૂ કરી છે.
નારદને જ્યારે સમાચાર મળ્યા કે દેવકીના આઠમા સંતાનરૂપે સ્વયં નારાયણ અવતરવાના છે ત્યારે યમુના કિનારે કુટીર બાંધીને પોતે ત્યાં નિવાસ કર્યો અને જેવો આઠમા સંતાનનો જ્ન્મ થયો ને તેઓ કારાગ્રહમાં પહોંચી ગયા, પણ શ્રીકૃષ્ણ નીકળી ચૂક્યા છે. પગેરું દાબતાં-દાબતાં એ અયોધ્યા અને પંચવટી સુધીનો પંથ કાપી નાખે છે. ત્યાર પછી એ કૃષ્ણને શોધવા ગોકુળ, મથુરા, વૃંદાવન, હ્સ્તિનાપુર, દ્વારિકા, હિમાદ્રિ પર્વત, બદ્રિકાશ્રમ એમ ભટકતા રહે છે. આખી કથાની વસ્તુ વિભાવના અને વસ્તુ સંકલન એવી રીતે કર્યું છે કે જ્યાં કૃષ્ણ છે એવી ખબર મળે તો એને મળવા, બે વાત કહેવા, એની સાથે ભાવાનુભૂતિ છે તે સર્જવા માટે થઈને નારદ જે રીતે પ્રયત્ન કરે છે, તેમાં જ્યાં પહોંચે ત્યાં ચંદ ક્ષણો, કલાકો પહેલા જ શ્રીકૃષ્ણ ત્યાંથી નીકળી ગયા હોય અને બંનેનું મિલન ન થઈ શકે !
પરિણામે નારદની જે વ્યથા છે તે ઘૂંટાતી જાય છે અને એ વિરહની તીવ્ર અવસ્થાએ પહોંચે છે. નારદ મીરા અને ચૈતન્ય મહાપ્રભુ જેવો ચિરપ્રતિક્ષીત જીવ છે. શ્રી વલ્લભાચાર્યે શ્રીકૃષ્ણની ચાર પ્રિયતમાઓની કલ્પનાની વાત કરી છેઃ પહેલી પ્રિયતમા એમની રાધિકા, બીજી પ્રિયતામાઓ વ્રજના ગોપગોપીરૂપે જન્મેલાં રામાવતારના ૠષિમુનિઓ, ત્રીજી પ્રિયતમાઓ તે સખીમંડળ અને ચોથી પ્રિયા તે યમુના મહારાણી. મારી દ્રષ્ટિએ એમના પાંચમા પ્રિયા તે નારદ સ્વયં છે. ભલે પુરૂષરૂપે હોય પણ એ ભક્તિપ્રિયા છે. શ્રીનારદે પંચરાત્રે ‘ભક્તિસૂત્ર’ લખ્યું તે પહેલા રાધાની પાસે ભક્તિની વાતમાં દીક્ષા લીધી હતી.
સૌરાષ્ટ્રના એક બહુ મોટા ગજાના ને ન ગણાયેલા છતાંય જેમણે અત્યંત માર્મિક રીતે રાધા ઉપર સુંદર ખંડકાવ્ય લખ્યું છે તે દેવજી મોઢા રાધાનો પરિચય આપતા કહે છે કે,
‘ભક્તિ ઠરતા ઠરી ગઈ, ને બની ગઈ તે રાધા.’
જેમ પાણી ઠરે ને બરફ બને એમ જો ભક્તિ ઠરી જાય તો તે રાધા બની જાય ! જે ઉદ્વેગ, વ્યાકુળતા, તલસાટ, અને ધખનાથી નારદ શોધ કર્યા કરે છે એ તલસાટ તો ઠરતા ઠરી જાય તો એ બને નારદ. નારદ આ તલસાટનું, ધખનાનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ છે.
આ નારદ લાંબો પંથ કાપીને વૃંદાવનમાં આવ્યા છે. પછી ગોકુળ આવી સૌ પહેલા નંદનું ઘર શોધે છે અને એક સ્ત્રીને નંદના ઘરનું સરનામું પૂછે છે. એ સ્ત્રીના મુખેથી અપાયેલો જવાબ આપણને હરીન્દ્ર દવેના ગદ્યનો પરિચય કરાવી જાય છે. પેલી સ્ત્રી નારદને જવાબ આપતા કહે છે,
‘તમારે નંદજીનું ઘર શોધવું નહીં પડે. અહીં ચાલતા જાઓ અને આંસુની ખારી ભીનાશથી પોચી બનેલી આ કેડી જેના આંગણામાં અટકે એ જ નંદનું ઘર.’
નારદ નંદજીના ઘરે પહોંચે છે. નંદ ઢીલા પડી ગયા છે, ગુમસુમ છે એમનું સ્વાગત નથી કરી શકતા અને જ્યારે ભાન થયું ત્યારે ક્ષમા માગીને કહે છે, ‘શું વાત કરું મહર્ષિ? કૃષ્ણ અને બલરામે મને પ્રણામ કર્યાં! જેઓ દોડીને મારા ખોળામાં બેસવાનું જાણતા હતા, જેમની ચરણરજથી રજોટાઈને મારા વસ્ત્રોનો રંગ બદલાઈ ગયો છે એ છોકરાઓએ મારી ચરણરજ લીધી ! નારદજી ! અમારા વૃંદાવનમાં બાપ-દીકરા વચ્ચે આવો વ્યવહાર થતો નથી.’ અહીં એક પિતૃહ્રદયની વેદનાનું આલેખન થયું છે. એથીયે વધારે વિરહની વ્યથામાં ડૂબેલી માતા જશોદા નારદજીને કહે છે કે,
‘નારદ ! મથુરાથી આવ્યા તો પૂછતાં તો આવવું હતું કે રાણી દેવકીના અંતઃપુરમાં કોઈ દાસીનો ખપ છે કે નહીં?’ કોઈ પણ વાચક આ વાંચતી વખતે સ્વસ્થ રહી શકતો નથી. બાળપણના પ્રસંગને યાદ કરીને પણ દેવકી વિલાપ કરે છે અને એક માતા જ કરી શકે એવી કલ્પના કરીને કહે છે, ‘એ બિચારો લાચાર હશે હોં. ભાલાની અણીએ રાજા ઉગ્રસેને એને રોકી રાખ્યો હશે. નહીંતર મારા વિના એક રાત પણ રહી શકે ખરો?’ માતૃહ્રદયની વેદનાનું નિરૂપણ લેખક અહીં સચોટ રીતે કરે છે.
ત્યાર પછી નંદબાબા એને રાધા પાસે લઈ જાય છે. ત્યારે આપણું હ્રદય વલોવાઈ જાય એવા શબ્દો રાધા ઉચ્ચારે છે, ‘હાય રે! તે દિવસે તમે ગોવર્ધનને તમારી કોમળ આંગળી ઉપર તોળી શા માટે રાખ્યો? એ આંગળી ખેસવી લીધી હોત અને પર્વતને અમારી ઉપર પડવા દીધો હોત તો આજે આ દુઃખના પહાડની અસહ્ય પીડા તો લલાટમાં ન રહેત ! આજે જે પીડા અમે અનુભવી રહ્યા છીએ એ પીડા લલાટમાં તો ન લખાયેલી હોત.’ નારદ કૃષ્ણનો સંદેશો લઈને આવ્યા છે તેમ કહે છે ત્યારે રાધા એકદમ જાણે કે સ્થિર, અસ્પૃષ્ટ, અલુપ્ત, તટસ્થ થઈ ગઈ હોય એમ બોલે છે, ‘કંઈ ઓળખાણ પડી નઈ! કોણ કૃષ્ણ? હા, એ નામના એક છોકરાનો ઓળખતી હતી હું, નંદનો છોકરો. પણ અમારી બાજુના માણસો કંઈ મા-બાપ નામ બદલી નાખતા નથી. એ આજે નામ બદલીને બેસી ગયા છે. વસુદેવ – દેવકીનું એ સંતાન થઈ ગયા!’
પછી અત્યંત વ્યાકુળ થઈને એ બોલે છે કે, ‘તમે તો અમને ઓળખતા નથી, પણ કૃષ્ણ તો ઓળખે છે ને? લો, આ મારી ભેટ એમને આપજો. અહીં એ મધરાતે વાંસળી વગાડતો ત્યારે અડવાણે પગે, ઝાડ-ઝાંખરાં, સાપ-વીછી કે વાઘ-વરુના ભયને કોરે મૂકીને અમે યમુના તટે દોડી આવતા. એમને કહેજો કે ઊંડો નિસાસો હવામાં વહેતો ના મૂકે, આ વાંસળીમાં એને ભરે. આ વાંસળી સાંભળીને મથુરામાંથી કોઈ જાગે કે ન જાગે વૃંદાવનમાંથી એક બાવરી દોડતી આવશે.’
ખૂટે કેમ વિખૂટો રસ્તો એકલદોકલ મર્ગ અહીંનો?
નાદાન તમન્ના હસતી’તી ને તડપનનો તહેવાર હતો.
આ તડપનના તહેવારની આખી કથા છે. આ વ્રજની વેણુ, રેણુ, આ ધેનુ અહીં તડપે છે. કાવ્યમાં ખૂબ જ સુંદર રીતે આ તડપનને વાચા આપી છે.
દેવકી અને શ્રીકૃષ્ણ પોતે પણ વેદના અનુભવે છે. દ્વારિકાધીશ થઈ ગયા પછી એક વખત માતા દેવકી શ્રીકૃષ્ણને ગોરસ વ્હાલું છે એ યાદ રાખીને એના ભાણામાં જ્યારે ગોરસ પીરસે છે ત્યારે અત્યંત ખિન્ન થઈને, ભાણેથી ઉઠીને કૃષ્ણ બહાર જતા રહે છે અને દેવકીની આંખમાં આંસુના તોરણ બંધાય છે. વસુદેવે જોયું છે કે કેટલીય રાત બહાર ઝરૂખામાં કૃષ્ણને નિસાસા નાખતા જોયા છે. જશોદાને, નંદને, રાધાને, એ રેણુ, વેણુ અને ધેનુને યાદ કરી કરીને ઝૂરાપો અનુભવતા અને રિક્તતાનો અનુભવ કરતા જોયા છે. આવી જ ઘનીભૂત વેદના શ્રીકૃષ્ણ જ્યારે યુદ્ધ રોકી નથી શકતા ત્યારે અનુભવે છે.
જ્યારે કૃષ્ણ વિષ્ટીમાં સફળ નથી થતા અને યુદ્ધ અનિવાર્ય છે એવી ખબર પડતા જ અર્જુનને એક બાજુ લઈ જઈ ખુલ્લા દિલે વાત કરતાં કહે છે, ‘એક બાજુ મારી આખી નારાયણી સેના છે અને બીજી બાજુ હું છું. એકલો, અટૂલો ને મારા કુળથી પણ ત્યજાયેલો!’ સમગ્ર કુળ અને સગો મોટો ભાઈ પણ પોતાની વિરુદ્ધમાં ગયા છે. બે સમર્થ પુત્રો એની આ યુદ્ધ વિશેની, પાંડવો અને કૌરવો વિશેની જુદી જુદી દ્રષ્ટિના કારણે જ્યારે બે સગા ભાઈઓ, સહોદરો એકમેકની સામે આવીને ઊભા છે ત્યારે માતા દેવકી પણ વેદના અનુભવે છે. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને પોતાની વેદના જણાવતા કહે છે કે, ‘જેના સંતાનો જુગારી હોય અને જેનો પતિ જુગારી હોય એવી પત્નીની વેદના તમે કલ્પી શકો છો? એ વેદના મારી છે. નથી તો હું એને જુગાર કરતા રોકી શકતી, નથી તો હું એને વાળી શકતી કે નથી તો એમાં સહભાગી થઈ શકતી.’ પોતાની જાતને અસહાય, નિસહાય, લાચાર એવી અનુભૂતિ કરીને શ્રીકૃષ્ણ જે રીતે અર્જુનની પાસે વ્યક્ત થાય છે એમાં એની ઘેરી નિસાસા છે.
લોકોની તો ઘણી અપેક્ષા હોય, કેટલા બધા ઋષિમુનિઓની, મોટા મોટા માણસોની એ અપેક્ષા હતી કે શ્રીકૃષ્ણ ઈચ્છે તો આ ભાઈઓ વચ્ચેનું આ મહાયુદ્ધ છે તે અટકાવી શકશે. પણ તે થઈ શકતું નથી. કૃષ્ણ વિષ્ટી કરવા જાય છે ત્યારે યુધિષ્ઠિર ને ભીમ પણ વધુ માગણીઓ ન કરતા જે થોડું ઘણું આપે તે સ્વીકારી લેવાની વાતના પક્ષમાં છે. પરાક્રમી અર્જુન તથા સહદેવ અને નકુલ પણ આ જ વાત કરે છે. કેવળ બે સ્ત્રીઓ કુંતા ને દ્રોપદી યુદ્ધની તરફેણમાં છે. પોતાની પુત્રવધુની આબરૂને જાહેરમાં ધજાગરે ચડાવનાર એ સત્તા નષ્ટ ભ્રષ્ટ થવી જ જોઈએ એવું કુંતીએ માને છે. તો પોતાના કાળા દીર્ઘકેશ પાથરીને દ્રોપદી કૃષ્ણને ન ભૂલવાની વાત કરે છે. આ કૃષ્ણની વેદના છે. આખી કથાના પાયામાં, કેન્દ્રમાં જે વસ્તુ છે તે આ છે.
શ્રી હરીન્દ્ર દવેએ સમગ્ર જીવન દરમિયાન એક કવિ, પત્રકાર, ચિંતક, વિચારક, લેખક તરીકે શ્રીકૃષ્ણ વિશે ચિંતન કરી ‘કૃષ્ણ અને માનવસંબંધો’ જેવું સુંદર પુસ્તક લખ્યું છે અને એ પ્રતીતિ પર પહોંચ્યા છે કે,
‘શ્રીકૃષ્ણને ત્રણ સ્વરૂપે જ ઓળખી શકાય એવી સ્થિતિ છે. તે સત્ય સ્વરૂપ, બ્રહ્મ સ્વરૂપ ને પ્રેમ સ્વરૂપ છે. જે સત્ય સ્વરૂપ ને બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે તેને સદેહે તો કેવી રીતે લાવી શકાય? આથી પ્રેમ સ્વરૂપ જ ઉત્તમ છે.’
આખી નવલકથામાં કૃષ્ણ પરોક્ષ રીતે છવાતા જાય છે. અહીં શોધ નારદની હોય છે. તે મિલનને માટે થઈને આટલા આકુળ-વ્યાકુળ થઈ ગયા છે, ધખના અને તલસાટમાં આગળ ધપે છે તે દરમિયાન એમનું રૂપાંતર પણ થતું જાય છે. પહેલા તેમનો આશય માત્ર નારાયણ સ્વરૂપ શ્રીકૃષ્ણના દર્શન કરવાનો હતો. પછી એમનો હેતુ એ હતો કે શ્રીકૃષ્ણ મહાભારતના યુદ્ધની અંદર કોઈના પક્ષકાર બનવાના બદલે આર્યાવ્રતની સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં તટસ્થ ને નિષ્પક્ષ રહીને શક્ય હોય તો યુદ્ધને અટકાવે. પણ પછી એમને ખ્યાલ આવે છે કે એમની શોધ શેને માટે છે? વારેવારે નારદે શ્રીકૃષ્ણ તરફથી સંદેશાઓ મળ્યા કરે છે કે, તેઓ પણ તેમને મળવા માટે થઈને એટલા જ વ્યાકુળ છે, અધીરા છે. પણ મળી શકાતું નથી. ‘સમય મળ્યે હું મળવા આવીશ’ એવું અનેકના મુખે નારદ સાંભળે છે.
હરીન્દ્રભાઈએ શ્રીકૃષ્ણના ચરિત્રનું આલેખન કરવાનો, નવલકથાની અંદર મૂર્ત કરવા માટેનો એક જુદો જ રસ્તો લીધો છે. અન્ય પાત્રો, અન્ય લોકોના ઉદ્દ્બોધનોમાં, ઉચ્ચારણોમાં, અનુભવોમાં કૃષ્ણ પ્રગટતા રહે. પ્રત્યક્ષરૂપે તો કૃષ્ણ આખી નવલકથામાં માત્ર ચાર જ વખત આવે છે, પરંતુ બે-ત્રણ પ્રકરણોને બાદ કરતાં આખી નવલકથામાં કૃષ્ણ પરોક્ષ આવીને પોતાનું કર્તવ્ય બજાવી જાય છે. કૃષ્ણનું કોઈ કર્તવ્ય નહીં હોય અને જે એના પ્રેમ, સત્ય અને બ્રહ્મ સ્વરૂપને પ્રગટ ન કરતું હોય. આ એક બહુ મોટી ચુનોતી હતી, બહુ મોટો પડકાર હતો કે શ્રીકૃષ્ણને પરોક્ષ રીતે રાખીને કેવી રીતે ઉપસાવવા? હરીન્દ્ર દવે અહીં ખૂબ સારી રીતે એ પડકાર ઉઠાવે છે.
સમગ્ર નવલકથામાં શ્રીકૃષ્ણ માત્ર ચાર જ વખત પ્રત્યક્ષરૂપે આવે છે. પ્રથમ વખત તે અહંકારી થઈ ગયેલા જરાસંઘની મોઢામોઢ થઈને સંવાદ સાધે છે. વિષ્ટી કરવા ગયા છે તે કૌરવોની સભામાં કોઈ પણ ભોગે યુદ્ધ અટકાવવા માટે થઈને દર્દભરી અપીલ સાથે સમજાવે છે એને જે ભાષાપ્રયોગ ને દલીલો અને તર્કો આપે છે તે વખતે એમનું બીજું પ્રત્યક્ષ દર્શન થાય છે. ત્રીજું પ્રત્યક્ષ દર્શન અનાથના નાથ બનીને દ્રોપદીના ચીર પૂરવા માટેની જે યુક્તિ કરે છે ત્યારે છે. ચોથું દ્રશ્ય પ્રત્યક્ષરૂપે આવે છે ઉત્તરાના મૃત અવતરેલા પુત્રને પોતાના ન્યાય ધર્મની દુહાઈ આપીને સજીવન કરે છે એ વખતે. કૃષ્ણના જીવનના અતિ ચાર મહત્વના પ્રસંગોએ જ એમને પ્રત્યક્ષ અને તે પણ ચંદ ક્ષણો પૂરતા જ કથામાં સદેહે લેખક લઈ જાય છે. બાકી અન્ય પાત્રોના ઉદ્દ્બોધનોમાં, ઉચ્ચારણોમાં અને અનુભવોમાં એવી રીતે કૃષ્ણને મૂકતા ગયા કે સૌની પીડા એ આપણી પીડા બનતી ગઈ અને કૃષ્ણની શોધમાં ખુદ નારદ પોતે પણ પરિવર્તિત થતા જાય છે.
આજનો ભારતીય મનુષ્ય અને વૈશ્વિક મનુષ્ય રાષ્ટ્રની અખંડિતતા, રાજકીય એકતા અને ધર્મિક સહિષ્ણુતા માટે ઝૂરે છે. આપણો ઝૂરાપો એ વસ્તુ માટે છે કે શાંતિનો ભંગ ન થાય અને રાષ્ટ્ર ને પ્રજા અખંડ રહે. આ બધું ઊભું થાય એવી પ્રજાની અવ્યક્ત મનોભાવના છે એને આ નવલકથાનું વિષયવસ્તુ બનાવીને એનું પ્રતિનિધાન આડકતરી રીતે લેખક કરવા ઈચ્છે છે અને એટલે ગંદી અને મેલી રાજકીય મુરાદોથી આખી રાષ્ટ્રને અધોગતિની ગર્તામાં ડૂબાડતા એવા રાજકારણની સામે કળાકારની હેસિયતથી અને સમર્થતા સાથે આ સર્જકે આ નવલકથાની અંદર આપણા યુગની ચેતનાને વાચા આપવાનું કામ કર્યું છે. અહીં અટકવા જેવું નથી, પણ તેમની સર્જકતા સ્તરો ભેદતી-ભેદતી ક્યાં સુધી પહોંચી છે તે સમજવા જેવું છે. આપણને પ્રશ્ન થાય કે, ‘નારદ કૃષ્ણને કેમ શોધ્યા કરે છે?’ શોધનું કારણ શું છે? જ્યારે નારદ ભગવાન પરશુરામના આશ્રમમાં પહોંચે છે ત્યારે ભગવાન પરશુરામના આ જ અણિયાળા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં સ્પષ્ટ કહે છે કે, ‘હું કૃષ્ણને શા માટે શોધું છું તેનો તો કોઈ જવાબ નથી મારી પાસે. પણ ભગવાન પરશુરામ ! મને લાગે છે કે આ છિન્ન ભિન્ન થઈ રહેલો દેશ કદાચ કૃષ્ણની આસપાસ એક થઈ શકશે. આ તાર તાર થઈ ગયેલું જીવનવસ્ત્ર છે તે કૃષ્ણના પ્રેમમાં પોતાની દ્ર્ઢતા પ્રાપ્ત કરી શકશે. વીંખાઈ ગયેલો માનવી કદાચ કૃષ્ણ પાસે જશે તો ઠીક થઈ જશે.’
દેશમાં શાસકો સાંકડા મનના બન્યા છે અને પ્રજા અપ્રમાણિક થઈ ગઈ છે એને લાગે છે કે લોકો પ્રેમ કરવાનું, રડવાનું, હસવાનું બધું ભૂલી ગયા છે. તો એવા સમયે તેઓ પ્રેમ કરે છે અતીત થઈ ગયેલા જે ભૂતકાળ છે તેને. જો કૃષ્ણ યુદ્ધ પહેલા મળી જાય તો આવું બધું સમજાવવા નારદ આટલી જૈફવયે પણ આટલી ઉત્કંઠા અને અધીરાઈ સાથે આટલી બધી રખડપટ્ટી કરે છે. જ્યાં કૃષ્ણ પહોંચ્યા છે ત્યાં પણ અને જ્યાં નથી પહોંચ્યા ત્યાં પણ તેઓ પહોંચી જાય છે, પણ મિલન પાછું ઠેલાતું જાય છે. શ્રીકૃષ્ણને આ રીતે પરોક્ષ રાખીને જે કંઈ કામ કર્યું છે તે સતત બતાવ્યા કર્યું અને કૃષ્ણની છબી આપણી સમક્ષ મૂકી આપે છે.
જરાસંઘની સામે એમનું હિંમતબાજ, સાહસિક અને અત્યંત પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ આપણી સમક્ષ પ્રગટયું છે. વિષ્ટી કરતી વખતે જે રીતે એમણે હુંકાર કરીને આખી વાત કરી, અને એક બાજુ નાનામાં નાના માણસ થઈને સઘળું જતું કરવાની એક મુત્સદી રાજકારણી તરીકે તેઓ દેખાયા. દ્રોપદીની આપન્ન અવસ્થાની અંદર અને વિપદ અવસ્થાની અંદર એમણે જે સહાય કરી એ વખતે એક સખા તરીકેનું આખું રૂપ એમણે પ્રગટાવેલું. અર્જુન અને યુધિષ્ઠિરને જ્યારે તેઓ ધર્મ સમજાવે છે ત્યારે એક ધર્મગોપ્તા તરીકેનું સ્વરૂપ આપણી સમક્ષ ખુલ્લું થાય છે. ઉત્તરાના મૃત એવા પુત્રને સજીવન કરતી વખતે આપણને અવતારી બ્રહ્મસ્વરૂપ પણ દેખાય છે.
મહર્ષિ વેદવ્યાસ જેવા મોટા ગજાના સર્જક કૃષ્ણના જે કંઈ કરતૂત છે કે કર્તવ્યો છે એનાથી કૃષ્ણ કાવાદાવાયુક્ત, પ્રપંચી, રાજનીતિજ્ઞ, મુત્સદી, ખટપટીઓ હતો એવી કોઈ છાપ આપણા મનમાં ન રહે એ માટે જે છેલ્લો શ્લોક છે તે અદ્દ્ભુત રીતે મહાભારતમાં મૂકયો છે. આ શ્લોકમાં દુહાઈ આપતા શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે,
‘આખી જિંદગી દરમિયાન મેં ક્યાંય ખોટા કે અસત્ય મિથ્યા ઉચ્ચારણો ન કર્યા હોય, મેં ક્યાંય ન્યાય ધર્મને પડતો ન મૂક્યો હોય, હું ક્યારેય રણછોડ ન થયો હોઉં, મેં ક્યારેય બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયોનું અપમાન ન કર્યું હોય, હું ક્યારેય માર ધર્મમાંથી ચલિત ન થયો હોઉં તો મારી તપસ્યા સમજીને મારા પુણ્યની દુહાઈ આપું છું કે આ બાળક સજીવન થા.’
પછી બાળક સજીવન થાય છે. કૃષ્ણચરિત્રની જે કંઈ આપણી ગેરસમજો છે તે તમામ બધી વિખરાઈ જાય છે.
શ્રીકૃષ્ણ તો છે વ્રજની ગાયોની નેત્રમાં, યમુનાન શ્યામ વહેણમાં, દ્વારિકાના હ્રદયમાં, અરે! ખુદ નારદની વીણાના સ્પંદનમાં કૃષ્ણ જીવે છે. શ્રીકૃષ્ણને શોધવા નીકળેલા નારદ વર્ષો સુધી કૃષ્ણને મળ્યા નહીં અને જ્યારે મળ્યા ત્યારે એ સ્વધામ સિધાવી ગયા છે. પ્રભાસની અંદર જ્યારે મળે છે ત્યારે તલસાટ અને ધખનામાંએ પોતે કૃષ્ણમય બની ગયા છે.
‘કાહે કો રતિયા બનાઈ,
નહીં આતે નહીં જાતે મનસે,
તુમ ઐસે ક્યું શ્યામ કનાઈ?’
લેખકે આ પંક્તિ મૂકી છે તે આપણને હવે સમજાય છે. રતિ એટલે પ્રેમની લાગણી, રતિ એટલે અનુરાગ. રાધાની અને નારદની આ અવસ્થા છે. તમે એવા કેમ છો કે નથી આમાંથી જતા કે નથી આમાંથી આવતા. આવો ઘટ શું કામ આપ્યો, આવું શરીર, હ્રદય,અવતાર આપવાની શી જરૂર હતી કે અમારો ઘટ જ ન ભરાય. કવિ સુન્દરમની રચના થકી લેખક હરીન્દ્ર દવે ઘણું બધુ કહી જાય છે.
આપણને પ્રશ્ન થાય કે નારદમાં કૃષ્ણ વિશે આટલી બધી ધખના કે તલસાટ આવ્યો ક્યાંથી? નારજીની વૃષભાનને ત્યાં રાધાજીને મળ્યા ત્યારે એ તલસાટ આવ્યો છે અને તેણે જોયું છે કે રાધાજીના રોમેરોમમાં શ્રીકૃષ્ણ છે. ભક્તોના ચાર પ્રકાર હોય છે : જિજ્ઞાસુ ભક્ત, અથાર્થીભક્ત, પ્રવાહી કે મર્યાદાયુક્ત ભક્ત અને આર્ત ભક્ત. રાધા આર્તભક્ત છે, અને આ ધખના સમજાય તે માટે સુંદરમનું દોઢ પંક્તિનું કાવ્ય મૂક્યું છે,
‘તને મેં ઝંખી’તી,
યુગોથી ધીખેલા
પ્રખર સહરાની તરસથી.’
ઝંખના કેવી ઉગ્ર અને પ્યાસ કેવી તીવ્ર ! યુગોથી ધીખેલા એવા સહરાના રણની આ તરસ છે.એ તરસ લઈને જ્યારે આપણે શ્રીકૃષ્ણ પાસે જઈએ છીએ ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ આપણને પ્રાપ્ત થતા હોય છે. આ આખી વાત નારદને સમજાય છે.
કૃષ્ણ મિલનના વિફળ રહેતા પ્રયાસોથી જેમને અંતર્ગૂઢ એવી ગહન પીડા હતી, એણે જ નારદને વિભૂતિમત્તા આપી. ભગવાન ભક્તને આપે છે ત્યારે પારાવાર કસોટી કરીને આપે છે અને ભક્તમય થઈ જાય છે, એટલે જ વિભૂતિયોગમાં પોતાના સ્વમુખે કહે છે કે, ‘બ્રહ્મષિઓમાં હું ભૃગુ છું અને દેવર્ષિઓમાં હું નારદ છું.’ ઉદ્ધવ નારદને કહે છે, ‘દેવર્ષિ ! કૃષ્ણે જ્યારે અર્જુનને કહ્યું કે હું નારદ છું ત્યારે મને આ વાત સમજાઈ નહોતી. અમે સૌ કૃષ્ણની આસપાસ રહ્યા અને જીવ્યા, પણ અમારામાંથી કોઈનામાં નહીં ને તમારામાં જ કૃષ્ણને પોતાનું રૂપ કેમ દેખાયું હશે? એની થોડી અવઢવ હતી મનમાં. પણ આજે દીવા જેવું દેખાય છે કે તમે કૃષ્ણ છો. કૃષ્ણની વિભૂતિ તમારામાં વસી છે.’
ત્યારે હવે આપણા મનમાં છેલ્લો ઉઠતો સવાલ હોય કે, ‘જો નારદ પોતે જ જો કૃષ્ણરૂપ હોય તો કૃષ્ણની શોધ શા માટે કરવી પડે? પોતે પોતાની શોધ કરવાની? નારદે શા માટે કૃષ્ણની શોધ કરવી પડી? માણસે પોતે પોતાની શોધ કરવાની?’
બ્રહ્યર્ષિ માર્કંડ ઋષિએ નારદને કહેલા શબ્દો ત્યારે આપણને યાદ આવે છે, ‘દેવર્ષિ ! તમે હજી આત્મજ્ઞ નથી બન્યા. તમે કૃષ્ણના દેહને શોધો છો.’ કૃષ્ણે જ્યારે કેટલીક વાતો ધર્મરાજને કહી હતી તે વાતો કરતા ધર્મરાજ યુધુષ્ઠિર નારદને જણાવે છે કે, ‘તમે તો પૂજનીય છો દેવર્ષિ ! પણ મને એમ લાગે છે કે તમારી ખોજ બહારની છે અને બહારની ખોજમાં કદાચ કૃષ્ણ મળે તો પણ શું?’ એમની ખોજ આપણા અંતરમાં સૂક્ષ્મરૂપે કરવાની હોય, કેમ કે ઈશ્વર નથી વસતો તનમાં કે મનમાં નથી વસતો શ્વસનમાં કે નથી વસતો વસનમાં. ઈશ્વર આપણું સ્વ છે, સૂર છે, પ્રાણ છે, ગહનતાની અનુભૂતિ છે, આપણું પોતાપણું છે.
લેખક આખી વાતને આ કક્ષાએ લઈ જવા માગે છે.
ઈશ્વરની શોધ એ આપણી શોધ છે અને આપણા સ્વરૂપ સાથે અનુસંધાન સાધવાનું હોય છે. આવું અનુસંધાન સધાય ત્યારે આપણે આપણા કૃષ્ણને પામી શકીએ. જો કૃષ્ણ સ્વયં સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે તો આપણે એને ઈન્દ્રિયની સહાયથી પ્રત્યક્ષ દર્શન કે એનું જ્ઞાનભાન કયારેય ન મેળવી શકીએ. એ પ્રત્યક્ષ અનુભવનો વિષય નથી. ન તો એ ધારણા કે અનુમાનનો. પરોક્ષરૂપે પણ એને ન પામી શકાય. જો આપણે એને પામવા હોય તો આપણી પોતાની અપરોક્ષ અનુભૂતિમાં જ પામી શકીએ. આ અપરોક્ષ અનુભૂતિ શું છે? ઈશ્વર પ્રત્યક્ષ નથી, પરોક્ષ પણ નથી, ઈશ્વર વસે છે આપણા અંતરાત્મારૂપે. આપણી અંદર જ એની અનુભૂતિ થાય, આપણા અંતરજગતમાં આપણા અહેસાસરૂપે એ વાતનું ધ્વનંત આ કથા દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
આપણે કહેવું પડે છે કે આજના મનુષ્યને અને માનવજાતની આ પરિસ્થિતિમાં આ મૂળ વાત સાથે જ્ઞાનપ્રકાશ આપવા માટે હરીન્દ્રભાઈએ જે ખેવના અને નિસ્બત સાથે આ નવલકથા રચી છે એ જોતા એમનું ગુજરાતી સાહિત્યમાં એક મહત્ત સર્જન હોવાનું પ્રતીત થાય છે.
માત્ર નારદ જ નહીં, નારદની સાથે સ્વયં શ્રી હરીન્દ્રભાઈ પણ શ્રીકૃષ્ણનું જે પ્રેમમય, સત્યમય બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે તે પામી શકયા છે. આવી આ કથા કે બાપુ એના પર મન મૂકીને વરસ્યા હોય પણ આપણું વિવેચન મન મૂકીને વરસ્યું નથી, ને એના આવા ઊંડા ગૂઢાર્થો છે એના સુધી પહોંચી શકયું નથી…એની એક નાનકડી વેદનાની વાત સાથે મારા વકતવ્યને પૂરું કરું છું. નમસ્કાર.
સૌજન્ય- નરેશ વેદ

1 ટીકા

Filed under Uncategorized

મદ્રાસના મોઝાર્ટ એ આર રહમાન…/નરેશ કાપડીઆ

15894412_1388832127795859_680978647139497173_n

 

 

મદ્રાસના મોઝાર્ટ એ આર રહમાન (૪૯ વર્ષના જીવનમાં કેટલું કરી શકાય?)

ભારતીય સિનેમાના સૌથી સફળ અને માનવંત સંગીતકાર, ગાયક, ગીતકાર, સંગીત નિર્માતા અને દાનવીર એ. આર. રહમાન આજે ૪૯ વર્ષના થશે. ૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૬૭ના રોજ આજના ચેન્નાઈ કહેતાં મદ્રાસમાં એ. એસ. દિલીપ કુમાર નામે જન્મેલા રહમાનને દુનિયા ‘મોઝાર્ટ ઓફ મદ્રાસ’ કહીને માન આપે છે. તેઓ પૂર્વીય (ભારતીય) શાસ્ત્રીય સંગીતને ઈલેક્ટ્રોનિક મ્યુઝિક, વર્લ્ડ મ્યુઝિક અને પારંપરિક ઓર્કેસ્ટ્રા એરેંજમેન્ટસ સાથે જોડે છે. તેઓ આપણા એક માત્ર એવા સંગીતકાર છે જેમને બે ઓસ્કાર એવોર્ડ, બે ગ્રેમી એવોર્ડ્સ ઉપરાંત પ્રતિષ્ઠિત બાફ્ટા એવોર્ડ, ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ, ચાર નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને પંદર ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ મળ્યાં છે. સરકારે તેમને ૨૦૧૦ માં પદ્મભૂષણના સન્માનથી નવાજ્યા છે. તમિલ સમકાલીનો અને પ્રશંસકો રહમાનને ‘ઈસાઈ પુયાલ’ યાને ‘સંગીતનું તોફાન’ કહીને સંબોધે છે. ૨૦૦૯માં ટાઈમ મેગેઝીને રહમાનને ‘જગતના સૌથી અસરકર્તા લોકો’ની યાદીમાં સમાવ્યા હતા. યુકે ના વર્લ્ડ મ્યુઝિક મેગેઝીન ‘સોંગલાઈન્સ’એ રહમાનને ‘આવતી કાલના વિશ્વ સંગીત આઇકોન’ રૂપે ૨૦૧૧માં વર્ણવ્યા હતા.

નેવુંના દાયકાના પૂર્વાર્ધમાં ચેન્નાઈના ઘરમાં જ બનેલા ‘પંચાથાન રેકોર્ડ ઇન’માં રહમાનની ફિલ્મોમાં સંગીત આપવાની યાત્રા તમિલ ફિલ્મ ‘રોજા’થી શરૂ થઇ હતી. આપણે પણ તેમની પહેલી હિન્દી ફિલ્મ ‘રોજા’ના સંગીતથી મંત્રમુગ્ધ થયાં હતાં. ત્યારથી લઇને આજે રહમાન ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગ, આંતરરાષ્ટ્રીય સિનેમા અને રંગમંચ પર સંગીતનું એવું કામ કરે છે જેને માટે ‘ઓલ ટાઈમ બેસ્ટ-સેલિંગ રેકોર્ડિંગ આર્ટીસ્ટ’ જેવા શબ્દો વપરાય છે. તેમના બે દાયકાની સંગીત કરિયરમાં રહમાને આધુનિક સિને સંગીતનો નવો અર્થ આપ્યો છે અને અનેક ફિલ્મોની સફળતામાં સાથ આપ્યો છે. બીજી બાજુ રહમાન એક નોંધપાત્ર માનવીય અને દાન ધર્મ કરનારી વ્યક્તિ રૂપે પણ ઉભરી આવ્યા છે. તેઓ સંખ્યાબંધ હેતુઓ માટે ચેરીટીના કાર્યો કરે છે.

ચેન્નાઈમાં પિતા તમિલ અને મલયાલમ ફિલ્મોના સંગીતકાર આર.કે. શેખરને ત્યાં જેન્મેલા એ.એસ. દિલીપ પિતાના સંગીત સહાયક અને કી-બોર્ડ પ્લેયર હતા. પિતાજીનું નિધન થયું ત્યારે રહમાન નવ વર્ષના હતા. તેમના પિતાજીના સંગીતના સાધનો ભાડે આપીને તેમનો પરિવાર ગુજારો કરતો હતો. કસ્તુરી રૂપે જન્મેલા અને કરીમા બનેલા માતાએ રહમાનને ઉછેર્યા. કી-બોર્ડ પ્લેયર અને રૂટ્સ જેવા બેન્ડ્સના અરેન્જર રહેતાં રહમાને ચેન્નાઈમાં ‘નેમેસિસ એવેન્યુ’ નામનું રોક ગ્રુપ સ્થાપ્યું હતું. રહમાને કી-બોર્ડ, પિયાનો, સીન્થેસાઈઝર, હાર્મોનિયમ અને ગિટારમાં મહારથ હાંસલ કરી. તેઓ સીન્થેસાઈઝરમાં સૌથી વધુ રસ ધરાવતા હતા કારણકે તે ‘સંગીત અને ટેકનોલોજીનો આદર્શ સમન્વય કરતું વાદ્ય’ બનતું હતું.

નાનપણમાં રહમાને માસ્તર ધનરાજ પાસે તાલીમ લીધી હતી, ૧૧ વર્ષની ઉમરે તો તેઓ મલયાલમ સંગીતકાર અર્જુનનની ઓર્કેસ્ટ્રામાં વગાડતા હતા. તેઓ મોટા મોટા સંગીતકારો સાથે વગાડતા થઇ ગયા. લંડનની ટ્રીનીટી કોલેજ ઓફ મ્યુઝિક દ્વારા રહમાનને સ્કોલરશિપ મળી. રહમાને ‘વેસ્ટર્ન ક્લાસિકલ મ્યુઝિક’માં ચેન્નાઈથી ડીપ્લોમા મેળવ્યો. તેમની નાની બેન ગંભીર રીતે બીમાર હતા ત્યારે રહમાનને ૧૯૮૪માં ‘કાદીરી ઇસ્લામ’નો પરિચય થયો. તેમણે અને પરિવારે ૧૯૮૯માં તેમની માતાનો ધર્મ અંગિકાર કર્યો અને ૨૩ વર્ષીય આર.એસ. દિલીપ કુમાર બન્યા અલ્લાહ રખા રહમાન.

શરૂઆતમાં રહમાન ભારતીય ટેલીવિઝન માટે દસ્તાવેજી ફિલ્મો અને જાહેરાતોના જિંગલ તૈયાર કરતા. ‘ઓલ્વીન’ના વિવિધ ઉત્પાદનો માટેની જાહેરાતોમાં રહમાનનું સંગીત હતું. ટાઈટન વોચીસની લોકપ્રિય જિંગલમાં રહમાને મોઝાર્ટની ૨૫ નંબરની સિમ્ફોની વાપરી હતી. ૧૯૯૨ માં દિગ્દર્શક મણિ રત્નમે તમિલ ફિલ્મ ‘રોજા’નું સંગીત સોંપ્યું. તેમણે પોતાના જ વાડામાં સંગીત સ્ટુડીઓ બનાવ્યો જે આજે ભારતનો સૌથી આધુનિક રેકોર્ડિંગ સ્ટુડીઓ છે તો તે એશિયાના સૌથી વધુ સગવડ ધરાવતા હાઈ-ટેક સ્ટુડીઓમાંનો એક છે. ‘રોજા’ને બીજે વર્ષે નેશનલ રજત કમલ એવોર્ડ મળ્યો. પછી મોહનલાલ અભિનીત ‘યોધા’માં સંગીત આપ્યું. પછી અનેક તમિલ ફિલ્મો આવી. રત્નમની ‘બોમ્બે’ આવી, જેની ૧૨ મિલિયન કોપી વેચાઈ! દીપા મેહતાની ‘ફાયર’ આવી, રામ ગોપાલ વર્માની ‘રંગીલા’ આવી, જે રહમાનની પહેલી હિન્દી ફિલ્મ ગણાય. ‘દિલ સે..’ અને ‘તાલ’થી તો રહમાન ટોચ પર પહોંચી ગયા. ગોવારીકરની ‘સ્વદેશ’ અને આમીર ખાનની ‘રંગ દે બસંતી’ને જોરદાર સફળતા મળી. જાવેદ અખ્તર, ગુલઝાર અને દક્ષિણના ટોચના ગીતકારોની રચના તેમણે સંગીતબદ્ધ કરી. ‘જેન્ટલમેન’, ‘ઇન્ડિયન’, ‘જીન્સ’, ‘નાયક’, ‘બોય્સ’ પણ જોરદાર રહી.

પછી વિદેશી ફિલ્મોનો દૌર શરૂ થયો. ‘વોરિયર્સ ઓફ હેવન એન્ડ અર્થ’ (૨૦૦૩)માં તેમણે ચાઈનીઝ અને જાપાનીસ ક્લાસિકલ મ્યુઝિક વગાડ્યું ને એવોર્ડ મેળવ્યાં. ‘વારાલ્રું’ (ગોડ ફાધર) ૨૦૦૬માં આવી. શેખર કપૂરની બ્રિટીશ ફિલ્મ ‘એલીઝાબેથ’ (૨૦૦૭)માં તેઓ એશિયન ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યા. હવે તેઓ ભારત-એશિયાના સંગીતનો ચહેરો હતા. ‘ઈનસાઈડ મેન’, ‘લોર્ડ ઓફ વોર’, ‘ડીવાઈન ઇન્ટરવેન્શન’ કે ‘ધ એસ્ક્સીડેન્ટલ હસબંડ’થી તેઓ જગતમાં છવાયા. ‘કપલ્સ રીટ્રીટ’ માટે વધુ એક આંતરરાષ્ટ્રીય એવોર્ડ મળ્યો અને ‘સ્લમડોગ મિલિયોનેર’ (૨૦૦૯) માટે બે ઓસ્કાર અને ગોલ્ડન ગ્લોબ મેળવનાર રહમાન પહેલાં એશિયન બન્યા. દેશમાં ‘જોધા અકબર’ એ ડંકો વગાડ્યો. હવે તેઓ વિદેશી ફિલ્મો અને દર વર્ષે વર્લ્ડ મ્યુઝીકલ ટુરમાં રત રહે છે.

એ. આર. રહમાનના યાદગાર ગીતો: દિલ હૈ છોટા સા, રોજા જાનેમન, યે હસીં વાદિયા યે ખુલા આસમાન – (રોજા), હમ્મા હમ્મા, કેહના હી ક્યા યે દિલ અને તુ હી રે – (બોમ્બે), ચલ છૈયા છૈયા, જીયા જલે જાન જલે, સતરંગી રે – (દિલ સે..), બુંદો સે બાતે – (તક્ષક), ઈશ્ક બિના ક્યા જીના યારો, તાલ સે તાલ મિલા, કહીં આગ લગે લગ જાયે, તુ રમતા જોગી – તાલ.

સિતારા – નરેશ કાપડીઆ

2 ટિપ્પણીઓ

Filed under Uncategorized

આજથી વસંત ઋતુ શરુઆત/વસંત વધામણા

એક જમાનામાં ઘર આંગણે જોવા મળતા મોર, ચકલી, કાગડા આજે દુર્લભ બન્યાઃ ચકલી માત્ર પાઠય પુસ્તકોમાં રહી જાય તેવો ભયઃ બર્ડ કન્ઝર્વેશન સોસાયટી દ્વારા યુવક – યુવતીઓને પર્યાવરણ બચાવવા સંકલ્પ લેવડાવ્યાં:ચકલી એક નાનકડું પક્ષી છે. તે હલકા ભુખરા રંગ કે સફેદ રંગની હોય છે. ચકલીના શરીર પર નાની નાની પાંખ અને પીળા રંગની ચાંચ તેમ જ પગોનો રંગ પીળો હોય છે. નર ચકલીની ઓળખ એના ગળાની પાસે આવેલા કાળા ધબ્બા પરથી કરી શકાય છે. ૧૪ થી ૧૬ સે.મી. લંબાઇ ધરાવતી આ ચકલી મનુષ્ય દ્વારા બનાવવામાં આવેલાં ઘરોની આસપાસ રહેવાનું પસંદ કરતી હોય છે.

ઘર ચકલી
નર ચકલી
માદા ચકલી
પર્યાવરણ સંરક્ષણ સ્થિતિ

Violet Sabre Wing hummingbird in flight

click & enjoyLilac and liliesLilac and lilies

It is the time when the length of days and nights are almost equal, hence explaining that fact that “equinox” derives from the Latin word meaning “equal night.” At that point, the two hemispheres are receiving the sun’s rays almost equally due to the tilt of the Earth relative to the sun.

 

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ઉપનિષદ માર્ગ છે/સ્વામી સચ્ચિદાનંદજી

ઉપનિષદોની કથાનો  પ્રસંગ છે. ईशावास्य ઉપનિષદ પૂરું થયું, હવે કેનોપનિષદની શરૂઆત છે. ઉપનિષદ શું છે? ઉપનિષદ ધર્મને અથવા એમ કહો કે માર્ગને બતાવે છે. તમારે કોઈને કોઈ માર્ગ ઉપર ચાલવાનું છે. જો તમને સાચો માર્ગ મળ્યો તો તમે જરૂર સાચી દિશામાં ઉત્તમ સ્થાને પહોંચવાના છો. પણ જો માર્ગમાંજ ભૂલ થઇ ગઈ તો તમે ચાલી ચાલીને થાકી જશો તો પણ તમને લક્ષ્ય મળવાનું નથી. ત્યારે ઉપનિષદ માર્ગ છે અને ઉપનિષદનો માર્ગ બીજા માર્ગોથી કેટલા અંશમાં જુદો પડે છે અને એમાં શું પરિવર્તન કરવા જેવું છે, એજ આપણે વિચારવાનું છે. તમારો માર્ગ સાચો છે કે ખોટો છે, એની ખબર તમારા કાર્યોના પરિણામથી ખબર પડે. તમે જેમ જેમ ધર્મ પળો અને એમ એમ તમે વધારેને વધારે દુઃખી થતા જાવ તો એવા ધર્મનું પાલન કરવાની કંઈ જરૂર રહેતી નથી. @5.00min. માણસને સુખી થવું છે. ઉપનિષદનું લક્ષ્ય છે માણસને સુખ અને શાંતિ બંને પ્રાપ્ત કરાવવાનું. તો સુખ અને શાંતિ આવે તો કેવી રીતે આવે? જો તમે ખોટા રસ્તે ચઢી ગયા હોય તો ત્યાંથી પાછા વળી જવું. જો તમે પાછા નહિ વળો તો તમે વધુ દૂરને દૂર થતા જશો. ડાહ્યા માણસનું કામ છે કે આ વસ્તુ ખોટી છે ત્યારે એને છોડી દેવી. ઉપનિષદને સમજવા માટે બે-ત્રણ પાયાની વાત સમજજો. એક – એ ઈશ્વર કેવો છે? બે – પુરાણોનો ઈશ્વર અને સાધુ માર્ગનો ઈશ્વર, ત્રણ – સાધુ માર્ગનો એટલે શ્રમણ માર્ગનો અને પુરોહિતોનો ઈશ્વર કેવો છે? આ ત્રણમાંથી તમને લાગે કે આ બાકીના બે કરતા ઉપનિષદોનો ઈશ્વર વધારે સ્પષ્ટ છે તો પાછા વળી જવાનું. ઉપનિષદનો ઈશ્વર જન્મથી માંડી મરણ પર્યંત તમારા જીવનની વ્યવસ્થા કરે છે. ખાવાની, પીવાની, ઊંઘવાની, લગ્નની, મરણની  બધી વ્યવસ્થાઓ કરે છે. એનો એક નિશ્ચિત માર્ગ છે અને આ માર્ગમાં કોઈ સાધુજ નથી, પણ ઋષિ છે. આ ઋષિ માર્ગ છે અને એમાં જીવનને સકારણ દ્રષ્ટિએ જોવામાં આવેલું છે. આ ઉપનિષદોની અંદર જે પરમેશ્વરને પ્રાપ્ત કરવાની જે ઉપાસના પદ્ધતિ છે, ધાર્મિક વિધિઓ છે એ અત્યંત સરળ છે. એટલે માત્ર સમજણથી એને પ્રાપ્ત કરો. એમાં સામગ્રી લાવવાનો આગ્રહ રખાયો નથી. આ સૌના અધિકારવાળો સરળ ધર્મ છે. અહીંયા ગાર્ગી સ્ત્રી છે, કોઈ શુદ્ર કે કોઈ ત્યાજ્ય નથી. એક રાજાને બ્રહ્મવિદ્યા જાણવાની ઈચ્છા થઇ તો ઋષિ એને એક પટેલ ખેડૂતની પાસે મોકલાવે છે. કારણકે ઋષિ બધી વિદ્યાઓ જાણતો હતો પણ બ્રહ્મવિધા જાણતો ન હતો. ઋષિ એમ નથી કહેતો કે મને બધી વિદ્યાઓ આવડે છે, એટલે તારે કોઈ પાસે જવાની જરૂર નથી. ઋષિમાર્ગમાં દરેક ઋષિ પોતાની મહેનતનો રોટલો ખાય છે. @10.00min. આ રૈક્વ ખેડૂત જાતે ખેતી કરે છે. રાજા એ ખેડૂત પાસે પહોંચ્યો ત્યારે એ ઝાડ નીચે બેસી એને દાદર થયેલી એટલે ત્યાં લઉર-લઉર કરતો હતો એ જોતાજ રાજાને અંધશ્રદ્ધા થઇ ગઈ. રાજાને એવું હતું કે બ્રહ્મવેત્તા આવો ન હોય. ઉપનિષદ તમને કહે છે, પ્રદર્શનમાં બ્રહ્મ નથી,પ્રદર્શનમાં દર્શન નથી. પણ દર્શનમાં દર્શન છે. જેવા છો એવા તમે બરાબર છો. અષ્ટાવક્ર જેવો, જેના આઠે અંગ વાંકા હોય પણ અંદરથી મોટો બ્રહ્મવેત્તા હોય. જેને ચહેરો વાંચતા આવડે અને જેને હૃદય વાંચતા આવડે એને મહાપુરુષ કહેવાય. રાજાના ચહેરા ઉપર એની અશ્રદ્ધા તરી આવી. ઉપનિષદ કહે છે, કોઈ મહાપુરુષ પાસે જાવ તો માનની ઈચ્છા લઈને ના જશો. @15.04min. ઇંગ્લેન્ડનો સાહિત્યકાર પોન બ્લેનટોનને (Paul Blanton) કોઈકે કહેલું કે ભારતમાં કોઈ કોઈ જગ્યાએ આધ્યાત્મિકતા પણ જોવા જેવી છે. એમણે પુસ્તક લખ્યું છે  એમને એક માણસ મળ્યો એણે કહ્યું હું તમને એક ખાસ સાધુ પાસે લઇ જવા માંગુ છું. ભારત જોઈને નિરાશ થઇ ગયા પછી આ સાહિત્યકાર કશે જવા માંગતો ન હતો. પેલા માણસે આગ્રહ કરીને રમણ મહર્ષિના આશ્રમમાં જવા ટ્રેનમાં અરુણાચલનું બુકીંગ કરાવ્યું. પેલા લેખક ભાઈએ નક્કી કર્યું હતું કે મારે રમણ મહર્ષિને એટલા પ્રશ્નો કરવા છે કે એ પોતે ગૂંચવાય જાય.આ પરદેશી વિચારકે રાત્રે બધા પ્રશ્નો તૈયાર કર્યા કે સવારે જયારે મળવા જાઉં ત્યારે આ બધા પ્રશ્નો બધાના વચ્ચે પૂછવા છે કે જેથી એ જવાબ આપતા ફેંફે-ફેંફે થઇ જાય. એ લખે છે કે સવાર થઇ અને જયારે એમણે મળવા ગયા ત્યારે મહર્ષિ એક પાટ ઉપર બેઠેલા અને બારીમાંથી બહાર જોયા કરે. અમે ગયા તો અમારા સામું પણ ન જોયું, કે હું ગોરી ચામડીવાળો તો પણ મારા તરફ જોતા નથી. મને ઘણું દુઃખ થયું. પછી હું મન બગાડીને ત્યાં બેઠો. પછી થોડીજ વારમાં ધીરે ધીરે મારા ઉપર એક શાંતિના મોજા ફરતાં હોય અને મને શાંતિની લહેરોમાં નવડાવતા હોય એવો અનુભવ થવા લાગ્યો. આવી શાંતિ તો અત્યાર સુધી મને મળીજ નથી. આ શું થઇ રહ્યું છે? શાંતિ જ શાંતિ. “गुरुस्तुमौनं व्याख्यानं शिष्यास्तु छिन्न संशय” દક્ષિણા મૂર્તિ બેઠા છે, એક અક્ષરે બોલતા નથી. મારા બધા સંશયો મટી ગયા. બે કલાક સુધી બેઠા રહ્યા, મને ઊઠવાનું મન ના થાય કે આહાહા આ જિંદગીમાં જે લહેરો આવી રહી છે, એવી લહેરો બીજી કોઈ જગ્યાએ જોઈ નથી. આનું નામ આધ્યાત્મિક પ્રભાવ કહેવાય. કે જેના સમીપમાં જવાથી, જેની પાસે બેસવાથી, જેનો સંગ કરવાથી તમારા ઉપર એક સાત્વિકતાની અસરો થયા કરે. તમારા અંદરના કષાયો, કલેશો, દોષો વિલીન થવા લાગે તો એમ સમજવાનું કે એનો આધ્યાત્મિક પ્રભાવ તમારા ઉપર અસર કરી રહ્યો છે. પછી પેલા માણસે લેખકને ઠોંસો મારીને કહ્યું કે તમારા તરફ જુએ ત્યારે પ્રશ્નો પૂછી શકો છો. પેલો લેખક લખે છે હવે મને એક પણ પ્રશ્ન પૂછવાનો રહેતો નથી. આનું નામ કહેવાય દર્શન. એટલે બ્રહ્મવિદ્યા કંઈ ભણાવવાની વસ્તુ છે? કોઈ ટ્યુશનથી વેદાંત ભણે એમાં કદી એનું કલ્યાણ થાય ખરું? રાજાએ ખેડૂતને કહ્યું મને બ્રહ્મવિદ્યા ભણાવો. @20.08min. આ ખેડૂત ભલોએ ન થયો અને ભૂંડોએ ન થયો અને મણની ગાળ દઈ દીધી. રાજા તરતજ ઉઠીને ત્યાંથી ચાલતો થયો અને ઋષિ પાસે પહોંચ્યો. ઋષિએ કહ્યું વાંક તારો છે. તું શ્રદ્ધા પૂર્વક કેમ ન ગયો? આપણા શાસ્ત્રની મર્યાદા છે કે સમિતપાણી થઈને હાથમાં સમિધાઓ લઈને જવાનું. એટલે રાજા ફરીવાર સમિતપાણી થઈને સમિધાઓ લઈને શ્રદ્ધા ભક્તિથી ગયો. સમિધાથી તમારી નમ્રતા પ્રગટ થાય. એટલે બીજીવાર રૈક્વએ એણે પૂરેપૂરી બ્રહ્મવિદ્યા ભણાવી. ઉપનિષદની વિદ્યા ખેડૂતની પાસે હોઈ શકે અને ચાંડાલ પાસે પણ હોઈ શકે. એટલે અહીંયા કોઈ સ્ત્રી-પુરુષ કે વર્ણ-જાતિ ભેદ રાખવામાં આવ્યો નથી. ઉપનિષદ તમારા આગળ એક માર્ગ મૂકે છે અને એ માર્ગને સ્પષ્ટ બનાવે છે. તો આ રીતે એમાં આધ્યાત્મિક ધર્મ છે, ધાર્મિક, સામાજિક, રાજકીય માર્ગ છે. જીવનના એકેએક પ્રશ્નો એમાં સાંકળી લેવામાં આવ્યા છે. પહેલો પ્રશ્ન – ઈશ્વર કેવો છે? તમને કદી જિજ્ઞાસા થઇ છે? ઉપનિષદ બે માર્ગ ઉપર ચાલે છે કે આનું નામ બ્રહ્મ છે અને આનું નામ બ્રહ્મ નથી.જયારે તમારી પાસે ઈશ્વરની છબી સ્પષ્ટ થઇ ગઈ હોય તો તમારે હવે રખડવાનું રહે ખરું? બ્રહ્માનંદ કહે છે, “ऐसी करि गुरुदेव दया, मेरा मोहक बंधन तोड़ दिया. कोई कशी जाय, कोई मथुरा जाय, कोई बनारस वास करे. सब पंथ ग्रन्थ छुड़ा करके एक ईश्वरमें मन जोड़ दिया, ऐसी करि गुरुदेव दया” એક બ્રહ્મ સ્પષ્ટ થયું એટલે ભટકવાનું બંધ થયું. એટલે ઉપનિષદનો  “एकेश्वर ब्रह्म” એક પમેશ્વરનો માર્ગ છે. એટલે ચિંતનને નીચી ભૂમિકાથી ચાલુ કરી ઊંચી ભૂમિકા સુધી લઇ જાય છે. પહેલો પ્રશ્ન શરુ કર્યો છે, ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मन: केन प्राण: प्रथम: प्रैति युत्क:, केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षु: श्रोत्रं क उ देवो युनत्कि…..(केनो. १). આ મન કેમ દોડ દોડ કરે છે અને કોણ એણે ધક્કો મારે છે? @25.00min. ઉપનિષદ તમને નીચી ભૂમિકાથી ઊંચી ભૂમિકા સુધી કેવી રીતે લઇ જાય છે, તે વીવિંગ મશીનના ઉદાહરણથી સમજો. તમે જોયું કે તમારું મન ઈચ્છાઓ કરે છે અને દોડા-દોડી કરે છે. केनेषितं पतति प्रेषितं मन: કોણ ધક્કો મારીને મોકલે છે? અમારી જાતે મોકલીએ છીએ. જેને કારણે તમને દુઃખ થવાનું છે તો એવી જગ્યાએ તો નહિ મોકલો ને? એ તો ત્યાં જાયજ છે. તો રોકો એને. વ્યસનીને વ્યસન નથી કરવું પણ મન એને ધક્કો મારીને વ્યસન કરવા લઇ જાય છે. છીંક અને બગાસું આપણે રોકી શકતા નથી. એટલે શરીર પર પણ આપણું પૂરું નિયંત્રણ નથી. તો મનથી શરૂઆત કરીએ. केनेषितं पतति प्रेषितं मन: મને એ બતાવો કે આ મન દોડ-દોડ કરે છે, તો એને કોણ મોકલે છે? એનું મૂળ શું છે? @30.04min. એક ઓળખીતા મહાત્મા વાઘ જેવા હતા. કોઈની સાથે કોઈ દિવસ પ્રેમથી વાતો ન કરે. જયારે જુઓ ત્યારે અક્કડજ હોય પણ છેલ્લા ટાઈમે લકવો લાગ્યો એટલે પરાધીન થઇ ગયા. જે આવે તેને જોઈને રડી પડે. એટલે શરીર ઉપર પણ આપણું કંઈ ચાલતું નથી. તો મન કોના દ્વારા જાય છે? કોણ પ્રેરણા આપે છે? ઉપનિષદમાં વચ્ચે-વચ્ચે આખ્યાયિકાઓ આવે છે. એક વાર શરીરની અંદર બધી ઇન્દ્રિયો લડી પડી કે આપણામાં મોટું કોણ? મોટા થવાનો ઝગડો બધેજ જોવા મળશે. એટલે એક દોહરો છે, “कंचन तजनो सहज है, सहज त्रियाको नेर, मान बड़ाई ईर्ष्या दुर्लभ तजनो येह” આંખ કહે હું મોટી, પગ કહે હું મોટો,મન કહે હું મોટું લડાઈનો અંત ન આવ્યો એટલે પ્રજાપતિ બ્રહ્મા પાસે ગયા કે અમે પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પ્રાણ અને મન આ બધામાં મોટું કોણ? બ્રહ્માએ કહ્યું જેના ઉત્ક્રમણ કરવાથી શરીર દુર્ગંધ મારતું થઇ જાય એ તમારામાં મોટામાં મોટું. એક પછી એક બધા બહાર જઈ રહી આવ્યા પણ કોઈની ખોટ લાગી નહિ એટલે પ્રાણે કહ્યું, લ્યો હવે હું નીકળું છું. એટલે બધા હચમચી ગયા અને વિનંતી કરવા લાગ્યા કે તમે ના જશો. તમે જશો તો અમે અસ્તવ્યસ્ત થઇ જઈશું. એટલે ખબર પડી ગઈ કે મોટું કોણ? એટલે પ્રાણને પ્રથમ સ્થાન મળ્યું. प्रथम: प्रैति युत्क: અહીંથી ઉપનિષદ શરુ થાય છે. એટલે આ બધી રચનાની પાછળ કોઈ એક વ્યવસ્થા છે. આ વ્યવસ્થાની પાછળ એક વ્યવસ્થાપક છે. બીજા માર્ગોની અંદર આ બધું આપોઆપ છે એવું કહ્યું છે. @35.09min. જેવી રીતે કોઈ ફેક્ટરી વ્યવસ્થાપકથી ચાલે છે એમ આખા બ્રહ્માંડની અંદર એક વ્યવસ્થાપક છે. આ કેનોપનિષદનો મૂલાધાર પ્રશ્ન છે અને એનું ફળ એ છે કે અમારે બ્રહ્મને જાણવું છે. એ બ્રહ્મ કોણ છે? અમેરિકાના સાયન્સ મ્યુઝિયમની વાત સાંભળો. ઉપનિષદ તમને એમ કહે છે, તમે શ્રુત બનો, બહુ પઠિત બનો. આ સાયન્સ મ્યુઝિયમમાં એટલું બધું જોવાનું છે કે હું સવારે પ્રવેશ કરું તો સાંજે નીકળું. એમાં મસ્તિષ્કની ઝીણી-ઝીણી ઘણી બાબતો બતાવેલ છે, તે સાંભળો. એમાં બતાવેલું છે કે તમારા સંકલ્પ કેવી રીતે થાય છે? ઈચ્છાઓ ક્યાંથી પેદા થાય છે? મસ્તિષ્કમાં વાસના કંઈ જગ્યાએ રહેલી છે? વિગેરે. આપણે પાસે બધી વાતોનો એકજ જવાબ છે કે પૂર્વના કર્મો. એમાં કહ્યું કે તમારા મસ્તિષ્કમાં સેક્સન-ધારીઓ છે અને એમાંથી તમારું વ્યક્તિત્વ નીકળે છે. આ જે મસ્તિષ્ક શરીરને ચલાવે છે, પણ એ મસ્તિષ્કને કોણ ચલાવે છે? એ ઉપનિષદમાં કહેવામાં આવ્યું છે. यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम, तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते…..(केनो. १-५). તમે મનના દ્વારા બ્રહ્મનું ગ્રહણ ન કરી શકો.તમારું જે સાધન છે, એ સાધનના કરતા જે વસ્તુની સાથે તમારે કામ લેવાનું છે એ સ્થૂળ હોવું જોઈએ. @40.13min. મનછે, એ સૂક્ષ્મ છે, પણ સૂક્ષ્મ કરતા પણ પરમાત્મા સૂક્ષ્મ છે. એટલે મનના દ્વારા તમે એનું પ્રમાણ નક્કી નથી થતું, એટલે તમે મનના દ્વારા બ્રહ્મને પ્રાપ્ત ન કરી શકો. અને કરી શકો તો કહે છે, नेदं यदिदमुपासते – મનના દ્વારા નક્કી કરેલો જે ભગવાન છે, એ બ્રહ્મ નથી તો કોણ બ્રહ્મ છે? येनाहुर्मनो मतम – જેની શક્તિથી મન પોતે મનન શક્તિ લઇ આવ્યું, એટલે ભગવદ ગીતામાં લખું છે કે અર્જુન હુંજ લોકોને સ્મૃતિ આપું છું, જ્ઞાન આપું છું પછે સ્મૃતિલોપ પણ કરું છું. બંગાળમાં એક બહુ મોટો કવિ થયો એનું નામ છે, नजरुल इस्लाम – આ રવીન્દ્રની બરોબરી કરી શકે એવો કવિ. રવીન્દ્રનાથને નોબેલ પ્રાઇસ મળ્યું એટલે એમની નામના થઇ. ઘણીવાર યોગ્યમા યોગ્ય માણસ રોડ ઉપર રખડતો હોય અને જેને કશી આવડત ન હોય એ પ્રધાન મંત્રી થઈને બેઠા હોય. એટલે જીવન એ ચાન્સ છે. અને આ ચાન્સના કારણે પ્રારબ્ધવાદ છે. नजरुल કટ્ટર મુસ્લિમ ન હતો. એના ઘરમાં એ મહાદેવ, ગણપતિ અને બીજા દેવ-દેવીઓના ફોટા રાખતો. ગંગા ઉપર અને કાલી ઉપર કાવ્યો રચાતો. બંગાળમાં એનું અત્યંત માં છે. પછી એની સ્મૃતિ ગાયબ થઇ ગઈ હતી. સારવાર માટે ભારત લઈ આવ્યા પણ સ્મૃતિ પાછી આવી નહીં. @45.02min. આજે તમારા બાઉડામાં જોર છે, પણ આવુંને આવું જોર છેલ્લી ઘડી સુધી રહેશે, એની કોઈ ગૅરંટી આપે ખરું? ગામા પહેલવાન વિશ્વ ચેમ્પીઅન હતો પણ એ જયારે છેવટની ઘડી માંદો પડ્યો ત્યારે માખી પણ ઉડાડી શકતો ન હોતો. એટલે ઉપનિષદ કહે છે, તારા પાસે જે છે, એ તારું નથી પણ તને આપેલું છે. આમાંથી ઈશ્વરાર્પણનો, શરણાગતિનો માર્ગ નીકળ્યો. જે છે એનો તું અહંકાર કરીશ નહીં. ‘धनजोबन डोंगरका पानी ढल जाएगा खीनमें, मुखड़ा क्या देखे दर्पणमें, तेरे दया धरम नहीं मनमे”….(कबीर) જેવી રીતે પહાડનું પાણી તરત નીચે ઊતરી જાય એવી રીતે યૌવન પરૃં થતા વાર લાગતી નથી. એટલે ઉપનિષદ ત્રણ માર્ગોમાં ચાલે છે. એક તરફ તમને તત્વનું જ્ઞાન કરાવે છે, બીજી તરફ તમને આંતરિક દોષોથી છોડાવે છે અને ત્રીજી તરફ જીવનની એક નિશ્ચિત વ્યવસ્થા કરી આપે છે. આંતરિક દોષો એટલે મારા જેવું કોઈ નથી, મારા જેવું કોઈનું રૂપ નથી, મારા જેવી કોઈની પાસે બુદ્ધિ નથી. આ બધા દોષો ઉપનિષદ છોડાવે છે. यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम, એ ભાઈ જે મન છે, જેને જાણી નથી શકાતું પણ જેના દ્વારા મન છે, એ મનન કરે છે. જો એ ન હોય તો મન મનન કરી શકે નહીં. જેણે મન બનાવ્યું છે એણે એને ચંચળ બનાવ્યું છે અને એ એક વરદાન છે. જો એને ચંચળ ન બનાવ્યું હોત તો હું અને તું આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત ના કરી શકત તો એ જડ બની જાત. વિશ્વના એવા કેટલાયે પદાર્થો છે, તત્વો છે, જે મનનો વિષય થઇ શકતાં નથી. ગુરુત્વાકર્ષણ એ મનનો વિષય નથી. તમે એનું કેવી રીતે ધ્યાન કરી શકો? એનું અસ્તિત્વ છે, એની સત્તા છે, પણ એ મનનો વિષય નથી. એટલે અહીંયા કહે છે, यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम – પણ મન છે એ એનાથી કાર્ય કરી રહ્યું છે. એટલે કાર્યના દ્વારા કારણની પ્રાપ્તિ. એટલે તમે નક્કી કરો કે જે માણસે મનની ડિઝાઇન બનાવી છે, મનની વ્યવસ્થા કરી છે, એનું નામ બ્રહ્મ છે. એવો કોણ છે, જે મનના પાછળ સંતાઈને ઊભો છે? માણસે જોયું કે આ બધી પંચાતમાં પડવા કરતા બજારમાંથી એક ભગવાનનો ફોટો લઈ આવો અને એને દીવો ધૂપ કરો. વળી પાછો બીજાએ કહ્યું કે બીજોએ ફોટો છે, તો બીજોએ લાવો, પછી ત્રીજોએ લાવો એમ ઘરમાં ફોટે ફોટા થઇ ગયા.  

2 ટિપ્પણીઓ

Filed under અધ્યાત્મ, Uncategorized

+++ મુવી ઇ.વધુ માહિતી

1 ટીકા

Filed under Uncategorized

લોન વુલ્ફ: ભીડકે બીચ અકેલા/

લોન વુલ્ફ: ભીડકે બીચ અકેલા

અમાસની રાતે મા ચામુંડાના ધામ ચોટીલાને નિશાન બનાવવા માંગતા રાજકોટનાં લોન વુલ્ફ આતંકવાદી ઝડપાયાના સમાચાર ચોંકાવી ગયા. લોન વુલ્ફ ટેરરિસ્ટ એટલે એવો આતંક્વાદી જે હુમલાની તૈયારી અથવા તો ખરેખરો હુમલો એકલે હાથે કરે. એ સ્વાવલંબી હોય. કોઇ આતંક્વાદી સંગઠન તરફથી એને સીધી સહાય, માર્ગદર્શન કે હૂકમ મળતો નથી. અલબત્ત આવો હુમલાખોર કોઇ આતંકવાદી સંગઠનની વિચારસરણીથી પ્રભાવિત હોઇ શકે. એને લાગે કે એ જે કોઇ હિંસા કરવા જઇ રહ્યો છે એ કૃત્યથી એનાં પ્રેરણાસ્ત્રોત આતંકવાદી સંગઠનને મદદ થશે. લોન વુલ્ફ એટેક એણે પોતે પ્લાન કર્યો હોય છે. એની વ્યુહ રચના પણ એની પોતાની હોય છે. એ રીતે આવા લોન વુલ્ફ હુમલાની ભાળ મેળવવી અઘરી બની જાય કારણ કે રૂટીન ટેરરિસ્ટ સર્વેલિયન્સ નેટવર્કમાં આવી યોજના પકડાતી નહીં. સામાન્ય રીતે આવો એકલપંડો આતંક્વાદ પ્રચલિત નથી પણ હવે એવા કિસ્સાઓ વધતા જાય છે. ઇઝરાયેલની ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ કાઉન્ટર ટેરરિઝમની એક રીસર્ચ અનુસાર વિશ્વભરમાં ઇસ્લામિક લોન વુલ્ફ ટેરરિઝમનાં હુમલા વધી રહ્યા છે. વધારે ને વધારે દેશો એનાં નિશાન બની રહ્યા છે. મરનારા અને ઘાયલ થનારાઓની સંખ્યા પણ વધી રહી છે. આર્મી સામે પણ આવા હુમલા થઇ રહ્યા છે. અલબત્ત આવા લોન વુલ્ફ એટેકને સમયસર અટકાવવાની કે આતંકવાદીઓને ઝબ્બે કરવાની તંત્રની સજ્જતા પણ વધી છે. ઘણી વાર એ કહેવું પણ મુશ્કેલ છે કે લોન વુલ્ફ હુમલો કરવામાં  કોઇ આતંકવાદી સંગઠનની મદદ મળી છે કે કેમ? આમ લાગે લોન વુલ્ફ હુમલો છે પણ પાછળથી ખબર પડે કે આ તો કોઇ આતંકવાદી સંગઠનની સાઝીશ હતી. વિકિપીડિયા અનુસાર ઘણી વાર તજજ્ઞ કે પોલિસ અધિકારી જાહેર કરે કે આઇએસઆઇએસ(ઇસ્લામિક સ્ટેટ ઓફ ઇરાક એન્ડ સીરિયા)ની વિચારસરણી અને ફિલસૂફીથી પ્રભાવિત થઇને કરવામાં આવેલી આ ‘લોન વુલ્ફ’  (Lone Wolf) આતંકવાદી ગતિવિધિ છે પણ પછીથી ખ્યાલ આવે કે ખરેખર આવા આતંકવાદી પ્રત્યક્ષ તાલીમ પામી ચૂક્યા હતા અથવા પરોક્ષ રીતે માર્ગદર્શન મેળવી રહ્યા હતા. રાજકોટનાં આ કિસ્સામાં આતંકવાદીઓ એના હેન્ડલરનાં સંપર્કમાં હતા અને એનાં ફોન રેકર્ડ પરથી ઝડપાયા હોવાનું તારણ છે. જો આવું હોય તો રાજકોટથી ઝબ્બે કરાયેલા આરોપીને લોન વુલ્ફ હુમલાખોરીની સાઝીશ કરનારો કહેવો ખોટું કહેવાશે. પણ સમાચારનો શબ્દ છે એટલે શબ્દસંહિતામાં આપણે લોન વુલ્ફ શબ્દની ઉલટતપાસ(!) કરવી જરૂરી છે.

ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર લોન (Lone) એટલે કે એકલું, અટૂલું, વસ્તી વિનાનું, એકાન્ત, નિર્જન, સાથરહિત, કોઈની અવરજવર વિનાનું. અને વુલ્ફ (Wolf) એટલે વરૂ. હિંદીમાં જેને ભેડિયા કહે છે. દેખાવે આમ જંગલી કૂતરા જેવા લાગે. વરૂની સરેરાશ જિંદગી સાત વર્ષની હોય છે. વરૂ ટોળામાં રહે, શિકાર કરે. પણ ટોળામાં નર વરૂ ઘરડો થાય ત્યારે પ્રજોત્પતિ કરવા તત્પર અન્ય જવાન નર વરૂ એને તગેડી મુકે. પછી એ એકલો પડી જાય. એથી વિપરીત ઘણાં એકથી ચાર વર્ષનાં વરૂ પોતે કાંઇ કરી બતાવવા પોતાનાં ટોળાથી છૂટા પડે. આમ પણ વરૂનાં ટોળામાં પ્રજોત્પતિ કરતી એક જ વીર્યવાન જોડી હોય છે. અન્ય જવાન નર વરૂએ કારનામુ કરવું હોય તો છૂટા પડવું જ પડે. આવા લોન વુલ્ફ વધારે મજબૂત, વધારે આક્રમક અને વધારે ખતરનાક બની જતા હોય છે. વરૂ ટોળામાં હોય ત્યારે સાથે મળીને ખરીવાળા સસ્તન પ્રાણીઓ જેવા કે હરણ કે ગધેડાંનાં શિકાર કરે છે. જો કે લોન વુલ્ફ વધારે આક્રમક હોય તો પણ એને માટે પોતે એકલો હોવાને કારણે આવા શિકાર કરવાનું શક્ય બનતું નથી એટલે એ નાના પ્રાણીઓ જેવા કે ઘેટાંબકરા કે ડુક્કરનાં શિકાર કરે છે. આ અલબત્ત લોન વુલ્ફ પ્રાણીની વાત છે. લોન વુલ્ફ જેવા એકલવાયા માણસને પણ લોન વુલ્ફ કહેવાય છે. માત્ર આતંકવાદ કરતા હોય એ જ લોન વુલ્ફ કહેવાય એવું નથી. સાહિત્યમાં, વાર્તાઓમાં કોઇ પાત્રનો સ્વભાવ જ અન્તર્મુખી હોય, જેને એકાંત પસંદ હોય, ભીડ જેને કઠે, એ બીજા સાથે પનારો પાડી શકવા અક્ષમ હોય અથવા તો સંબંધ બાંધવાની, નિભાવવાની એને મુદ્દલ ઇચ્છા જ ન હોય એવું પાત્ર લોન વુલ્ફ કહેવાય. લોન વુલ્ફ ઓછાબોલો હોય, અબોલો પણ હોય. આ સંજોગોમાં કોઇનાં સાથ વિના આતંક્વાદી હુમલો કરતો આતંકવાદી જ લોન વુલ્ફ કહેવાય એવું જરા ય નથી. સાવ અહિંસક પણ સ્વભાવે એકલાગ્રહી હોય એને પણ લોન વુલ્ફ કહેવાય છે. ઓક્સફોર્ડ ડિક્સનરી અનુસાર લોન વુલ્ફનો સાદો સીદો અર્થ થાય છે એવો માણસ જેને એકલો રહેવાનું કે એકલો કામ કરવાનું પસંદ છે. એટલે કોઇ માણસ ભીડકે બીચ અકેલા હોય, લોન વુલ્ફ હોય તો હોય, બોલો એમાં કાંઇ ખોટું શું છે? આમ પણ બોલીને બગાડવા કરતા એકલા રહેવું તો સારું છે.

લોન વુલ્ફ છીએ એવી ખબર શી રીતે પડે? રજામાં જેને ઘરે રહેવાની મઝા પડે. અથવા એકલા ફરવા નીકળી પડે તો ય મઝા આવે. કોઇ અજાણ્યા લોક સાવ અમસ્તી વાતો કરે કે ટોળટપ્પા કરે તો એ અકળાઇ જવાય. એને લાગે કે આ બધા સાવ લેવલ વગરનાં માણસો છે. અઠવાડિયું વીતી જાય પણ એને કોઇ ફોન ના કરે કે  કોઇ મેસેજ ના મોકલે અને તેમ છતાં એને કોઇ અજુગતું ના લાગે. એક્લાં રહેવું અલબત્ત જરા ય અજુગતું નથી. લોન વુલ્ફ સામાન્ય રીતે કલા ક્ષેત્રે અલૌકિક બુદ્ધિપ્રતિભા ધરાવે છે. સામાન્ય સામાજિક પ્રણાલિઓથી એ પર હોય છે. એની નીતિરીતિ ગહન હોય છે. એ બંડખોર હોય છે. એની મુશ્કેલી એ હોય કે એ કોઇની મદદ લઇ શકતા નથી. પોતાની લાગણીઓ, અંતરનાં ઉમળકાને દબાવી રાખે છે એટલે ઘણી વાર ડિપ્રેશનમાં રહે છે. પણ પ્લસ પોઇંટ એ છે કે લોન વુલ્ફ મુક્ત વિચારસરણી ધરાવે છે. એ સ્વનિર્ભર હોય છે. પોતે જે ધારે તે કરી શકે છે. ફ્રેંચ ગણિતજ્ઞ અને ભૌતિકશાસ્ત્રી બ્લૈઝ પાસ્ક્લનાં મતે માનવ મન બેબસ એટલે છે કે એ એક શાંત ઓરડામાં એ ઠરીને બેસી શકતો નથી. માટે ગમતું મળે તો એને ગુંજે ભરતા રહીએ. ગમતાંનો ગુલાલ કર્યા કરવો જરૂરી નથી !

 

શબ્દ શેષ:

“ઘેંટાનાં અભિપ્રાયોથી વરૂની ઊંઘ હરામ થતી નથી. જાતમાં શ્રદ્ધા રાખો. તમે કોઇ પણ કામ પાર પાડી શકશો.” –અજ્ઞાત

6 ટિપ્પણીઓ

Filed under Uncategorized

૨૦ કોટવેથી મેનહટન : પ્રકરણ – ૧૮ , કોટવેની રાણી

       ચેસની રમત –સમૃદ્ધ સમાજોમાં પણ છેવાડાની રમત – ખૂણેખાંચરે, નાનકડા ટેબલ પર રમાતી રમત – ટીવી અથવા બીજા કોઈ પ્રસાર માધ્યમોમાં કદી ન દર્શાવાતી રમત. તો પછી વીસ વીસ વર્ષથી આંતરવિગ્રહ અને દારૂણ દરિદ્રતામાં સબડતા, સાવ છેવાડાના, યુગાન્ડા જેવા દેશની રમતની આ વીરાંગનાની કથા આપણા સુધી શી રીતે આવી રહી છે?
       આ પ્રશ્ન કદાચ ઘણાંને પ્રાસ્તાવિક વેળાએ થયો હશે! અને આ પ્રશ્ન બહુ જ સ્વાભાવિક પણ છે. છેલ્લા ચરણમાં આવી પહોંચેલી આ કથા આગળ વધારીએ, તે પહેલાં આ શંકાનું સમાધાન કરીએ.
      જ્યારે યુગાન્ડાની ટીમ સુદાનથી પાછી આવી, ત્યારે કોટવેના ચેસ પ્રૉજેક્ટને શરૂઆતથી જ સબળ ટેકો આપનાર અને સ્પોર્ટ્સ આઉટરીચ, યુગાન્ડાના પ્રમુખ રોડની સુદીથને ફિયોના અને તેના બે સ્લમ સાથીઓની આ પ્રગતિને ઉજાગર કરવાનું સૂઝ્યું. રોડનીએ તેમના સમાચાર પત્ર (Newsletter)માં આ ત્રણ જણની કોટવેના સ્લમથી સુદાનમાં સફળતા સુધીની સફરનું બહુ જ ટૂંકમાં વર્ણન કર્યું. અમેરિકામાં આ સમાચાર પત્ર ટ્રોય બુડરના વાંચવામાં આવ્યો. હંમેશાં કરતો હતો, તેમ તેણે આ પત્રને કચરાપેટીમાં ઉશેટી દીધો. પરંતુ રાતે ઘેર ગયો, ત્યારે તેને આ સફરની અદભુતતા માટે કુતૂહલ થયું. આ વિચારનો કીડો તેના મનમાં ઘુમરાતો જ રહ્યો. બીજા દિવસે તેણે કચરાપેટામાંથી એ લેખ કાઢ્યો અને બરાબર ધ્યાનથી વાંચ્યો. ત્રણ ચાર મહિના પછી, દલિત લોકોના પ્રશ્નો અંગેના એક સેમિનારમાં તેનો મિત્ર ટીમ ક્રોથર્સ આવા જ એક વિષય પર વ્યાખ્યાન આપી રહ્યો હતો. એ વ્યાખ્યાન પતી ગયા પછી, ટ્રોયે તેને આ વાત કરી. લેખક હોવાના સબબે ટીમને તો આ વાતમાં બહુ જ રસ પડ્યો. તેણે પણ એ સમાચાર પત્ર વાંચ્યો.
       હવે ટીમની ઊંઘ હરામ થઈ ગઈ. (આ રૂપાંતરકારની થઈ ગઈ હતી, તેમ જ તો!) તેણે આ અંગે સંશોધન કરીને એક પુસ્તક લખવાનો પ્રસ્તાવ ESPN આગળ મૂક્યો. ESPNના મેગેઝિન વિભાગના વડા બી. મોરિસને પણ એવો જ રસ પડ્યો. સપ્ટેમ્બર -૨૦૧૦ના ખેન્તિ મેન્સિયાક ઓલિમ્પિયાડમાં ફિયોનાએ લીધેલ ભાગના અછડતા સમાચાર મોરિસે સાંભળ્યા હતા. તેણે તરત ચક્રો ગતિમાન કર્યા અને ટીમ કમ્પાલા પહોંચી ગયો. જ્યારે તે રોડની, ફિયોના અને કટેન્ડેને મળ્યો; ત્યારે તેને ખ્યાલ આવી ગયો કે ફિયોનાની સફર તે સમાચાર પત્ર કરતાં તો ઘણી વધારે ઊંડી હતી. તે તો બરાબર ખાઈ ખબુસીને ફિયોના, કટેન્ડે, રોડની અને બીજાં બધાંનાં જીવન અને કવનની કડીઓ ભેગી કરવા મચી જ પડ્યો. ખૂટતી વિગતો મેળવવા તે ઓગસ્ટ-૨૦૧૧માં ફરી વખત કમ્પાલા ગયો. કટેન્ડે અને રોડનીએ આપેલી વિગતોના પ્રતાપે આ કથામાં તે વાસ્તવિકતા ભારોભાર ઠાંસી શક્યો.
      છેવટે તેની અથાક મહેનતના પરિણામે ઓક્ટોબર-૨૦૧૨માં જગતને ‘‘કોટવેની રાણી’ પુસ્તક મળ્યું. પ્રગટ થતાંની સાથે જ આ પુસ્તકે તો જબરી હિલચાલ મચાવી દીધી. જે વાતની કમ્પાલાના બહુ જ થોડા લોકોને ખબર હતી, તે વાત જગજાહેર થઈ ગઈ અને આ લખનારના વાંચવામાં આવ્યા પછી ‘વેગુ’ના ફલક પર પ્રસિદ્ધ થવાનું સૌભાગ્ય તેને સાંપડ્યું છે.
      ભારતીય મૂળનાં જાણીતાં દિગ્દર્શક મીરાં નાયરે, આ પુસ્તક પરથી એક ડોક્યુમેન્ટરી બનાવી છે.( A Fork, A Spoon & A Knight) અને ડિઝની ફિલ્મવાળાઓએ આ પુસ્તક પરથી પૂર્ણ લંબાઈની ફિલ્મ બનાવવાનું પણ શરૂ કરી દીધું છે.
……
હવે વાર્તા આગળ વધારીએ….
        ખેન્તિ મેન્સિયાસ્ક પછી તરત જ ઘરઆંગણે ભણતર માટે ૭૫ ડોલર (વાર્ષિક)ની એન્ડ્રુ પોપ મેમોરિયલ સ્કોલરશીપ ફિયોનાને મળવા લાગી હતી. વધારે સંખ્યામાં બાળકો ભાગ લઈ શકે, તે માટે કટેન્ડેનો ચેસ પ્રૉજેક્ટ કોટવેમાં જ આવેલા અગેપ ચર્ચના મોટા હોલમાં ખસેડાયો હતો. એ કહેવાની જરૂર છે ખરી કે, ફિયોના તેમાં કોચ તરીકે સેવા આપતી થઈ ગઈ હતી?! એટલું જ નહીં, કમ્પાલાનાં અતિ શ્રીમંત કુટુંબોનાં બાળકોને ઘેર જઈને પણ ફિયોના ચેસની રમત શીખવાડતી થઈ ગઈ હતી.
     વિશ્વ ફલક પર પણ ફિયોનાની સફર જેટ ગતિએ આગળ વધતી રહી. ઇસ્તમ્બુલ (તુર્કસ્તાન) ખાતે રમાયેલી ૪૦મી ઓલમ્પિયાડમાં ફિયોનાએ વધારે સારો દેખાવ કર્યો હતો; અને તેને Woman Candidate Master (WCM) નો ઇલ્કાબ એનાયત થયો હતો. ટ્રોમ્સ, નોર્વેમાં યોજાયેલી ૪૧મી ઓલિમ્પિયાડમાં પણ તેણે ભાગ લીધો હતો.
    પરંતુ પુસ્તકના પ્રકાશન બાદ તો તે જગજાહેર બની ગઈ હતી. આજની તારીખ સુધીમાં તેણે અમેરિકાની ત્રણ વખત મુલાકાત લીધી છે, જે પૈકીની એક તો વિશ્વના ધનાઢ્ય ગણાતા એવા બિલ ગેટ્સ દ્વારા સ્પોન્સર્ડ થઈ હતી. વળી ૨૦૧૩માં તો ન્યુયોર્કના વૈભવશાળી મેનહટન વિસ્તારમાં તેના હીરો – વિશ્વ વિખાત, ચેસ ગ્રાન્ડ માસ્ટર ગેરી કાસ્પારોવ સાથે પણ એક મૈત્રી રમત રમવાનો લ્હાવો તેને મળ્યો.

ડોક્યુમેન્ટરી

તેનું પોતાનું કથન

કાસ્પારોવ સાથેની રમત

          ફિયોનાની આ વિવિધરંગી સફરના સમાપન વેળાએ સૌ વાચકો જોગ એક દર્દભરી વિનંતી વ્યક્ત કરવાની આરજૂ રોકી શકાય તેમ નથી.

       આપણી આજુબાજુ થોડીક જ નજર લંબાવીએ; તો ફિયોના, બેન્જામિન, ગ્લોરિયા, બ્રાયન, નાઈટ, હેરિયેટ અથવા કટેન્ડે હાજરાહજૂર જોવા મળી જાય એમ ન બને? આ કથા વાંચ્યા પછી, શું આપણે આપણી આંખો અને બધી સંવેદનાઓ બંધ રાખી શકીશું ખરાં?

     વિચારી જોજો.

2 ટિપ્પણીઓ

Filed under ઘટના