જીભ જ્યોતીન્દ્ર દવે

મનુષ્યની સર્વ ઈન્દ્રિયોમાં જીભનું મહત્વ વિશેષ છે. કાન, હાથ, પગ, આદિ બબ્બે ઈન્દ્રિયો છે ને તે કાર્ય એક જ કરે છે. એક સાંભળવાનું કામ કરવા માટે બે કાન, એક શ્વાસ લેવાનું કાર્ય કરવા માટે બે નસકોરાં, ચાલવાના એક કાર્ય માટે બે પગ, જોવાના કામ માટે બે આંખ. પણ બોલવાનું ને સ્વાદ ચાખવાનું એમ બે કામ માટે એકલી જીભની જ નિમણૂક કરવામાં આવી છે.ઘણીખરી ઈન્દ્રિયો પર આપણો કાબૂ નથી. આપણી ઈચ્છાવિરુદ્ધ પણ પરસંસ્કારની અસર એના પર થયા વગર રહેતી નથી. કોઈ આપણને ગાળ દેતું હોય ને તે સાંભળવી આપણને કુદરતી રીતે જ ન રુચતી હોય, તો પણ આપણા પોતાના કાન એ ગાળ આપણા મગજ સુધી પહોંચાડ્યા વિના નહિ રહે. ન જોવા જેવું આંખ અનેક વાર જુએ છે ને માથું ફેરવી નાખે એવી દુર્ગંધ નાસિકા મગજને પહોંચાડે છે, પરંતુ જીભની ઉપર તો મનુષ્યની પૂરેપૂરી સત્તા પ્રવર્તે છે. એની ઈચ્છા હોય તો જ બોલવાનું કે સ્વાદ આપવાનું કાર્ય જીભ કરી શકે, અન્યથા નહિ. બોલવાનું ને ખાવાનું, દુનિયાનાં બે મોટામાં મોટાં કાર્ય એક નાનકડી જીભ બજાવે છે. જેમ કેટલીક કુલવધૂઓ આખા ગૃહનો ભાર ચલાવે છે છતાં ગૃહ બહારનાંને તેનાં દર્શન પણ થઈ શકતાં નથી, તેમ જીવનમાં બે સૌથી મુખ્ય કાર્યો કરતી હોવા છતાં જીભ ઘણુંખરું અદશ્ય રહે છે.સ્નિગ્ધ, સુકોમળ, નાની, નાજુક ને નમણી એવી જીભ અનેક રીતે સ્ત્રીના સરખી છે. આપણે એની પાસે સૌથી વધારે કામ લઈએ છીએ તે છતાં બને ત્યાં સુધી એને ઓઝલ પડદામાં રાખીએ છીએ. રસોઈ બનાવીને સ્ત્રી આપણી સ્વાદવૃત્તિને પોષે છે ને સુંદર ઘરેણાંલૂગડાં પહેરી આપણી અભિમાનવૃત્તિને પોષે છે. તેવી જ રીતે જીભ આપણી સ્વાદવૃત્તિને સંતોષે છે ને સરસ શબ્દો વડે આપણાં વખાણ કરી અભિમાનવૃત્તિને ઉત્તેજે છે. સ્ત્રીની પેઠે જીભ પણ ઘાયલ કરે છે ને ઘા રુઝાવે યે છે. કોઈનું અપમાન કરી તેને ઘાયલ કરનારી જીભ, પાછળથી જરૂર પડ્યે તેનાં વખાણ કરી પોતે પાડેલા ઘાને રુઝાવી શકે છે. પુરુષનાં પાપોનું પ્રાયશ્ચિત કેટલીક વાર સ્ત્રીને કરવું પડે છે, તેમ પેટ આદિના રોગોના ભોગ જીભને બનવું પડે છે. પેટમાં અપચો થતાં જીભ પર ચાંદી પડે છે. પેટની વાત જીભ તરત જ બહાર કહી દે છે. અબળા વર્ગ તરફથી ઘણી વાર ગૃહનાં છિદ્રો બહારનાંને જાણવાનાં મળે છે, તે જ પ્રમાણે દેહના રોગોના નિદાન માટે તજજ્ઞો જીભ પર ઘણો આધાર રાખે છે.પરંતુ જીભ માત્ર શરીરના વ્યાધિઓને જણાવતી નથી. એ મનુષ્યનાં ગામ, જાતિ આદિની પણ માહિતી વગર પૂછ્યે આપી દે છે. બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શુદ્ર એ ભેદો પણ કદાચ જીભને આધારે કરવામાં આવ્યા હશે. જેની જીભ સહેલાઈથી, નહિ જેવા કારણે, ભયંકર શાપ આપી શકે તે બ્રહ્મર્ષિ; જેની જીભ વેદમંત્રોના પાઠો કરી કસરત કરે ને સોમરસનું આસ્વાદન કરે તે બ્રાહ્મણ; જેની જીભ વીરરસની વાતો કરે ને કસૂંબાપાણીમાં રાચી રહે તે ક્ષત્રિય; પૈસાની વાત સાંભળી જેની જીભ ભીંજાઈ જાય તે વૈશ્ય; ને જેની જીભ ઘણુંખરું મૌન સેવે – ને ઈતર વર્ણના હુકમા સાંભળી ‘હા, માબાપ !’ કહે તે શૂદ્ર.જીભ આમ માણસનાં જાતિકુલ જ નથી જણાવી દેતી, પરંતુ એ ક્યા શહેર કે ગામનો છે તે પણ એ કહી દે છે. એક વખત ભરૂચમાં મેં બે મનુષ્યોને વાગ્યુદ્ધ ખેલતા જોયા હતા અને તે વેળા મને બહુ નવાઈ લાગી હતી. વાગ્યુદ્ધ ખેલતા હતા તેની નવાઈ નહોતી લાગી – બે માણસો મળે ને લડે નહિ તો નવાઈ લાગે – લડે તેમાં નવાઈ નથી એ હું સારી રીતે જાણું છું. ‘તું લાલચોલ ડોળા કાઢીને ગાલ પર ગાલ દે છે તે માલ પરથી નીચે ઊતરની ! બતાવી દઉં !’ એકે કહ્યું. ‘સાલા, તારું મોં ઉજલું છે, પણ કરમ તો કાલાં છે. ધોલામાં ધૂલ પડી તારા !’ બીજાએ ઉપરથી જવાબ દીધો. આ બંને યોદ્ધાઓએ એક મતે ‘ળ’કારનો બહિષ્કાર કરેલો જોઈ મને નવાઈ લાગી. તે પછી ભરૂચમાં લગભગ બધા જ માણસોને મેં ‘ળ’ને સ્થાને ‘લ’ વાપરતા સાંભળ્યા હતા. ‘ળ’કારનો બહિષ્કાર કરનારી જીભ ભરૂચવાસીની છે એમ તરત જણાઈ આવે છે. તે જ રીતે ‘હવાકાનું હેર હાક’ માગનારી સુરતી જીભ ને ‘સડકું ખોદીએં સીએં ને રાબું પીએ સીએં’ એમ કહેનારી કાઠિયાવાડી જીભ પણ પોતાના નિવાસસ્થાનની ખબર આપી દે છે.બીજા પ્રાણીઓ કરતાં મનુષ્યનું શ્રેષ્ઠત્વ તથા વિશિષ્ટત્વ એની જીભને લીધે જ છે. અન્ય પ્રાણીઓ કરતાં મનુષ્યોમાં બુદ્ધિ વધારે હોય છે, એ વાત મનુષ્ય અને પ્રાણી બંનેના પરિચયમાં આવનાર કોઈથી પણ મનાય એવી નથી. મનુષ્ય કરતાં આંખની બાબતમાં બિલાડી, હાથની બાબતમાં ગોરીલા, નાકની બાબતમાં કૂતરો, પેટની બાબતમાં વરુ ને પગની બાબતમાં ગધેડો વગેર બળવાન હોય છે એ જાણીતું છે. તેમ જ બીજાં જાનવરોની માફક એને શીંગડાં ને પૂંછડી પણ હોતાં નથી. એ પરથી સમજાય છે કે મનુષ્ય કરતાં, જીભ સિવાયની બીજી ઈન્દ્રિયોના વિષયમાં અન્ય પ્રાણીઓ વધારે નસીબદાર છે. મનુષ્યનો ખરેખરો વિકાસ જીભના વિષયમાં થયો છે.જગતમાં જે કાંઈ થાય છે – સારુંનરસું, આનંદકંકાસ, આત્મશ્લાઘા, ખુશામદ, વિવાહ ને વરસી, માંદગી ને તંદુરસ્તી તે સર્વ મોટે ભાગે જીભને લઈને જ થાય છે. સિદ્ધાંત તરીકે જીભ પર અંકુશ રાખવાની શક્તિ મનુષ્યમાં છે, પણ ખરી રીતે જોતાં જીભની સત્તા હેઠળ એ દબાઈ જાય છે. સમાજ, ધર્મ ને કાયદાની રૂએ પુરુષ સ્ત્રીનો સ્વામી છે, પણ વસ્તુતઃ એ સ્ત્રીનો ગુલામ હોય તેમ વર્તે છે. એ જ રીતે એ જીભના તાબામાં રહે છે. એની તંદુરસ્તી, એની નીતિ, એનો વિવેક, એનો ધર્મ એનું આખું જીવન એની જીભને આધારે જ વિકસે છે કે વણસે છે. મનુષ્ય એટલે જ જીભ. પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં પણ આનંદથી શી રીતે કર્તવ્ય બજાવ્યા જવાય, એ જીભ આપણને શીખવે છે. આગળ બત્રીસ ભૈયા જેવા મજબૂત દાંત, પાછળ ગળાની ઊંડી ખાઈ, અનેક પ્રકારના ટાઢા-ઊના, તીખા-ખારા પદાર્થોનો સતત મારો, સૂર્યનો જરા ય પ્રકાશ ન આવે એવી સાંકડી અંધારી જગ્યામાં લપાઈ રહેવાનું : આવી અનેક પ્રતિકૂળતાઓ છતાં, જીભ આનંદથી નિર્ભયપણે પોતાનું કાર્ય કરી જાય છે.વૃદ્ધાવસ્થામાં બીજી ઈન્દ્રિયો શિથિલ થઈ જાય છે, ત્યારે પણ જીભ તો એવી ને એવી બળવાન રહે છે. ઘણી વાર તો બીજી ઈન્દ્રિયોની શક્તિ એનામાં ભેગી થતી હોય એમ લાગે છે…( ‘અરધી સદીની વાચનયાત્રા’ પુસ્તકમાંથી સાભાર.. )નાનકડી જીભ …– જ્યોતીન્દ્ર દવેLike

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ઇશ એના જેવું…

Leave a comment

by | મે 17, 2021 · 6:55 એ એમ (am)

‘ હું,પણ ‘

‘ હું,પણ ‘
કેટલાયે દિવસોથી શેમ્પૂ અને કંડિશનર વગરના વિરાજના ગૂંચવાયેલા કડક થઈ ગયેલા લાંબા વાળ સફેદ બોગનવેલના ઝૂંડમાં ભેરવાયા. જ્યારે એ વાડની ફરતે કરેલ ઈંટની કાચી અડધી તૂટેલી દિવાલો પર બાઝેલ લીલ પર આંગળીઓ ફેરવવા ગઈ ત્યારે લીલી ડાળીઓ વચ્ચે ફસાયેલું મુખ જોઈ એમ જ લાગે કે સફેદ બોગનવેલનો ઝૂમખો લટકે છે. વર્ષોથી બંધ પડેલું વતનનું ઘર એણે લગભગ પંદર સત્તર દિવસો પહેલાં જ ખોલ્યું હતું. ખૂલેલું તાળુ અંદર લટકતી ચાવી સાથે બારણાંની અંદરની બાજુના નકૂચામાં એ રીતે લટકતું હતું જાણે હમણાં જ બારણું બંધ કરવા હાથવગું રાખવાનું હોય! બધી જ ચીજવસ્તુઓ પર જામેલી ધૂળ, ખૂણેખાંચરે બાઝેલાં જાળાં અંદરોઅંદર સ્પર્ધા કરતી ઊધઈની હાર તથા બંધ ઘરની વિશિષ્ટ ગંધ હજુ એણે અકબંધ રાખી હતી. છત ગળવાથી જામી ગયેલો ક્ષાર અને ખરી પડેલ પોપડા હજુ પણ લટકતા હતા. મમ્મી, પપ્પા ને દાદીના ફોટાઓ તથા તેણે મેળવેલી ટ્રોફીઓની હારમાળા પર કરોળિયાએ બનાવેલ તોરણ ડોલતાં હતાં. વિરાજ જરૂર પૂરતા જ ઘરના કમાડ ખોલતી. બાકી મોટાભાગનો સમય વાડામાં જ સવારથી સાંજ સુધી જૂની ઘંટીના પડ પર બેસી રહેતી ને કુંભારવાડ પાછળ આથમતા સૂર્યને જોયાં કરતી. બુઝાતો કેસરી રંગને.
કૉલેજ ગોઇંગ ગર્લના ચહેરાને ચંચળ દેખાડતી કાનની મોટી એરિંગ, દાદીની જૂની ચૂનીમાંથી બનાવેલી સિંગલ ડાયમંડ ડેલિકેટ રિંગ તથા જીગરજાન દોસ્ત વૈભવે બર્થ ડે પર આપેલા અમેરિકન ડાયમંડ જડિત બ્રેસલેટ એણે ફગાવી દીધાં હતાં. નખ પરથી વ્હાઈટશાઇન મેજિક નેઇલ પોલિશ અડધું ઊખડી ગયું હતું. એની ઓળખ સમા ગાલ પર પડતાં માનીતાં ખંજનોની તો તેણે કુંડળી જ બદલી નાંખી હતી. સ્ટ્રેઇટ કરાવેલ કમર સુધી ઝૂલતા સ્ટેપ કટ વાળ સ્ટેપ બાય સ્ટેપ ડાળખીઓમાં ભેરવાયા.
ડાળખીઓમાંથી વાળ ખેંચીને એ જેવી ઘંટીના પડ પર બેસવા ગઈ કે એને ચાંદરણાએ ઘેરી દીધી. સામેની ઊંચી દીવાલમાંની જાળીમાંથી કિરણો ટેવવશ રંગોળીનાં મીંડાં પૂરવાં પથરાયાં. કેટલાક વિરાજના હાથ પર પડ્યાં. હજુ એ કોઈક ખૂણે જીવંત રહેલા વિરાજના બાળપણે બંને હાથની હથેળીઓ ધરી દીધી. અરે! આ શું? હથેળીમાં કંઈ જ નહીં? જાણે કે એક પણ હસ્તરેખા ન હતી! માઈક્રોસોફ્ટ યુઝર્સને સ્ક્રીન પર સરખું ન દેખાય તો ઇઝી વે ફરી ઓન-ઓફ કરી જુએ, એ જ રીતે વિરાજે બે હાથ જોડીને ફરી ખોલ્યા. જવા દો હવે, ક્યાં આભાસી કિસ્મતની જરૂર હતી? ઈનફેક્ટ, બાળપણમાં પણ કિસ્મતની કોને પડી હતી કારણ કે ત્યારે મા હતી, મિત્ર હતો અને મહત્વાકાંક્ષા હતી. ત્યારે પણ આ જ રીતે પડતા ચાંદરણાં પર સ્કૂલના સીવણના વિષયમાં આપેલ હોમવર્કનું કાળા રંગનું ટેબલક્લોથનું કપડું ધરી દીધું હતું ને ચોકથી ચીતરી લઈને, રાત જાગીને સિલ્વર ટીક્કીઓથી ભરતકામ કરેલું. ‘ચાંદરણાં’ શીર્ષક હેઠળ ક્લાસમાં સૌથી વધુ માર્ક મેળવેલા. જોકે, ચાંદરણાવાળો મેજિકલ આઈડિયા વૈભવનો હતો. સામેની સ્કૂલમાં ભણતો ને બિલકુલ બાજુના ઘરમાં રહેતો મારો દોસ્ત. એને હું પહેલો સગો માનતી, કારણ કે દાદીએ કહેલું, ‘પહેલો સગો પાડોશી.’ જોકે, એ અને એનું ફેમિલી અમને સગાં કરતાંય વધારે વ્હાલું હતું. ત્યારે હમણાં છે એવી બે વાડા વચ્ચે વંડી ન હતી. નખ કાપવા, બ્રશ કરવું, કોગળા કરી પાણી દૂર સુધી ઉડાડવું, દોરડા કૂદવા ને ઇવન હોમ વર્ક અને ગીત ગાવાની પ્રેક્ટિસ પણ વાડામાં જ. વૈભવ એનો સાક્ષી. આવી કંઈ કેટલીય પ્રક્રિયામાં સ્કૂલનો સમય થઈ જતો અને મમ્મી ઝટ તેલ નાંખી માથું ઓળવા બેસાડતી. મારે હાથમાં અરીસો પકડી રાખવો પડતો. હા, ખરેખર પકડવો પડતો કારણ કે મમ્મી બે ચોટલા વાળવા આગળથી ડાબી બાજુ સેંથી લઈ સરસ ઓળે પણ પાછળથી વાળ વિભાજનમાં શું કરે ખબર નહીં, પણ એક ચોટલો જાડો ને એક પાતળો થાય. મારે મોડું થાય તો ય કચકચ કરવી જ પડતી. પણ મમ્મીની મદદે હંમેશા વૈભવ આવતો ને અરીસો મારા હાથમાંથી ખેંચી જતો.
‘લે, અરીસામાં તારું મોઢું તો જો. આજે વૈભવે આવીને તેની સામે અરીસો ધરી દીધો. વિરાજને એક સાથે બે આશ્ચર્યનો સામનો કરવાનો આવ્યો; એક તો અરીસામાં પહેલી નજરે પોતાને ઓળખી જ ન શકી ને બીજું, વૈભવ કેરાલાથી સાક્ષાત એની સમક્ષ અચાનક હાજર થઈ ગયો તે. વિરાજે ફટ દઈને અરીસો ખસેડ્યો. કદાચ વધુ વખત સામે રાખી એ અરીસાને અપમાનિત કરવા નહોતી ઈચ્છતી.
“શોક લાગ્યોને, પોતાનો ચહેરો જોઈને? કેમ આવી હાલત કરી છે? કોઈને પણ કહ્યા વગર, કોઈની કશી પરવા કર્યા વગર, બેજવાબદાર રીતે આમ એકાએક કેમ કેરાલાથી અહીં?..” આ સવાલોના ટોળાનો જવાબ વિરાજ પાસે ન હોવાથી વૈભવના હોઠો પર હાથ મૂકી બોલતો અટકાવ્યો. હળવેથી હાથ ખસેડી વૈભવ એક પછી એક અણીયાળા પ્રશ્નો તાકતો જ રહ્યો. વર્ષોથી બંધ ઘરના બારીબારણાં ખૂલતાં જ ઘેરાયેલ હવા બહાર ધસી જઈ હાશકારો મેળવે એ જ રીતે વાડામાં ગૂંગળાતી શાંતિએ વૈભવના આગમનથી ખુલ્લો શ્વાસ લીધો. નિસ્તેજ થઈ ગયેલી વિરાજની સફેદ આંગળીઓ થપથપાવતા વૈભવે કહેવું જ પડ્યું, “વિરાજ બોલ, કંઇક તો બોલ. તારી ખામોશી મારો જીવ લઈ લેશે.”
કેટલા પ્રયત્ને વિરાજના હોઠ બોલવા માટે વંકાયા.
“ના, નહિ બોલીશ, નહિ બોલીશ પ્લીઝ, જસ્ટ અ મિનિટ, આ હોઠના વળાંકને રાખ એઝ ઇટ ઇઝ. મોબાઈલથી ક્લિક કરતાં જ હું જાણી લઈશ, વિરાજ. નાનપણથી તારા બદલાતા હોઠના વળાંક મને જણાવી દે છે તારો મૂડ, તારા મનની વાતો.”
“ ‘વૈભવ, વૈભવ,’ હરખભેર ચિચિયારી પાડીને ટ્રોફી લઈને બતાવતા દોડતા ખુશમિજાજ હોઠ, દાદીની મનાઈ છતાં ગોરમાની છાબમાં ફૂટેલા પહેલા ફણગાને છાનામાના બતાવવા આવતા અચરજભર્યા હોઠ, અવાજ બેસી જાય એટલી પ્રેક્ટિસ કરી હતી છતાં દેશભક્તિ ગીત સ્પર્ધામાં હારેલ કરમાયેલા હોઠ, જેના વિશે મને ઝાઝી સમજ નહતી એ ફર્સ્ટ મેન્સિસ વખતે અચાનક મોટા થઈ ગયેલ ઠાવકા સંકોચશીલ હોઠ, વહાલી દાદીના અવસાનથી મને વળગીને ધ્રુસ્કે ધ્રુસ્કે રડતા હોઠ…”
“વિરાજ, હું તને તારાં કરતાં વધારે ઓળખું છું. એટલું યાદ રાખવાની કાળજી રાખી હોત તો માંડ એક બાળમુઠ્ઠી ઝાકળ સમાઈ જાય એવડા ગાલોના ખંજનની જગ્યાએ દરિયો સમાઈ જાય એટલા ખાડા પડી ગયા હોત. હું શું પચીસ સત્યાવીસ દિવસ સેમિનારમાં ચેન્નઈ ગયો અને તું અહીં… નહીં મેસેજ, નહીં ફોન, નહીં મેઈલ, નહીં ચિઠ્ઠી, નહીં કહેણ… ને તારે માટે મેં કોને નહીં પૂછ્યું હોય? ડોરકીપરથી માંડીને ડીન સુધી પૂછાપૂછ, ઊલટુ જેને પૂછું એ મને સામે પૂછતાં.”


એક વખત ગામમાં જ્યોતિષબાબા આવેલા. હાથ જોતા જોતા રાશિ જાણવા નામ પૂછેલું. વિરાજ જવાબ આપે એ પહેલાં ‘’હું,પણ”કહીને વૈભવે હાથ વિરાજના હાથ પર કરી દીધેલો. નામની રાશી એક હતી. એટલું જ નહીં, બન્નેને રમવા, લડવાઝઘડવા, ખાવાપીવાની એકબીજા વગર મજા ન આવતી. “ચાલ, હવે હું આઠમામાં આવી. તારી બધી નોટબુકસ, ગાઈડ, મટિરિયલ હવે મારાં.” પોતાનાથી એક વર્ષ આગળ ભણતા વૈભવ સામે વિરાજ ટહુકી.
“જા, જા, કામ કર, કામ કર. આ વર્ષથી તને નહીં મળે. બીજા કોઈના શોધી લેજે, નહીં તો નવા લઈ લેજે.” વૈભવની આ વાતે વિરાજે રડવાનું જ બાકી રાખેલું પણ એ આંખોને ઢોળાથી રોકવા વૈભવ બોલી ઊઠેલો. “હું,પણ યાર, તારો ક્લાસમેટ થવા માટે મેં પરીક્ષામાં એક પેપર જ નથી આપ્યું. ધોરણ આઠથી તો ગર્લ્સબોય્સ સ્કૂલ એક જ છેને.
“ઓહ માય ગોડ!” વૈભવના બલિદાનથી નવાઈ પામી ફરી વિરાજના હોઠોએ અવનવો વળાંક લીધેલો.
આ બંનેની પાક્કી દોસ્તી પર ખુશીને અદેખાઈ આવી. “વિરાજ, બેડ ન્યૂઝ. પપ્પાને મુંબઈમાં મોટી કંપનીમાં જોબ મળી છે. મુંબઈ જવું પડશે.” હાંફતો વૈભવ આવેલો.
“તો મારા ઘરે રહી જા, તને નહીં જવા દઉં.”
“હું, પણ, યાર, મારે પણ નથી જવું”થી અટકેલું દ્દશ્ય આંસુ સાથે હાથ હલાવતા બાય બાય પર પૂરું થયું. પછી તો ફોન, ઈમેલ, અને વેકેશન ઘણું સાચવ્યું. ત્યાં સુધી કે એસ.એસ.સી, એચ.એસ.સી અને ગ્રેજ્યુએશન માટે પણ બંનેએ એક જ વિષય પસંદ કર્યો, માઇક્રોબાયોલોજી. અલબત્ત, જુદી જુદી યુનિવર્સિટી ને જુદા જુદા શહેરોમાં રહીને વિરાજે સમગ્ર ચિત્ત ભણવામાં પરોવ્યું. વૈભવ મુંબઈની ફાસ્ટ લાઈફમાં વૈભવી થઈ ગયો.
આમ પણ વૈભવને “હું પણ”બોલીને નવું માણી લેવાની, જાણી લેવાની, પામી લેવાની, ચાખી લેવાની આદત તો હતી જને? વળી, મોહમયી નગરી, નવા વાતાવરણમાં નવા મિત્રો મળ્યા, ભળ્યા, ખાન-પાન, રહનસહન, શહેરી ટેસ્ટ જચી ગયો ને પચી ગયો.
વિરાજ તેની રોજીંદી નાનામાં નાની વાત પણ વૈભવને જણાવતી પણ વૈભવ તરફથી ખાસ મેસેજ આવતા નહિ. ભણવાનું ને વળી મુંબઈની બિઝી લાઈફ એટલે ટાઈમ ન મળતો હોય વિચારી વિરાજ આગ્રહ ન રાખતી. ભણવામાં ગળાડૂબ વિરાજે સંગીતનો શોખ અપનાવ્યો હતો. એની તાલબધ્ધ શિસ્તબદ્ધ નિયમિત સખત મહેનતના અંતે ગોલ્ડમેડલની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી પણ આ ગૌરવભરી ઘટનાને પોંખવા મમ્મીપપ્પા હાજર ન રહી શક્યાં. એક જીવલેણ અકસ્માતે બંનેનો જીવ લીધો. નિરાધાર વિરાજને દિલાસો આપવા વૈભવે ખુદ દોડી આવવું જોઈતું હતું પણ ફોનથી દિલાસો પાઠવી પતાવ્યું ત્યારે વિરાજે કદાચ ત્રણેયને ગુમાવ્યાં; મમ્મી, પપ્પા અને મિત્રને પણ….


લીલાછમ કેરાલાની ખૂબસૂરત ભૂમિ પરની એ.સી.આર. ડી.આઈ. (ઓલ કેર રીસર્ચ એન્ડ ડાયગ્નોસ્ટિક ઇન્સ્ટિટયૂટ) રિસર્ચ વર્કનું ફોર્મ સબમીટ કરતી વિરાજનો બ્લ્યૂ જીન્સ અને લાઈટ ઓરેન્જ કુર્તી પર ક્રોસમાં ઝૂલતો કચ્છી ભરતકામવાળો આકર્ષક બગલથેલો ક્યાંક ભેરવાયો. વિરાજને ખબર હોવા છતાં ફોર્મ સબમીટ કરી રસીદ લઈને પાછળ ફરી. ‘’હું, પણ” બોલતો વૈભવ વિરાજની પાછળ ફોર્મ ભરવા ઊભો હતો.
“ઓહ માય ગોડ! કેટલો બધો ચેઇન્જ થઈ ગયો છે. (અટકીને) પણ આપણી વચ્ચે હવે ક્યાં….?”
“આઇ એમ રીયલી સૉરી, દોસ્તી રિચાર્જ કરવા જ આવ્યો છું.” વૈભવ આમ પણ વિરાજને મનાવી લેવાનો જ હતો. કોલર ટયૂનથી કી-ચેઇન સુધી ને ગ્લાસથી શૂઝ સુધી વૈભવના ચેઇન્જની વિરાજ સ્માઈલિંગ ફેસ સાથે નોંધ લેતી રહી. બાહ્ય ફેરફારની સાથે આંતરિક ફેરફારની કોઈક ઝલક નિહાળવા એ ઉત્સુક હતી.
આખરે બંને HIV-AIDSના રિસર્ચ વર્કમાં સાથે જોડાયાં અને સાથે ઘેરાયા. ગ્લવ્ઝ, એપ્રન, ટેસ્ટટયૂબ, બ્લડ, સિરમ, સેન્ટ્રિફ્યૂઝ, માઇક્રોસ્કોપ, પિપેટ્સ, ઇન્ક્યૂબેટર, ઓટોઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ને વાયરસની વચ્ચે ને ફસાયા. એન્ટિજન, એન્ટિબોડી, રિએક્શન, ટ્રાયડોટ્સ, એચ.ડી., ઈમ્યૂનોકોમ્બ કે વેસ્ટર્ન બ્લોટ જેવી ટેસ્ટની માયાજાળમાં ગુંથાયા. વિન્ડો, પિરિયડ, સી.ડી. ફોર કાઉન્ટ્સના ડિસ્કશનમાં ફરી બંનેની સાથે ભણવાગણવા, ખાવાપીવા, લડવાઝઘડવા ને વાદવિવાદમાં યુવાની પ્રવેશી. વિરાજને વહેલી સવારના આકાશના તરોતાજા સ્વચ્છ લોભામણા રંગો આકર્ષતા. વૈભવથી વહેલાં ઉઠાતું જ નહીં. એને સાંજનો માદક દરિયો માફક આવતો. વિરાજ ટ્રેડિશનલ ફૂડ પર પસંદગી ઉતારતી તો વૈભવ ફાસ્ટ ફૂડ પર. એકને ક્લાસિક તો બીજાને વેસ્ટર્ન મ્યુઝિક. વિરાજને રિસર્ચ વર્ક ખૂબ ગમતું ત્યારે વૈભવને એ બાબતે વારેવારે તાવ આવી જતો. છતાંય એકબીજાને ખૂબ ગમતાં હતાં. ખાસ કરીને સાથે ગાળેલા બાળપણે બંનેને જકડી રાખ્યાં હતાં.


રોમાન્સનો રંગ નિખરે એવા વાતાવરણમાં એક રવિવારે નૌકાવિહાર કરતા કરતા ઉષ્માભર્યા અવાજે, “વિરાજ, તને શું ગમે? પ્રેમીઓનો કોમન પ્રશ્ન.
“મને ઊગતો સૂરજ ગમે, વહેતાં ઝરણાં અને દોડતાં હરણાં ગમે, વરસાદનાં ફોરાં ગમે, શીતળ ચાંદની ગમે, તને?” પ્રેમિકાનો કોમન ઉત્તર.
“તને ગમે તે મને ગમે, પણ હું કેમ માનું?” લાડથી પાણી ઉડાડતી વિરાજે પૂછ્યું.
“આપણા પ્રેમના સોગંદ.” વૈભવે હાથમાં તેનો હાથ લેતા કહ્યું.
“એમ? પણ મેં એવું વાંચ્યુ છે કે પુરુષો લગ્ન પહેલાં પ્રેમ કરવાની સોગંદ ખાય છે અને પછી સોગંદ ખાવા જેટલો પણ પ્રેમ નથી કરતા.”
વૈભવ (સ્વગત), “તારી સાથે પરણવાનું છે કોણ? (પ્રગટ) ઓઓ… આમાં લગ્નની વાત ક્યાં આવી?” તે સફાળો ઊભો થઈ ગયો. “જા જા જા, પહેલાં કોવલમ બિચ પર જઈને તારું મોઢું ધોઈ આવ. આ ઉંમરે આવા મસ્તીતોફાન ન થાય તો જ નવાઈ પણ જે લગ્નની વિરાજને ખાતરી હતી એ જ લગ્નની બાબતમાં વૈભવ મક્કમ હતો કે દોસ્તી પાકી પણ લગ્ન તો નહીં જ. વિરાજે વૈભવનો હાથ પકડ્યો. “એય, તારો હાથ કેમ ગરમ છે? મને એમ કે મારા પાણીવાળા ઠંડા હાથ છે પણ ખરેખર જો તારી આંખ પણ સહેજ લાલ છે. ચાલ, જલદી ડૉક્ટરને બતાવી દે. હું ટેસ્ટ માટે તારું બ્લડ લઈ લઉં.”
વૈભવે હાથ ખેંચી લેતાં કહ્યું, “ના, ગરમ નથી, લોખંડી વ્યક્તિત્વ ધરાવું છું એટલે તારી જેમ નહીં. કૂલ, બેબી કૂલ.” બીજે દિવસે સવારે વૈભવની ચિંતા થતા વિરાજ એને લેબોરેટરીમાં શોધવા જતી હતી ત્યારે પર હાડકાનો ઢગલો થઈને આવેલા યુવાનને જોઈને છળી મરી, “માય ગોડ! આટલી સ્પીડની શું જરૂર છે? ધીમી બાઈક ચલાવી હોત તો આ એક્સિડન્ટ….”
“ના, હજુ થોડી વધારે સ્પીડમાં હોત તો નીકળી જાત. ટ્રક જોડે અથડાત જ નહીં.” વૈભવ પાછળથી આવી બોલ્યો.
“લ્યો, આ વાત પણ વિચારવા જેવી છે. આમ પણ તને સ્પીડ વધારે પસંદ છે અને એય, ક્યાં જાય છે? આ તારા હાથમાં કોનો રિપોર્ટ છે? હવે તાવ કેમ છે? હું તારી પાસે જ આવતી હતી.”
“હું પણ, પ્રશ્ન દેવી! આઇ એમ ઓકે.” વૈભવ કદી એચઆઇવી પોઝિટિવ પેશન્ટની હિસ્ટરી કે કૉઝ ઓફ ઇન્ફેકશન કે સિમપ્ટમ્સ વગેરેમાં પડતો જ નહીં. રિપોર્ટ સાથે કામ. જયારે વિરાજ બધા કેસના મૂળ સુધી પહોંચી ડેવલપમેન્ટથી લઈને કાઉન્સિલિંગ સુધીની જવાબદારી એ પોતાની સમજથી અને પૂરી નિષ્ઠાથી કરતી, પોતાને સોંપાયેલા સેમ્પલ્સ માટે અને વૈભવના પણ. આમ પણ વૈભવ થાકી જતો, કંટાળી જતો.
“વૈભવ, તને ખાસ રસ નહોતો તો શું કામ રિસર્ચમાં જોડાયો? તારી આ સીટ બીજાને મળી હોત તો…”
“ઓ મેડમ, મુરબ્બીની જેમ હોઠ ના હલાવો. મને AIDSમાં સમૂળગો રસ નથી પણ એમાં રસ ધરાવનારમાં રસ છે.”
“માય ગોડ! શું કરીશ આનું? મારી સાથે થોડો તાલ મિલાવ, બેસૂરી જિંદગી તો હજી પણ જીવી લેવાય પણ બેતાલી જિંદગી સાથે કેમ ભવિષ્ય કાઢીશ?”
“ભવિષ્ય તો મારે તારું વિચારવાનું છે. કોઈ સુરતાલવાળા સાથે તને પરણાવવાની છે, વિદાય કરવાની, આંસુડા પાડવાના. તારાં મમ્મીપપ્પા નથી તો મિત્ર તરીકે આ ફરજ મારે અદા કરવાની ને!”
“મજાક? કાયમ મજાક? જો વૈભવ, તું મને એકવાર છોડીને જતો રહ્યો હતો. હવે મજાકમાં પણ એવું નહીં સાંભળું.”
વૈભવ (સ્વગત), “ઓ વિરાજ, તને કેવી રીતે સમજાવું? હવે મને તારી સાથે નહીં ફાવે.” વૈભવને વધુ ચિંતાએ ધેરી લીધો પણ વિરાજે એ જોયું નહીં. રાતદિવસ જોયા વગર વિરાજ ઊંડે ને ઊંડે કામમાં ખૂંપી જતી. વૈભવને બદલે એના સિનિયર્સ, ડીન કે પેશન્ટના રિલેટિવ સાથે ચર્ચામાં સમય વધારે જતો. વૈભવે વિરાજનો છેલ્લો સમય ખેંચી ખેંચીને મોટો કરવો પડતો ત્યારે થોડી પળો ગુજારી શકે, તેમ છતાં અદેખાઈને આંખો ફૂટે એવી આ જોડીને મેડ ફોર ઈચઅધર તરીકે આખી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ કે આખું દેવલપુર ઓળખતું.
એ.સી.આર.ડી.આઈના સ્થાપના દિને દર વર્ષે કેમ્પ યોજાતો. હજારોની સંખ્યામાં ઊમટી પડતા દરેક પેશન્ટની દરેક ટેસ્ટ તદ્દન ફ્રીમાં કરવામાં આવતી. હંમેશની જેમ આ વખતે પણ વૈભવ ત્રાસી ગયેલો પણ વિરાજ જેનું નામ! રાતદિવસ સમય સંજોગ જોયા વગર કે ખાધાપીધા વગર મંડી પડી હતી. સખત કામ, ઉજાગરો, થાક અને ભૂખથી ચક્કર આવતાં હાથમાં પકડેલ બધાં જ સેમ્પલ સાથે કાચની ટ્યૂબ્સ ભરેલું રૅક પડ્યું. વિરાજને પણ ઇજા થઈ. કાચ શરીરમાં ઘૂસી ગયા. વિરાજ અને પેશન્ટનું લોહી એક થઈ ગયું. જિંદગીમાં પહેલીવાર વૈભવે શાબ્દિક તમાચો માર્યો. “ના પાડી હતીને, ઓવરટાઈમ કરવાની?”
જોકે, પછી ખૂબ વહાલથી કરેલ વૈભવની કાળજીથી વિરાજ જલદી બેઠી થઈ ગઈ. “વૈભવ, હું વળી ક્યાં હરતીફરતી થઈ ગઈ?” તારે હાથે ખાવાપીવાનો, લાડ કરીને દવા લેવાનો ચાર્મ જતો રહ્યો. નેપકીનથી સ્પંજ કરતો ને માથું ઓળી દેતો, ઢંગધડા વગરનું.”
“એમ? ઢંગધડા વગરનું? અને આ શેમ્પૂ શું તારા ડીને કરી આપેલું? કોઈ આવેલું મદદ કરવા? તારા ડીન, ડૉક્ટર, બટરફ્લાય જેવી ફ્રેન્ડ્સ એટસેટરા…. હવે તારો એટસેટરા જ કામ લાગ્યો.”
“નો, માય એક્સટ્રા ઓર્ડિનરી ડિયર ફ્રેન્ડ. ટેલ મી વન થિંગ સિરિઅસ્લી એન્ડ ટ્રૂલિ. પહેલા દિવસે મારા બ્લડવાળા કપડાં કોણે ચેઇન્જ કરાવેલાં?”
વૈભવની સ્પીડ બોલી, “નર્સે.”
વિરાજની શરમ બોલી, “નર્સ? મેઈલ કે ફિમેલ?”
“નો, નો, તમારી નર્સ એમ કહી ગયેલી આઇ એમ એટ હર સર્વિસ ને મેં જવાબ આપેલો ‘હું, પણ.’
બેમાંથી એકેય બદલાયું નહીં અને દોઢ વર્ષ પસાર થઈ ગયું. ભારે સરપ્રાઈઝ વચ્ચે વૈભવનું રિસર્ચ પેપર સિલેક્ટ થઈ ગયું, ચેન્નઈ માટે અને ત્યારબાદ યુએસ માટે. એણે સતાવીસ દિવસ ચાલનારા સેમિનારમાં ચેન્નઈ જવાનું હતું. કદાચ બધાને ખબર હતી કે આ કામ વિરાજનું જ હતું. સબમિશન વખતે વૈભવ બીમાર હતો એટલે વિરાજે પોતાની મહેનતની મૂડી વૈભવના નામે જમા કરાવી હતી. એને નામ સાથે કામ ન હતું, કામ સાથે કામ હતું. આમ પણ બંને ક્યાં જુદાં હતાં.
“વિરાજ, મને ખબર પડ્યા વગર તે આ શું કર્યું?”
“વૈભવ, આપણે ટૂંક સમયમાં એક થઈ જઈશું પછી આપણી રેડ રિબન એકસપ્રેસને વેગ આપી એવું કામ કરીશું કે ફક્ત કેરાલાની જ નહીં, પણ દેશભરની એચઆઇવી પોઝિટિવ ટકાવારી સાવ ઘટી જાય. જો ને પરમદિવસે જોયેલી પેલી નાની બાળકીનો ચહેરો મારી નજર સામેથી ખસતો નથી. ફાઈનલ સ્ટેજમાં છે. જન્મથી માના શરીરમાંથી એને એઇડ્ઝ મળ્યો.”
“વિરાજ, એ બાળકીનો શો દોષ? એની મધરને… કે પછી એના ફાધર….”
“વૈભવ, હું તેનો પતિ હરગીઝ પસંદ નહીં કરું. જે કોઈની પણ પૂરી જાણકારી વગર ચારિત્ર અંગેનું દોષારોપણ કરી દે. ઇન્ફેકશન લાગવાનાં ઘણાં કારણો છે.”
“વૈભવ (સ્વગત) પણ હું ક્યાં તને મારી પત્ની બનાવવા તૈયાર છું? મહાફ્લોપ પાર્ટનર!”
વૈભવને ચેન્નાઈ જતાં પહેલાં વિરાજે એને આખું રિહર્સલ કરાવ્યું. “બાકીની પૂરક માહિતી હું મેઇલ કરી દઈશ, ઓકે? ગુડ લક.
“થેન્ક્સ.” વૈભવે એની બેગ બંધ કરતા સ્વાભાવિક ઉત્તર વાળ્યો.
“ફોર વ્હોટ?” વિરાજે તિતલીની જેમ પાંખ વીંઝી.
“યાર, તું મને પતિ તરીકે સ્વીકારવાની નથી એ માટે.” આખરે હૈયાની વાત હોઠ પર…
“સ્ટોપ ઈટ અને સ્ટેપ આઉટ.” વિરાજે લાઈટ મૂડમાં વિદાય કર્યો. વિરાજને વૈભવનો વિરહ વસમો લાગ્યો. એવું બંનેને ઓળખતું દરેક જણ વાગોળતું કારણ વૈભવ ગયો એ દિવસથી વિરાજને તાવ આવવા લાગ્યો, શરીર પર રેસિસ થયાં, ડાયેરિયા થયો. ખાસ કોઈને તેણે જણાવ્યું નહીં. ડીને કહ્યું છતાં એડમિટ ન થઈ તે ન જ થઈ. સામાન્ય દવા લેતી રહી. પોતાનું સેમ્પલ લઈને ટેસ્ટ કર્યો, જોયું, “માય ગોડ!” એની અનુભવી ટેવાયેલી આંખ ટેસ્ટ પૂરો પરફોર્મ થાય એ પહેલાં તો રિપોર્ટ વાંચી શકી અને સીધી વાટ પકડી પોતાની વતનની.


“મારી વિરાજ, એટલે જ કહું છું કે નહિ બોલીશ. હું બધી વાત જાણી ગયો છું તારા હોઠ પરથી. યાર, છોડ આ કાંટાળાનું કારખાનું. મને બધી ખબર છે.” વૈભવે એની હડપચી ઊંચી કરી. “નથી ખબર, કંઈ નથી ખબર તને વૈભવ, હવે તું મારી સાથે લગ્ન નહીં કરી શકે.” દરેક પેશન્ટને પ્રેમથી સલાહ આપતી વિરાજ વૈભવના ખભા પર માથું મૂકી ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડી. “આઈ એમ એચ.આઇ.વી. પોઝિટિવ.”
રડતી વિરાજને જોઈ ખડખડાટ હસતો વૈભવ બોલ્યો, “હું, પણ યાર, હવે હું તારી સાથે જ લગ્ન કરી શકીશ.” વિરાજના અવાચક હોઠ કોઈપણ વળાંક લે તે પહેલાં વૈભવે આંખથી કહી જ દીધું, “ઇન્ફેકશન લાગવાના ઘણા પ્રકાર છે.”
છતાં પેશન્ટ હિસ્ટરી અને કૉઝ ઓફ ઇન્ફેકશન જાણવા ટેવાયેલ વિરાજે પૂછી જ લીધું. જવાબમાં વૈભવે કહ્યું, “હું મુંબઈમાં એક સમયે ડ્રગ એડિક્ટ થઈ ગયો હતો. એટલે જ મમ્મી પપ્પાના ડેથ વખતે આવી નહોતો શક્યો.હવે નિયમિત દવાઓ લઉં છું. હેલ્થ સારી રહે છે. નાવ અનિથિંગ એલ્સ? અલબત્ત, મારે તારા વિશે કંઈ જ નથી જાણવું. તું….”
“હું, પણ.” કહીને વિરાજ વળગી પડી.

યામિની વ્યાસ

Leave a comment

Filed under Uncategorized

અદભુત નર્તકી- હેલેન

May be an image of 1 person and hair

અદભુત નર્તકી-અભિનેત્રી નામે હેલેનજેમનું નામ પડતાં જ અનેક નૃત્યો મનમાં ડોલવા માંડે તે હેલેન કહેતાં હેલેન એન રીચાર્ડસનનો આજે ૮૨મો જન્મ દિવસ. બર્માના રંગૂનમાં ૨૧ નવેમ્બર, ૧૯૩૮ના રોજ તેમનો જન્મ થયો હતો. સાતસોથી વધુ ફિલ્મોમાં અભિનેત્રી-નર્તકી રૂપે હેલેન રજૂ થયાં છે. તેમના નાચને મળી છે એટલી લોકપ્રિયતા ભાગ્યે જ કોઈને મળી હશે. લેખક સલીમ ખાનના તેઓ બીજા પત્ની છે. સ્ટાર સલમાન ખાનના તેઓ સાવકા માતા છે.રંગૂનના એંગ્લો ઇન્ડિયન પરિવારમાં ભારતીય પિતા અને બર્મીઝ માતાના તેઓ સંતાન છે. પિતાજીનું બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં મૃત્યુ થયું અને જાપાનીઓએ કબજે લીધેલા બર્મામાંથી હેલેનની પાંચ વર્ષની ઉમરે ૧૯૪૩માં તેમનું પરિવાર ભાગીને અનેક મુસીબતો સહન કરીને દિબ્રુગઢ થઇ કોલકાતા અને પછી મુંબઈ આવ્યું હતું. માતાનો નર્સ રૂપે ટૂંકો પગાર હતો. હેલેને ફરજીયાત કામ કરવું પડ્યું. ‘આવારા’માં તેઓ ગ્રુપ ડાન્સર હતાં. ‘અલીફ લૈલા’ અને ‘હૂર-એ-આરબ’ (૧૯૫૫)માં સોલો ડાન્સર બન્યાં. ૧૯ વર્ષની ઉમરે તેમને મોટો બ્રેક ‘હાવરા બ્રીજ’માં મળ્યો, જયારે તેઓ પડદા પર ‘મેરા નામ ચીનચીન ચું’ પર નૃત્ય કરતાં હતાં. પછી તો સાંઠ અને સિત્તેરના દાયકામાં તેઓ નાચતા રહ્યાં. પહેલાં ગીતા દત્ત અને પછી આશા ભોંસલે તેમને માટે ગાતા રહ્યાં. તેમણે અનેક પ્રકારની ભૂમિકાઓ પણ ભજવી, મોટે ભાગે નકારાત્મક અને ક્યારેક સકારાત્મક. ‘ગુમનામ’ માટે તેમને સહાયક અભિનેત્રીના એવોર્ડનું નામાંકન મળ્યું. ‘પગલા કહીં કા’માં તેમનું પાત્ર દુષ્કર્મ પીડિતાનું હતું. લેખક બેલડી સલીમ-જાવેદના સલીમે તેમને પોતાની સ્ક્રિપ્ટમાં કામ અપાવ્યું અને ‘શોલે’, ‘ડોન’, ‘દોસ્તાના’, ‘ઈમાન ધરમ’માં હેલેન જામ્યાં. મહેશ ભટ્ટની ‘લહુ કે દો રંગ’ની ભૂમિકા માટે હેલેનને ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યો. આમ તો હેલેન ૧૯૮૩થી નિવૃત્ત થયાં, પણ ક્યારેક મહેમાન રૂપે ‘ખામોશી- ધ મ્યુઝીકલ’ કે ‘મોહબ્બતે’માં આવ્યાં. હિન્દી ફિલ્મોના શ્રેષ્ઠ કેબ્રે હેલેન પર ચિત્રિત થયાં છે. ‘મેરા નામ ચીનચીન’ ગીતા દત્તે, ‘પિયા તું અબ તો આજા’ આશા ભોસલેએ અને ‘આ જાને જા’ લતા મંગેશકરે ગાયા છે. તેમના સાવકા દીકરા સલમાન ખાનના માતા રૂપે તેઓ ‘હમ દિલ દે ચુકે સનમ’માં દેખાયા. જાણીતા લેખક સલીમ ખાનના પત્ની સુશીલા (સલમા ખાન) અને ચાર સંતાનોના પરિવાર સાથે હેલેન સલીમના બીજા પત્ની રૂપે ૧૯૮૧માં જોડાયા. એ પરિવારને એકજુટ રાખવામાં હેલેને મોટી ભૂમિકા નિભાવી છે. લગ્નના થોડા વર્ષો બાદ હેલેને અર્પિતા નામની દીકરીને દત્તક પણ લીધી હતી. અર્પિતા માર્ગ અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામેલી બેઘર માતાની નિરાધાર બાળકી હતી, જે મુંબઈ-લંડનમાં ભણી ઇન્ટીરીયર ડીઝાઈનર બની, હિમાચલ સરકારના કોંગ્રેસ પ્રધાન અનીલ શર્માના દિલ્હી રહેતા વેપારી દીકરા સાથે ૨૦૧૪માં પરણ્યા. એ દિવસ સલીમ-સુશીલાના લગ્નની ૫૦મી જયંતિ હતી. એ દંપતીનું સંતાન એ હેલેનની છઠ્ઠી પૌત્રી ગણાય. ૧૯૭૩માં મર્ચન્ટ આઇવરી ફિલ્મ્સ દ્વારા ‘હેલેન, ક્વિન ઓફ નાચ ગર્લ્સ’ નામની દસ્તાવેજી ફિલ્મ મળી. લંડન, પેરીસ અને હોંગ કોંગમાં હેલેને સ્ટેજ શો કર્યાં. તેમના જીવન પર ૨૦૦૬માં ‘લાઈફ એન્ડ ટાઈમ્સ ઓફ એચ-બોમ્બ’ પુસ્તક બન્યું, જેને નેશનલ એવોર્ડ મળ્યો. ટીવી શ્રેણી ‘ડાન્સિંગ ક્વિન’ (૨૦૦૯)ની સેમીફાઈનલ-ફાઈનલમાં હેલેન જજ રૂપે પણ દેખાયાં.૧૯૯૯માં હેલેનને ફિલ્મફેર લાઈફટાઈમ એચિવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો. ૨૦૦૯માં ઐશ્વર્યા રાય અને અક્ષય કુમાર સાથે હેલેનને પદ્મશ્રીથી નવાજવામાં આવ્યાં.હેલેનના જાણીતા ગીતો: મેરા નામ ચીનચીન ચુ – હાવરા બ્રીજ, નાઈન્ટી ફીફ્ટી સિક્સ – શ્રી ૪૨૦, પિયા તું અબ તો આજા – કારવાં, આ જાને જા – ઇન્તકામ, મૂંગડા – ઇનકાર, યે મેરા દિલ – ડોન, મેરી જા મૈને કહા – ધ ટ્રેન, ઓ હસીના જુલ્ફોવાલી – તીસરી મંઝીલ, મેહબૂબા ઓ મેહબૂબા – શોલે, ઇસ દુનિયામેં જીના હો તો – ગુમનામ, મુકાબલા હમસે ના કરો – પ્રિન્સ, યે જુલ્ફ અગર ખુલકે – કાજલ, આઓના ગલે લાગાઓના – મેરે જીવન સાથી, ઉઈ મા ઉઈ મા યે ક્યા હો ગયા – પારસમણી, ઓ તુમકો પિયા દિલ દિયા – શિકારી, કર લે પ્યાર કર લે – તલાશ, તુમ મુઝે યું – પગલા કહીં કા.‘નવેમ્બરના સિતારા – નરેશ કાપડીઆ’ – પુસ્તકનો અંશ.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

તમે મારા દેવના…

 

તમે મારા દેવના…
‘ઓહો! અહીં સૂર્યોદયના સમયે પણ પૂર્ણ ચંદ્રદર્શન થાય એ આજે જ જાણ્યું!વહેલા ઊઠવાનો આ પણ એક ફાયદો હોય શકે.’ બાલ્કનીમાં ઊભેલો અમન બોલ્યો.’ રોજ અમન આઠથી વહેલો ક્યારેય ઊઠતો નહીં પરંતુ આજે મોટીબેનને વહેલી સવારે સ્ટેશને મુકવા જવાનું હોવાથી ઊઠવું પડ્યુ હતું.
સામેના ઘરની પૂર્વ તરફ પડતી બાલ્કનીમાં અમૃતા ઊભી હતી. ફૂટું ફૂટું થતાં રવિકિરણો એના ચહેરા પર લાલાશ પાથરતાં હતાં.ગમે એટલી મોડી સૂતી હોય તો પણ વહેલી ઊઠી જ જતી એને સૂર્યોદય જોવો ખૂબ જ ગમતો.વળી આજે તો એની બર્થડે. ‘આજનો મસ્ત મજાનો સૂર્યોદય મનના કેમેરામાં મઢી લઉં’ એ બોલી.હાથની બનાવેલી ફ્રેમમાં સૂરજ નહીં પણ અમન ઝડપાયો.એ સફાળી ચોંકી ને નજર એક થતાં શરમાઈને ઘરમાં આવી.
બીજા દિવસથી એ નવા સૂર્યોદયની રાહ જોવા લાગી.બે દિવસ તો કોઈ ના દેખાયું પણ ત્રીજા દિવસે અમન દેખાયો.અમન પણ ટ્રાય કરતો પણ ટેવ ન હોવાથી ઊઠાતું નહોતું, ત્રીજે દિવસે સફળ રહ્યો.પ્રથમ સ્માઈલ,પછી હેલો,હાય અને પછી આંગળીના ઈશારાથી ફોન નમ્બર અપાયા.પછી શરૂ થઈ તો ફોન પર મુલાકાતો.પરિચય,અભ્યાસ, શોખ વિશે જાણ્યું,જણાવ્યું.પછી રૂબરૂ મુલાકાતો, ગાર્ડન, લાયબ્રેરી, રેસ્ટોરાં..
પ્રેમના રંગની લાલાશ સાથે હવે બન્ને સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત અચૂક સાથે જોતા.બીજા કોઈ વાત કરે એ પહેલાં બન્નેએ પોતપોતાને ઘરે વાત કરી.જ્ઞાતિબાધ હોવાથી થોડી ‘હા.. ના,’ ‘ના..હા,’અને પછી ‘હા..હા’ થઈ.
અમન પ્રતિષ્ઠિત કંપનીમાં જોડાયો અને અમૃતા નોકરીની શોધમાં. બંને ખુશ હતા. અમૃતા નોકરી શોધે એ પહેલા તો આખા ઘરની ખુશી બેવડાઈ. એણે માતૃત્વ ધારણ કર્યું. પુરા મહિને બે સુંદર જોડીયા પુત્રોને જન્મ આપ્યો પરંતુ થોડા જ કલાકોમાં ખબર પડી કે તેમાંથી એક અપંગ અને મંદબુદ્ધિનો હોઈ શકે બીજો એકદમ નોર્મલ છે.
અમનના માતા-પિતાને આધાત લાગ્યો કારણ અમનનો આવો જ જોડીયો ભાઈ હતો, આરવ. દસ વર્ષ જીવેલો. ‘શું એનું પુનરાવર્તન થશે?’ ‘ના, ના, હવે સાયન્સ ખૂબ આગળ છે.’ અમનનો ખભો પસવારતા એના પપ્પાજી બોલ્યા.બધા કરતાં અમૃતાનું મન મક્કમ હતું. તેણે પોતાના બંને બાળકોને પ્રેમથી સ્વીકારી લીધા.
માંડ પ્રતિક્રિયા દર્શાવતા બાળકનું નામ સાર્થક અને વધુ ચપળ એવા બાળકનું નામ સોહમ રાખ્યું. બંને મોટા થતા ગયા. અમૃતાને સાર્થકનું વધુ ધ્યાન રાખવું પડતું.સોહમ સમજણો થતા થોડી અદેખાઈ અને થોડા અણગમા સાથે સાર્થક વિશે પૂછતો. અમૃતા ખૂબ પ્રેમથી સમજાવતી કે, ‘ભગવાને બીજાને ત્યાં નહીં ને આપણે ત્યાં જ સાર્થકને કેમ મોકલ્યો? એ જાણે છે કે તારા જેવો ભાઈ મળે તો જ સાર્થક ખુશીથી જીવી શકે.તમે બન્ને મારા દેવના દીધેલ છો.’ સોહમ સમજી ગયો હોય તેમ સાર્થકને ખૂબ વહાલ કરતો.આખું પરિવાર ફરવા સાથે જતું ત્યારે પણ સોહમ સાર્થકને સાચવતો અને સામાજિક પ્રસંગે અમૃતા-અમનને જવું પડે ત્યારે પણ એ ઘરે ખૂબ ધ્યાન રાખતો.
સાર્થક ક્યાંક પણ અચાનક અવાજ આવે તો ડરીને મોટેથી ચીસ પાડતો,તોફાન કરતો.એને ગળે વળગાડી શાંત પાડવો પડતો. એ મમ્મી,પપ્પા કે શ્વાસની ગેરહાજરીથી ખૂબ ગભરાતો.સતત એ ત્રણમાંથી કોઈની હાજરી જરૂરી હતી.
આમ બન્ને મોટા થતા ગયા.સોહમે અમૃતા પાસેથી ઘણી જવાબદારી લઈ લીધી.એના કપડાં બદલાવવા,નવડાવવા કે માલિશ કરવા જેવા કામો એ મસ્તીથી કરતો અને સાર્થકને ખડખડાટ હસાવતો.સાર્થક પણ રોજ સોહમ સ્કૂલેથી ક્યારે આવે એની રાહ જોઈ બેઠો જ હોય.
અઢાર વર્ષનો સોહમ બાર સાયન્સની તૈયારી કરતો હોય ત્યારે માંડ આઠ-દસ વર્ષનો દેખાતો સાર્થક બાજુમાં જ ચૂપચાપ બેઠો હોય. સોહમ વાંચે ત્યારે ચૂપ રહેવાનું એવી સમજ અમૃતાએ એને આપી હતી. સોહમના બારમામાં 89% માર્કસ આવ્યા. રીઝલ્ટના દિવસે તે સાર્થકને વળગી પડયો એને ઊંચકી લીધો. બધાની ઈચ્છા હતી કે પપ્પાની જેમ એ એન્જિનિયર બને પરંતુ સોહમ જેનું નામ! સાર્થકને સારું કરવા એણે ફિઝિયોથેરાપીમાં જવાનું પસંદ કર્યું બીજા શહેરમાં એડમિશન મળ્યું હતું એટલે સાર્થકથી દૂર રહેવું પડતું. સાર્થક ખૂબ હિજરાતો. બે-ત્રણ દિવસની રજા પડતી તો પણ સોહમ ઘરે દોડી આવતો. એમ ને એમ ભણવાનું પૂરું થયું.આ વખતે એ ઘરે આવ્યો ત્યારે એની સાથે ભણતી અવનીને પણ સાથે લેતો આવ્યો. પહેલા જ વર્ષથી પરિચય હતો. એ સમયે અંતરે મિત્ર, પ્રિયતમા અને હવે પત્ની બનવા થનગની રહી હતી. સાર્થકના કેસથી પૂરેપૂરી વાકેફ હતી છતાં સોહમે એને કહ્યું હતું કે, ‘સાર્થક મારો જીવ છે અમે એકબીજા વગર જીવી ન શકીએ.’ અવની ખૂબ સમજદાર,ઉચ્ચ ખાનદાનની સંસ્કારી દીકરી હતી. બંનેનાં ધામધૂમથી લગ્ન કરાવી આપ્યા.બન્નેના પરિવારો પણ ખુશ હતા.
અવની પણ સાર્થકભાઈ, સાર્થકભાઈ કહી લાગણીપૂર્વક એનું ધ્યાન રાખતી.અમૃતા -અમનને પણ હાશ હતી.સોહમ -અવનીએ પોતાનું ફિઝિઓથેરાપી ક્લિનિક ચાલુ કર્યું પણ અવની મોટે ભાગે ઘરે રહી સાર્થકને સારવાર આપતી. સાર્થક કસરત માટે આનાકાની કરતો તો સમજાવતી ને કેડબરી આપતી.’પેટપરી…પેટપરી..’બોલતો સાર્થક હરખાતો.
એક દિવસ અમૃતા- અમનને કોઇના મૃત્યુ પ્રસંગે બહારગામ જવાનું થયું. સોહમે કહ્યું,”તું આજે ક્લિનિક સંભાળ,હું સાર્થકને સંભાળીશ’ પણ અવનીએ પ્રેમથી કહ્યું,તું જા, હું સાર્થકભાઈને સાચવી લઈશ.’
સરળતાથી આખો દિવસ એ સાર્થકની સાથે રહી.થાકી હતી.સાંજે સોહમને મોડું થયું એ રાહ જોતી ઝોકે ચડી.સોહમે ડોરબેલ વગાડ્યો. બારણું નહીં ખુલતા ઉપરછાપરી વગાડ્યો. સાર્થક ગભરાયો.ચીસ પાડી પણ અવની ઊઠી નહીં. એ ઘસડાતો અવની પાસે ગયો ને એનો દુપટ્ટો ખેંચ્યો.અવની સફાળી જાગી. ગભરાઈ.એ દુપટ્ટો લેવા વાંકી વળી,તો સાર્થક વધુ ને વધુ એની પાસે ખસી એનો ડ્રેસ ખેંચી નજીક આવવાનો પ્રયત્ન કરતો.અવની એને હડસેલી બારણું ખોલવા દોડી.સાર્થક ચીસાચીસ કરવા લાગ્યો.સોહમ તો આ દ્રશ્ય જોતા જ બેબાકળો બની ગયો.સાર્થકને વળગી પડ્યો.સાર્થક શાંત થઈ ગયો.
પણ અવની હલબલી ઊઠી. એણે સાર્થકની ગેરવર્તણૂક વિશે વાત કરી. અને રડતાં રડતાં ઘણું અઘટિત થઈ શકતે એ વાત કરી.છતાં સોહમ સાર્થકનો જ પક્ષ લે છે એ જોતાં અકળાઈ ઊઠી. સોહમે સમજાવ્યું કે,’એ અબુધ બાળક જેવો છે.તને તો ખબર છે,અવાજોથી એ ડરે છે,એટલે કોઈની હૂંફ શોધે.’ પણ અવની એકની બે ન થઈ. ગુસ્સે થઈ પિયરની વાટ પકડી.
બીજે દિવસે અમૃતા-અમને આવી વાત જાણી.ખૂબ દુઃખી થયા.વેવાઈને વાત કરી,પણ અવનીની જીદથી એઓ પણ લાચાર હતા.
હસતું ખેલતું ઘર સૂનું પડી ગયું.સાર્થક પણ અવની ઘર છોડી ગઈ એ ઘટનાથી હેતબાઈ ગયો હતો. સોહમે અવનીને ફોન કરી કરી આ ગેરસમજ વિશે સમજાવી પણ એ સાર્થક સાથે રહેવા તૈયાર નહોતી. અમૃતા-અમને એને અવની સાથે અલગ રહેવા ખૂબ સમજાવ્યો.પણ એ સાર્થકને છોડી શકે એમ નહોતો.
સમય એનું કામ કર્યે જતો હતો.અચાનક અવનીના પપ્પાનો સોહમ પર ફોન આવ્યો.અવનીની પ્રેગનન્સી વિશે ખુશખબર આપી.સોહમ એના ઘરે ગયો.સોહમ આવ્યો એ ગમ્યું પણ જીદ પર અડી હતી. અવનીના મમ્મી પપ્પાએ એને ખૂબ સમજાવી.’બસ એક જ વાર આ ઘરે જઈ આવ.પછી અલગ રહેવા અમે વાત કરીશું.. બસ.’
એ શરત પર એ આવી.સાવ સૂનમૂન થઈ ગયેલા સાર્થકને એણે જોયો. અવનીને જોતા જ એ અમૃતા પાસે વધુ સરકયો.સોહમ અવનીને સાર્થકની વધુ નજીક લઈ ગયો,’જો અવની તું પણ જાણે છે,કે આવા બાળકોનું આયુષ્ય આમ પણ ટૂંકું હોય છે. એક વાર મળી લે.પછી નિર્ણય કરી.એના ભોળા નિર્દોષ ચહેરાને જોતા જ અવનીને એની ભૂલ સમજાઈ.’ના.સો વર્ષના થાય સાર્થકભાઈ’ એણે પર્સમાંથી કેડબરી કાઢી. ‘પેટપરી…’ બોલતો એ પહેલાની માફક હસવા લાગ્યો.દિવસો પછી એનો ચહેરો મલકાયો.
અવનીએ માફી માગી અહીં જ રહેવાનો ને ફરી કદી ન જવાનો નિર્ણય જણાવ્યો.ફરી ઘર હસતું થયું.
ચેકઅપ બાદ અવનીને ગર્ભમાં જોડિયા બાળકો છે જણાતાં સર્વે એ ડરે ચિંતિત હતાં કે ફરી પેઢી દર પેઢી થતું પુનરાવર્તન ન થાય!પણ એ બાબત અવનીએ મક્કમતાથી કહ્યું,’એક શું,મારા બન્ને બાળકો સાર્થકભાઈ જેવા હશે તો પણ હું સ્વીકારીશ.’
ફરીથી સાર્થકની તમામ જવાબદારીઓ એણે લઈ લીધી.એના દરેક પ્રશ્નોનોનો ખૂબ શાંતિથી જવાબ આપતી . તેથી સાર્થકમાં પણ વધુ સુધારો થયો ગયો.થોડું બોલતા શીખ્યો, થોડું જાતે ખાતા પીતા શીખ્યો. અવની ધીરજપૂર્વક કામ લેતી.એના આ પરિવર્તનથી બધા જ અને ખાસ અમૃતા ખુશ હતી.
એ સાર્થકને સમજાવતી, ‘સાર્થકભાઈ તમે, હું કહું એમ બધું કરશો તો એકદમ ઓકે થઈ જશો પછી કોને લાવીશું?’ ‘દુલ્લનન..’ સાર્થક તાળી પાડી તરત જ બોલતો. સાર્થકને સાજો કરી પરણાવવા સુધીની વાતો કરતી. ‘સાર્થક સારો થાય કે નહીં એ ખબર નહોતી પણ સપના જોવા શું ખોટા છ?’એવું એ બધાને સમજાવતી
અવનીની ટ્રેઈનિંગથી સાર્થક બધાના નામ બોલતા શીખી ગયો હતો.સોહમને ફોન કરતા પણ આવડી ગયું હતું.અવનીએ સોહમ માટે વન ડાયલ કરવું એવું શીખવ્યું હતું.
સાર્થકે એક દિવસ અવનીનો અર્થ પૂછ્યો, અવની સ્ટડીરૂમમાં મુકેલો પૃથ્વીનો ગોળો લઈ આવી અને એને ફેરવતા ફેરવતા બોલી અવની એટલે પૃથ્વી. સાર્થકને તો ગોળો ફેરવવાની મજા પડી. એના પર દોરેલી લાઈન વિશે એ અવનીને પૂછવા લાગ્યો. અવની કહે અક્ષાંશ-રેખાંશ. સાર્થકભાઈને તો આ બે નામ ગમી ગયા અકસા.. રેકઅસા. સતત રટણ કરતો. ખાતા-પીતા, હરતા-ફરતા, કસરત કરતા કરતા આ નામ મોઢે રહી ગયા. અમૃતા ઢીંગલો ઢીંગલી બતાવી સમજાવતી, તારા ભત્રીજા કે ભત્રીજી આવશે એને કહેજે.નાનકડાં ભત્રીજા ભત્રીજીનું ઘરે આગમન થશે એવી સમજ પડતા સાર્થક પાગલ થઇ ગયો. ઇશારાથી ઢીંગલા ઢીંગલી બતાવી જુઓ તો ‘અક્સા. રેક્સઆ..’ રટણ ચાલુ જ હતું.
એક દિવસ બપોરે અચાનક અવનીને દુખાવો ઉપડ્યો. ઘરે ફક્ત સાર્થક જ હતો. અવનીની પીડાથી પરેશાન હતો. સાર્થકને શું કરવું સમજાયું નહીં.એણે વન ડાયલ કરી સોહમને બોલાવ્યો.સોહમે આવીને કહ્યું,તારા અકસા રેક્સઆને લેવા જઈએ છીએ.ગભરાતો નહીં. મમ્મી પપ્પા આવે જ છે.
એ પણ ડાહ્યો થઈ શાંત રહ્યો.ને અકસા રેક્સઆની રાહ જોવા માંડ્યો.ઘરે એકલોજ છે સમાચાર મળતા અમૃતા-અમન દોડતા ઘરે આવ્યા.સાર્થક અકસા.. રેક્સઆ બોલતો બોલતો ખુશીથી રાહ જોતો હતો. ત્યાં જ અચાનક એને ખૂબ જોરથી ખેંચ આવી. મોઢામાંથી ફીણ નીકળવા માંડ્યું.અમૃતા-અમને એને પકડી સુવડાવ્યો.અને અમન ડોક્ટરને ફોન કરવા ગયો ત્યાંજ અમૃતાએ ચીસ પાડી.જુઓતો એ હાલતો નથી જલ્દી ડોક્ટરને બોલાવો.પણ અમને જોયું, સાર્થકના શ્વાસ ચાલતાં નહોતા.ફોન ડાયલ કરવા ઉપાડે ને સોહમનો અવાજ સંભળાયો, ‘હેલો પપ્પા, મમ્મી સાર્થકની બે ભત્રીજીઓ જન્મી છે.કોઈમાં ખોડ નથી.બન્ને એકદમ તંદુરસ્ત.જલદી સાર્થકને ફોન આપો, એના અકસા રેક્સઆ આવી ગયા છે..હેલો સાર્થક..સાર્થક….મારા ભઈલા…કેમ બોલતો નથી???

યામિની વ્યાસ 

Leave a comment

Filed under Uncategorized

રીટાયર્ડ

બસ હવે તો એક મહિનો… છેલ્લો મહિનો…પછી પત્નીની….અનુરાધાની બધી ફરિયાદ દૂર થઈ જશે. પછી તો સમય જ સમય છે. હવે પત્નીના સાન્નિધ્યમાં રહેવા મળશે. સાચા અર્થમાં અમારું સહજીવન શરૂ થશે. જિંદગી માણવાની તક હવે જ મળી છે. અનુની બધી ફરિયાદ હવે દૂર થશે. આટલા વરસો કંપનીને આપ્યા. હવે મારા સમય પર અનુનો પૂરો અધિકાર છે. એની બિચારીની બધી ફરિયાદ સાચી છે. કાલથી જીવન બદલાશે…બધી ઘરેડમાંથી બહાર નીકળી જીવન શાંતિથી આરામથી વીતાવશું. બસ હવે તો મારી પાસે બધા માટે સમય જ છે. અને પછી તો….જિંદગી એક સફર હૈ સુહાના…..ટાઈ બાંધતા બાંધતા યશવંતભાઇ ગણગણી રહ્યાં. ચહેરા પર સ્મિતની એક લહેરખી ફરી વળી. 58 વરસની ઉંમર થઇ હતી પણ લાગતા હતા 50 જેવા. બિલકુલ તંદુરસ્ત. આ તો કંપનીની વયમર્યાદાની પોલીસીને લીધે નિવૃત્તિ આવી પડે તેમ હતી. બાકી કામથી ક્યાં થાકયા હતા ? થાકવાની તો વાત જ ક્યાં હતી ? કામનો એક નશો હતો. સારી કંપનીમાં જનરલ મેનેજરની પ્રતિષ્ઠાભરી પદવી હતી. માન હતું, ઇજજ્ત હતી, સત્તા હતી. જોકે તેમના વર્કોહોલિક સ્વભાવની પત્નીને હંમેશા ફરિયાદ રહેતી : ‘તમે હંમેશા મોડા આવો છો. બસ કામ, કામ ને કામ. કોઈ દિવસ શાંતિથી સાથે બેસવા ન પામીએ. તમારી કંપની કયારેય મળે જ નહીં.’ આ તેમની હંમેશની ફરિયાદ હતી. અને વાતે ય સાચી હતી. પોતે ઘરમાં કે પત્નીને પૂરતો સમય નથી આપી શકતા તેનો એહસાસ યશવંતભાઈને પણ હંમેશા રહેતો. પરંતુ કંપનીની જવાબદારીને લીધે ઘર કે પત્ની માટે ખાસ સમય ન ફાળવી શકતા.પરંતુ હવે સંજોગો બદલાવાના હતા. હવે પોતે પત્નીની ફરિયાદ દૂર કરી શકશે. ઘરમાં પૂરેપૂરો સમય આપી શકાશે. નિરાંતે હીંચકા પર બેસીને છાપુ વાંચવાનું અને કડક, મીઠી ગરમાગરમ ચા…. વાહ…. મજા આવી જશે. ચા પીતા પીતા પત્ની સાથે દુનિયાભરના ગપ્પાં મારશે. પૌત્ર સાથે રોજ સાંજે બગીચામાં રમશે. બસ… હવે ઘણું કામ કર્યું….હવે જિંદગી માણવાની….એક એક પળ જીવવાની. બીજા કોઇ પ્રશ્નો હતા નહીં. ભર્યુંભાદર્યું ઘર હતું. પત્ની હતી, દીકરો-વહુ હતા અને મૂડીના વ્યાજ જેવો નાનકડો સાત વરસનો મીઠડો પૌત્ર હતો. હવે બધા સાથે મળીને કિલ્લોલ કરીશું. હવે તો બસ કુટુંબમેળાનાં કંકુછાંટણા…. યશવંતભાઇ મનોમન મલકાઇ રહ્યાં.મૂઠ્ઠીમાંથી સરતી રેતીની માફક સમય સરી રહ્યો. મહિનાને જતા શી વાર ? હંમેશા સમયની સાથે દોડતાં યશવંતભાઈને સમયની બ્રેક લાગી ગઈ. નોકરીનો છેલ્લો દિવસ. પાંત્રીસ વરસની ઉજ્જ્વળ કારકિર્દી પર પૂર્ણવિરામ. ઓફિસમાં ભવ્ય વિદાય સમારંભનું આયોજન… યશવંતભાઇના ગુણગાન ગાતા ભાષણો…સુંદર મજાની ભેટ.. થોડાં શરમાતા…. થોડા હસતાં…. યશવંતભાઇએ વિદાયની યાદગીરીરૂપે નમ્રતાથી ભેટ સ્વીકારી. બધાનો આભાર માન્યો. ફોટાઓ પડાવ્યા અને મીઠી સ્મૃતિઓ વાગોળતા એક ધન્યતા સાથે ‘graceful exit’ કરી તેઓ ઘેર આવ્યા. હાશ… હવે શરૂ થયું નિવૃત્તિની…..નિરાંતની….આરામદાયક પળો માણવાનું. રાત્રે વિદાય સમારંભની બધી વાતો ઘેર કરી. થોડું ગૌરવ અનુભવ્યું. હવે કાલથી નિરાંત… નો દોડાદોડી… પત્ની સાથે હળવી પળો માણીશું. એનો પણ મારી ઉપર કોઇ હક્ક તો ખરો ને ? બિચારી આટલા વરસોથી ફરિયાદ કરે છે. મારી પ્રતીક્ષા કરે છે. હવે તેની બધી ફરિયાદનો અંત. મીઠા શમણા સાથે યશવંતભાઈ ઊંઘની આગોશમાં….સવારે રોજના સમયે જ ઊંઘ ઉડી ગઇ. તો પણ થોડીવાર એમ જ આળસમાં રજાઇ ઓઢી પડયાં રહ્યાં. ચાલવા કાલથી જશું. હજુ આજે તો પહેલો દિવસ છે. હવે તો રોજ રવિવાર જ છે ને ? યશવંતભાઇ નિરાંતે ઉઠયા. જો કે વચ્ચે પત્ની બે વાર ઉઠાડવા આવી ગઈ પણ પોતે જલદી મચક ન આપી. ઊઠી ફ્રેશ થઈ પત્નીને પણ પોતાની સાથે ચા પીવાની ઓફર મૂકી.‘અનુ, ચાલ… તારો ચાનો કપ પણ અહીં જ લેતી આવ. નિરાંતે હીંચકા પર બેસીને સાથે ચા પીશું.’ જાણે કોઈ વિચિત્ર વાત કહી હોય તેમ અનુ….અનુરાધા પતિ સામે જોઇ રહી.‘નિરાંત ? અત્યારે સવારના પહોરમાં ? કંઇ ભાન બાન છે કે નહીં ?’ આવી ગાંડા જેવી વાતનો શું જવાબ આપવો ? યશવંતભાઈને કશું સમજાયું નહીં. પત્ની આમ કેમ પોતાની સામે જુએ છે ? પોતે સાથે ચા પીવાની એક સામાન્ય વાત કહી તેમાં આમ બાઘાની જેમ સામે શું જુએ છે ? તેમણે ફરીથી પોતાની વાત દોહરાવી. પત્નીએ રસોડામાં જતાં જતાં જ જવાબ આપ્યો :‘મેં તો કયારની પી લીધી છે. તમે પી લો. ત્યાં ટેબલ પર કપ મૂકયો છે.’યશવંતભાઇને થયું પોતે મોડા ઉઠયા છે. બિચારી કયાં સુધી રાહ જુએ ? વાંધો નહીં. કાલે થોડો વહેલો ઊઠીશ. તેમણે હાથમાં પેપર લીધું. પેપર વાંચતા વાંચતા ચાની ચુસકીઓ ભરવાની મજા આવી. નિરાંતે વાંચવા જતાં હતા ત્યાં પત્નીનો અવાજ સંભળાયો : ‘હવે તમે છાપું મૂકીને નાહવા જાવ તો સારું. નોકર ચાલ્યો જશે તો કપડાં રહી જશે. આમેય હવે તમારે કયાં ઓફિસે જવાનું છે ? છાપું તો પછી નિરાંતે વંચાશે.’યશવંતભાઈને પરાણે ઊઠવું પડયું. મનમાં તો થયું કે આટલા વરસોથી તો વહેલો જ નહાતો હતો ને? હવે ઓફિસ નથી એટલે જ તો થાય છે કે બધું નિરાંતે કરીશું પણ…ખેર….. બાથરૂમમાં જતાં જતાં યશવંતભાઈ વિચારી રહ્યા. જલ્દી જલ્દી નાહીને ફરી છાપું હાથમાં લીધું…. ત્યાં ચા યાદ આવી ગઈ. વરસોની ટેવ હતી ને ટી-બ્રેકની… તેમણે પત્નીને એક કપ ચાની ફરમાઇશ કરી… પણ…ત્યાં તો…. ‘હમણાં તો ચા પીધી હતી. ઘરમાં નવરા બેઠા બેઠા ચા જ પીધે રાખવાની છે કે બીજું કંઇ ?’ યશવંતભાઇ મૌન. ઓફિસમાં દર બે કલાકે આવતી ચાની ટેવ તેમને તડપાવી ગઈ. ત્યાં તો થોડું મોડું થતું તોયે પટાવાળાનું આવી બનતું અને આજે એક ચા માટે સાંભળવાનું ?…. તેમને જરા ઓછું તો આવી ગયું પણ પછી મનને મનાવ્યું કે અનુ એકલી બિચારી કેટલે પહોંચે ? વહુ નોકરી કરવા જાય એટલે બધી જવાબદારી પત્ની પર જ આવી છે ને ? હું રીટાયર્ડ થયો છું. તે થોડી થઈ છે ? મન મોટું રાખી તેમણે આશ્વાસન લીધું અને ફરી છાપામાં મન પરોવ્યું.ત્યાં….‘ઘરમાં નવરા બેઠા છો…. તે બજારમાંથી જરા શાક લાવી આપોને. મારે એટલો ધક્કો ઓછો.’‘શાક ? શાક લેતા મને કયાં આવડે છે ? હું કયાં કયારેય શાક લેવા ગયો છું ?’‘કયારેય નથી ગયા તો હવે જાવ… હવે એટલી મદદની આશા તો હું રાખી શકું કે નહીં ?’ પત્નીએ લીસ્ટ અને થેલી હાથમાં પકડાવી દીધા. યશવંતભાઈનું મોઢું થોડું કટાણું તો બની ગયું. પરંતુ પત્નીની વાત ખોટી તો નથી જ ને ? એટલી મદદ તો કરાવવી જ રહી. યશવંતભાઈ અનિચ્છાએ પણ અણગમતું કામ કરવા ઉપડયા. શાકમાર્કેટમાં જરાયે મજા ન આવી. કેટલી ગંદકી અને કેવો અસહ્ય કોલાહલ. રોજ તો આ સમયે એરકંડીશન્ડ ઓફિસમાં બેઠાં બેઠાં ચાની ચૂસકીઓ સાથે બિસ્કીટની મજા માણતા હોય. નાક આડે રૂમાલ રાખી માંડ માંડ જલ્દી જલ્દી લીસ્ટ પ્રમાણે શાક લઇને આવ્યા તો પત્નીને મોંઘુ લાગ્યું. ગુવાર જાડો ને ભીંડા ‘ગલઢા’ લાગ્યા. કાકડી કડવી નીકળી. એક ઘરરખ્ખુ ગૃહિણી બોલ્યા સિવાય કેમ રહી શકે ?‘જરા ચાખીને ન લેવાય ?’‘હું ત્યાં ચાખવા બેસું ? એવું બધું મને ન ફાવે….’ તે બબડતા રહ્યાં. થોડીવાર ટીવી ચાલુ કરી રીમોટ હાથમાં લઇ ચેનલો ફેરવી જોઈ પણ ખાસ મજા ન આવી. ત્યાં તો પત્નીની જમવા આવવાની બૂમ આવી‘હમણાં નહીં થોડીવાર પછી. હજુ તો ભૂખે ય નથી લાગી. નાસ્તો મોડો કર્યો હતો ને તે…’‘એટલે તો સવારે કહેતી’તી કે નાસ્તો વે’લો કરી લો..ઠીક હવે…આજે જે થયું તે…ચાલો, જે ભાવે તે જમી લો. કામવાળી આવે તે પહેલા વાસણ તો ખાલી કરી દેવા પડશે ને ? કાલથી નાસ્તો વહેલો જ પતાવી લેજો.’ યશવંતભાઇ પરાણે જમવા બેઠા. ઓફિસમાં બધા તેમનો ટાઈમ સાચવતા. આજે તેમને કામવાળાના ટાઈમ સાચવવાના હતા.જમીને આડા પડવાનો વિચાર કરતા હતા ત્યાં પત્નીનો અવાજ આવ્યો,‘જીતની બસનો આવવાનો ટાઇમ થઈ ગયો છે. તમે જરા નાકા ઉપર જઈને તેડી આવોને. રોજ તો હું જતી હતી. હવે તમે આમેય નવરા છો તો તમે જઈ આવો. આમાં તો યશવંતભાઇથી ના પડાય કે દલીલ કરાય તેવું કયાં હતું ? યશવંતભાઈ સાત વરસના પૌત્રને લેવા તડકામાં નીકળ્યા. ઓફિસની એ.સી. કેબિનની યાદ અનાયાસે જ આવી ગઈ. પૌત્રને લઈને હાંફતા હાંફતા આવ્યા ત્યારે યશવંતભાઇ પરસેવાથી રેબઝેબ….. બાપ રે ! કેટલો તાપ પડે છે ?એ.સી.નું વહેલી તકે કંઈક કરવું પડશે… આજ સુધી સાલી ખબર જ ન પડી. હવે ઊંઘ આવે તેમ નહોતું. તેથી છાપું શોધવા લાગ્યા. હમણાં તો અહીં રાખીને ગયા હતા. પૂછપરછ કરતાં ખબર પડી કે એ તો કામવાળીએ બધું સરખું કરીને ‘જગ્યાએ’ રાખી દીધું હતું. યશવંતભાઈની જગ્યા કઇ હતી….તે કદાચ હજુ કોઈને ખબર નહોતી. નહીંતર કદાચ તેમને પણ જગ્યાએ ગોઠવી દીધા હોત. તેમણે પત્નીને કહ્યું,‘હજું તો મેં વાંચ્યું પણ નહોતું…’‘મને એમ કે આજે તો સવારથી તમે સાવ નવરા છો….તો વાંચી જ લીધું હશે ને?’ પત્નીનો જવાબ સાંભળી યશવંતભાઈ પોતાની નવરાશ વિચારતા રહી ગયા. પહેલે જ દિવસે બોલવું સારું નહીં… તે મૌન જ રહ્યા. પરંતુ મન અને મોં બંને કટાણા થઈ ગયા. થોડીવાર પરાણે આડા પડયાં. પડખા ફેરવ્યાં. પરંતુ ઊંઘ ન આવી. સામે ઘડિયાળમાં નજર કરી તો ચાર વાગી ગયા હતા. ત્રણ વાગે તો ચાનો ટાઈમ હતો. તેમણે પત્નીને બૂમ પાડી. પણ કંઇ જવાબ ન મળ્યો. ઊભા થઇને જોયું તો નોકર કચરો કાઢતો હતો. પૂછતાં તેણે કહ્યું કે બેન તો બાબાને ટયુશનમાં મૂકવા ગયા છે. કયારે આવશે ? એવા પ્રશ્નનો કોઇ અર્થ નહોતો. જવાબ કોણ આપે ? નોકર જરા વારમાં પોતાનું કામ કરી જતો રહ્યો. થોડીવાર રાહ જોઈ પણ પત્ની ન આવી. ચાની તલપ લાગી હતી. હવે ? ચાલ, જીવ, સવારથી નવરો જ છું ને ? આપ મૂઆ વિના સ્વર્ગે થોડું જવાશે ?‘જાત મહેનત ઝિંદાબાદ’ કરી તે રસોડામાં ગયા. ફ્રીઝમાંથી ખાંખાંખોળા કરી દૂધની તપેલી લેવા ગયા ત્યાં આગળ રહેલ દહીંને ખોટું લાગ્યું હોય તેમ દહીંની વાટકી આગળ ધસી આવી અને જાતે ઢોળાઈ ગઈ. યશવંતભાઇ હાથમાં દૂધની તપેલી લઈ નીચે ઢોળાયેલ દહીં સામે કરૂણાભરી નજરે જોઇ રહ્યા. નોકર પણ ચાલ્યો ગયો હતો. હવે દહીં સાફ કરવા કપડું શોધવાની કવાયત ચાલી. અંતે કંઈક નેપકીન જેવું હાથ લાગ્યું ખરું. માંડમાંડ બધું સાફ કર્યું. હાથ ગંદા થઈ ગયા હતા. દહીંવાળા કપડાનો એક તરફ ઘા કરી તેમણે રસોડામાં ચા-ખાંડના ડબ્બા શોધવાની પ્રક્રિયા ચાલુ કરી. પણ એ કામ કંઈ ધાર્યું હતું તેટલું સહેલું ન નીકળ્યું. બે ચાર ડબ્બા ખોલ્યા… અંદરથી જાતજાતની અપરિચિત વસ્તુઓએ ડોકિયા કર્યા. ડબ્બા ઉપર ચિઠ્ઠી ચોંટાડતા શું થાય છે ? આટલા ડબ્બાઓની વણઝારમાંથી કયા ડબ્બામાં ચા-ખાંડ છૂપાઈને બેઠા હશે ? રસોડાનું ‘આઇ.એસ.ઓ.’ કરાવવું જોઇએ…. યશવંતભાઇ એકલા એકલા બબડી રહ્યા. અંતે ચા-ખાંડના ડબ્બા મળતાં યશવંતભાઈ વિજયીની અદાથી તેની સામે જોઇ રહ્યા. કેવા પકડી પાડ્યા ! પરંતુ પછી ચાનો મસાલો શોધવાની હિંમત તો ન જ ચાલી. પરંતુ નસીબ સારા હતા. ગેસનું લાઇટર શોધવામાં તકલીફ ન પડી. દીવાલ પર લટકતું લાઇટર સામે દેખાઈ જતા યશવંતભાઈ ખુશખુશાલ બની ગયા.લાઈટર હાથમાં લઈ ગેસ ચાલુ કરતા ગયાં પણ લાઈટરે મચક ન આપી. ચાલુ થાય એ બીજા… એમ કોઈ પણ આવીને પોતાનો ઉપયોગ કરી લે એ અનધિકાર ચેષ્ટા તેનાથી સહન ન થઈ અને રિસાઇને બેસી ગયું. યશવંતભાઈ દયામણી નજરે લાઈટર સામે જોઇ રહ્યાં. હવે માચીસ કયાં શોધવી ? છેલ્લીવાર પ્રયત્ન કરવા ગયા ત્યાં એક ભડકો….અને ગેસ ચાલુ… ગેસ ઉપર પાણી ઉકળવા મૂકી ઉકળે ત્યાં સુધીમાં ગરણી અને સાણસી શોધવાનું અભિયાન ચાલુ થયું. એક કામની પ્રતીક્ષા કરતાં ઊભુ થોડું રહેવાય ? ચા ઉકળે ત્યાં સુધીમાં ગરણી શોધતા યશવંતભાઇના ફળદ્રુપ ભેજામાં સમય બચાવવાના અનેક ઉપાયો ઉભરાતા રહ્યા. ટાઇમ મેનેજમેન્ટ એટલે શું ? તેની આ બૈરાઓને સમજ જ ન પડે. તેથી જ તેમનો આટલો બધો સમય રસોઈ જેવા નાનકડા કામમાં જાય છે અને આખો દિવસ રસોડામાં ગોંધાઈ રહેવું પડે છે. કાલથી અનુને બધું વ્યવસ્થિત કરી આપશે. બધા ઉપર લેબલ લગાડી સમય કેમ બચાવવો એ શીખડાવશે. વિચાર કરતાં કરતાં યશવંતભાઇ ગરણી શોધતા રહ્યા. પરંતુ ગરણી શોધવામાં એટલી બધી વાર લાગી કે ચાને ખરાબ લાગી ગયું અને અડધી ચા ઉભરાઇ ગઈ. યશવંતભાઇ કરૂણાભરી નજરે ઉભરાયેલી ચા સામે જોઇ રહ્યા. ડરતાં ડરતાં તપેલીમાં નજર કરી.. કશું બચ્યું છે ખરું ? સદનસીબે થોડી ચા બચી હતી ખરી. હાશ…. કરી ઝડપથી બચેલી ચા ગાળવા ગયા. પરંતુ સાણસી પકડતા ફાવ્યું નહીં. વળી અડધાની બીજી અડધી ચાએ નીચે જમીન તરફ પ્રયાણ કર્યું. અંતે બચી-ખૂચી ચા ગાળી, કપ હાથમાં લઈ નવરા બની ગયેલ યશવંતભાઇ ચા પીવા બેઠા. ત્યાં….ધડાધડ બારણે બેલ…જાણે ધરતીકંપ આવ્યો. અત્યારે વળી કોણ ? શાંતિથી એક ચા પણ પીવા નથી મળતી. રાતાપીળા થતાં યશવંતભાઈએ બારણુ ખોલ્યું.‘કોણ છો ભાઈ, આવો. શું કામ છે ?’‘ધોબી છું…. આ કપડાં ગણી લો અને બીજા આપવાના છે ?’ માથુ ખંજવાળતાં યશવંતભાઇને સમજ ન પડી. ધોબીને શેઠની દયા આવી ગઈ.‘ઠીક છે… કાલે બેનને પૂછી જઈશ. તમને નહીં સમજાય. લો…આ કપડાં મૂકી દો….’ ધોબીએ કદાચ આવા કંઇક યશવંતભાઇઓ જોઈ નાખ્યા હતા.‘આ બધા કપડાં અમારા છે ?’‘ના..ના…બીજાના તમને દાન આપી જાઉં છું….’ ધોબીના ન બોલાયેલા શબ્દો યશવંતભાઇને સંભળાયા.તેમણે કપડાં લીધાં. બારણું જોશથી બંધ કરી ધોબી ગયો.ઠંડી થઈ ગયેલ ચા પીવી કે નહીં એ યશવંતભાઇને સમજાયું નહીં. આમ પણ ચા તો નામની જ બચી હતી. છતાં પીવા બેઠા તો ખરા. એક ઘૂંટડો ભર્યો… કંઈ મજા ન આવી. ત્યાં ફરીથી બેલ વાગી. તેમનો ચહેરો દયામણો બની ગયો. વળી કોણ હશે ? આ તે ઘર છે કે ? બારણા ખોલવા કોઈ પટાવાળો રાખવો જોઇએ… એમ વિચારતા યશવંતભાઇ ઉભા થયા. દરવાજો ખોલ્યો… પત્નીને જોઇ થોડી હાશ થઇ. ત્યાં પત્ની તરફથી ઉલટતપાસ આવી.‘એક દરવાજો ખોલતા આટલી વાર ?’‘મને એમ કે કોણ હશે ?’‘પણ તને આટલી વાર કયાં લાગી ?’ પત્નીનો ઠાવકો જવાબ…‘આજે તમે ઘેર જ હતાં તો થયું કે જીતને ટયુશનમાં મૂકવા જાઉં છું તો ભેગા ભેગા મીનાબેનને ઘેર પણ જઈ જ આવું. કેટલા દિવસથી ખબર કાઢવા જવાતું નહોતું.’ પછી ત્યાં પડેલ પોટલા સામે નજર જોતાં પૂછયું, ‘ધોબી આવી ગયો ? કેટલા કપડાં આપી ગયો ?’‘તેં આપ્યા હશે એટલાં જ આપી ગયો હશે ને ? કંઈ કોઇના લઈને વધારે ન આપી જાય. એટલી સમજ પડવી જોઇએ.’ યશવંતભાઇએ સ્મિત કરતાં સ્માર્ટ જવાબ આપ્યો.‘વધારે ન આપી જાય…પણ ઓછા જરૂર આપી જાય..ગણીને લેવા જોઇએ.’ સામો ફટકો આવ્યો, ‘અને એના ગોટાળાની તમને હજુ ખબર નથી. ખેર ! હવેથી જરા ધ્યાન રાખજો’‘હવેથી..?’ યશવંતભાઈ ચોંકી ગયા પણ બોલ્યા વિના ચૂપચાપ સાંભળી રહ્યાં. ઓફિસમાં પોતે ખીજાતા હતા ત્યારે નીચેના માણસો કેવા ચૂપચાપ સાંભળી લેતા હતા. આજે પોતે અહીં બોસ થોડા હતા ? ઓફિસમાં ભલેને હોશિયાર ગણાતા હોય અહીં સાવ ‘ઘોઘા’ હતાં.અનુરાધાબેન હવે રસોડામાં ગયા. અંદર જતાંવેત જ જાણે સાપ જોયો હોય તેમ બૂમ આવી.‘આટલીવારમાં આ શું રમખાણ કરી નાખ્યું છે ?’‘જરા ચા ઉભરાઇ ગઇ હતી.’ આરોપીએ ધીમેથી જવાબ આપ્યો.‘અરે, એક જરાવાર રાહ ન’તી જોવાતી ? હું આવીને ચા ન કરી દેત ? મારું કેટલું કામ વધારી દીધું ? અને આ શું દહીં ઢોળ્યું છે કે શું ? હે ભગવાન.. કંઈ આવડે નહીં તો કરતા ન હોય તો..’ બધું સાફ કરતાં અનુબેન પાસેથી અત્યારે દૂર ખસી જવામાં જ સલામતી છે એટલું ન સમજે એવા કંઈ યશવંતભાઇ મૂર્ખ થોડા હતા ? ‘પોતાને કંઇ નથી આવડતું’નું સર્ટીફિકેટ લઈ યશવંતભાઇ બેઠાં રહ્યાં.સાંજે થોડું ચાલવા જવાનું મન થયું. પણ એકલાં એકલાં કેમ મજા આવે ? અને કોઈ મિત્રો બનાવવાનો તો સમય જ ક્યાં મળ્યો હતો ? પત્નીને કહી જોયું. પણ તે થાકી હતી. માંડ થોડીવાર નિરાંત મળી છે. હમણાં પાછી બીજી શીફટ ચાલુ થશે. તેની પાસે સમય જ કયાં હતો ? છતાં એકલા તૈયાર થયા.. ચાલ, થોડો બહાર આંટો મારું. જરા સારું લાગશે. ત્યાં…..પૌત્ર તેની મમ્મી સાથે ટયુશનમાંથી આવી ગયો હતો. તે દાદાજી પાસે આવ્યો.‘દાદાજી, મમ્મી કહે છે આજથી તમે મને હોમવર્ક કરાવશો.’ પૂત્રવધૂએ આવીને શું કરાવવાનું છે…. કેમ કરાવવાનું છે તે બધું દાદાજીને વિગતવાર સમજાવ્યું.‘પપ્પાજી, હવે તમે ફ્રી છો તો હવેથી જીતને રોજ તમે જ લેશન કરાવજો. જેથી હું પણ થોડી ફ્રી થઈ શકું અને મમ્મીને મદદ કરાવી શકું. આજથી જીત તમારી જવાબદારી.’ નવરા દાદાજી શું બોલે? ચૂપચાપ પૌત્રને લેશન કરાવવા બેસી ગયા. પણ ફાવ્યું નહીં. આવડતું તો બધું હતું પણ…શીખડાવતા ન ફાવ્યું.નાનકડા જીતને શીખવવામાં જે ધીરજ કે સંયમ જોઇએ તે પોતામાં કયાં હતાં ? જરા મોટેથી કહેવાઇ ગયું. જીતે લેશન અને દાદાજી બંનેનો બહિષ્કાર કરી દીધો : ‘દાદાજી પાસે લેશન નથી કરવું… ખીજાય છે.’ કહી તેણે ભેંકડો તાણ્યો…. યશવંતભાઇ ખિસિયાણા પડી ગયાં. નિષ્ફળ દાદાજીને પણ મોટેથી ભેંકડો તાણવાનું મન થઈ ગયું. પણ શું કરે ? પોતે તો મોટા હતા. દીપાલી અંદરથી દોડી આવી અને જીતને લઈ ગઈ. મોઢેથી તો કશું ન બોલી પણ યશવંતભાઇની સામે જોતી જોતી જીતનો હાથ પકડી અંદર લઈ ગઈ.‘નવરા છો તો આટલું યે ન કરી શકયા ? નાનકડા પૌત્રને યે ને સમજાવી શકયા ?’ તેની આંખમાં રહેલી ફરિયાદ, ઠપકો નિષ્ફળ દાદાજી મૌન બનીને દયામણે ચહેરે સાંભળી રહ્યા.રાત્રે જમવાનો સમય થતાં ચૂપચાપ પરાણે જમી લીધું. નવરા થઈને પોતે કંઈક ગુનો કરી નાખ્યો હોય કે પોતે નકામા થઇ ગયા હોય તેવો અહેસાસ મનમાં જાગ્યો. જમીને દીકરો વહુ તેના રૂમમાં ગયા. સવારે બંનેને નોકરીએ જવાનું હતું… વહેલા ઉઠવાનું હતું. તેથી જલ્દી જલ્દી સૂવા ગયા. પત્ની જરાકવાર તેની મનપસંદ સિરીયલ જોતી હતી. સાવ નવરા પડેલ યશવંતભાઈને ખબર ન પડી કે તે શું કરે ?રિટાયર્ડ થયાના ચોવીસ કલાક પૂરા થયા !!

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ડેલીશન

શબ્દસંહિતા – પરેશ વ્યાસ

ડેલીશન : જલા દો, ઇસે ફૂંક ડાલો યે સોશિયલ મીડિયા

આજનો શબ્દ ‘ડેલીશન’ (Deletion) તો આપણે જાણીએ છીએ.

એ કાંઈ નવો શબ્દ નથી. પણ બીબીસી જ્યારે આજની સ્થિતિ, સાંપ્રત પરિસ્થિતિને બયાન કરતા ૧૪ શબ્દોની યાદી બનાવે છે ત્યારે એ યાદીમાં ‘ડેલીશન’ એટલે કે છેકવું, ભૂંસવું કે મિટાવવું પણ શામેલ છે.

આપણે આઝાદ નથી. એક આઈડેન્ટીટીથી બંધાયા છે આપણે. આપણી પ્રોફાઈલ છે. આપણા નંબર છે. આપણી ઈમેજ છે. એકધારું કશુંક અપલોડ કરવાની આપણી નીતિ છે, રીતિ છે.

આ આપણી વર્ચ્યુઅલ દુનિયા વરદાન નથી. એ તો બંધન છે. લખેલું ભૂંસી નાખવું, એ થૂંકેલું ચાટવા જેવી નામોશીભરેલું કૃત્ય કદાચ લાગે. પણ સાહેબ, ભૂંસતા રહો. આજે જ સઘળું ડીલીટ કરી નાંખો. પછી જુઓ કેવા હળવાફૂલ જેવા થઇ જાઓ છો તમે…

પ્રાચીન ગ્રીક કથા છે. સ્પાર્ટાની રાણી હેલનની ખૂબસૂરતી અનન્ય છે.

ટ્રોયનો રાજકુમાર પારિસ હેલનને ભગાડી જાય છે.  ગ્રીક સૈન્ય પોતાની રાણીને મુક્ત કરવા યુદ્ધે ચઢે છે. ટ્રોજન વોર તરીકે ઓળખાતું આ યુદ્ધ દસ વર્ષ ચાલે છે અને ગ્રીક સૈન્ય આખરે જીતે છે. એ યુદ્ધ પછીની એક કથા છે.

એ વિષય લઈને ઈસા પૂર્વ આઠમી શતાબ્દીમાં કવિ હોમર પોતાનાં મહાકાવ્ય ‘ઓડિસી’ની રચના કરે છે, જેમાં નાયક આડિસ્યુસ ટ્રોજન યુદ્ધ બાદ મહાસાગર પાર  કરીને પોતાનાં વતન પાછો ફરે છે.

એની આ રીટર્ન જર્નીનો સમયગાળો પણ દસ વર્ષ છે. ઘણાં અનુભવો એને થાય છે.

ઘણી તકલીફો પડે છે. એમાં એક ટાપુની વાત છે, જ્યાં સુંદરીઓ કાંઠે ઊભી રહીને પોતાનાં મધુર અવાજમાં ગીતો ગાઈને ખલાસીઓને આકર્ષે છે. ખલાસીઓ મંત્રમુગ્ધ થઇ જાય. જહાજનું ધ્યાન ન રહે.

જહાજ ખડક સાથે અથડાઈને તૂટી જાય. ખલાસીઓ માર્યા જાય. આડિસ્યુસને આ ખબર છે. પણ એ ઉત્સુક છે. એણે એ સુંદરી ઓનું ગીત સાંભળવું છે. આડિસ્યુસ એક યુક્તિ કરે છે. પોતાનાં ખલાસીઓને પોતપોતાનાં કાનમાં મીણ ભરી દેવા આદેશ કરે છે.

એટલું જ નહીં પણ એમને એમ પણ કહે છે કે મને તૂતક સાથે કસીને બાંધી દો અને હું ગમે એટલું કહું, આજીજી કરું, ગુસ્સો કરું પણ મારું આ બંધન છોડશો નહીં. જહાજ ટાપુ પાસે જાય છે.

સુંદરી ઓનાં ગીત સંભળાય છે. આ ગીત સંગીત માદક છે.  એ ીઓ આડિસ્યુસને તેમની તરફ આવવા ખેંચે છે. એનાથી આકર્ષાઈને આડિસ્યુસ પણ બંધનમુક્ત થવા ઘણાં ધમપછાડા કરે છે પણ એણે પહેલાં આપેલાં આદેશને અનુસરીને, એનાં ખલાસીઓને એને બંધનમુક્ત કરતાં નથી.

આખરે એનું જહાજ ટાપુને પાર કરી આગળ વધી જાય છે. આડિસ્યુસ અને એનાં ખલાસીઓ આ રીતે એક જાનલેવા આકર્ષણથી બચી જાય છે. આ સુંદરીઓ સાયરન (Siren) કહેવાય છે.

ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર સાયરનનો અર્થ થાય છે: (ગ્રીક પૌરાણિક કથાની) વહાણવટીઓને મધુર સંગીત વડે લલચાવીને ખડક પર અથડાવીને તેમનો નાશ કરનારી અથવા પાંખવાળું પ્રાણી, ભયંકર  મોહકી , મોહિની, ભય ઇ.ની સૂચના આપવાનું ભૂંગળું કે બ્યૂગલ.

આ તો અલબત્ત પૌરાણિક કથા છે. આજે પણ આ સાયરન મૌજુદ છે. આજે શેની મોહિની છે? કોના ગીત સાંભળવા આપણા કાન આતુર છે? કોણ છે જેનાં સૌંદર્યથી અંજાઈને આપણે આપણા જીવનનાં જહાજને ખડક સાથે અથડાવીને છિન્નભિન્ન કરી નાંખવા તત્પર છીએ? યસ, એ છે સોશિયલ મીડિયા. આ ફેસબૂક, વોટ્સએપ, ટ્વીટર, ઇન્સ્ટાગ્રામ વગરે… ડિજિટલ ક્રાંતિ થઇ ચૂકી છે. એમાં મોખરાનું સ્થાન ધરાવે છે એ અન્વેષક જેરોન લેનિયર પોતાની જ શોધ સામે ચેતવણી આપે છે. એનું પુસ્તક ‘ટેન આર્ગ્યુમેન્ટ્સ ફોર ડીલિટિંગ યોર સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટસ રાઈટ નાઉ’ વાંચવા જેવું પુસ્તક છે.

ડિજિટલ ક્રાંતિમાં જેની મુખ્ય ભૂમિકા છે એ જ માણસ એને છોડી દેવા, આજે જ છોડી દેવા માટે ટિપ આપે છે. કારણ કે સોશિયલ મીડિયા તટસ્થ નથી. એની ઉપર કરવામાં આવતો વ્યવહાર નિષ્પક્ષ રહેતો નથી. આ એવું ચીકણું કાગળ છે જ્યાં આપણા અંગત ડેટા કાયમ માટે ચોંટી જાય છે.

આ વેબસાઈટ્સ હાથે કરીને એવી બનાવી છે કે આપણને એની લત પડી જાય છે. પછી ધીમે ધીમે એ આપણી વિચારવાની શક્તિને ચાલાકીથી હસ્તગત કરી લે છે. અજબનું વશીકરણ યંત્ર છે આ સોશિયલ મીડિયા વેબસાઈટ્સ. પછી તો એ કહે તે આપણે માનીએ, એ કહે તેમ આપણે ચાલીએ. આ બધી વેબસાઇટ્સ સાયરન છે, મોહિની છે, ભયંકર છે.

જેરોન લેનિયર કહે છે કે એમનું બીઝનેસ મોડેલ ક્લાઈન્ટ સર્વર (ગ્રાહક સહાયક) નથી.

આ બીઝનેસ મોડેલ ‘સાયરન સર્વર’ છે. 

આજે જ છોડો. આ ગુલામી છે. આપણે આઝાદ થયા છીએ એ વાત ભ્રામક છે. સોશિયલ મીડિયાની નાગચૂડમાંથી છટકો. સોશિયલ મીડિયાને મિટાવી દો, ભૂંસી કાઢો, છેકી નાંખો. આજે જ. 

શબ્દશેષ :

‘એક તો તમે તમારા રોજના બધા નાટકો ફેસબુક પર અપલોડ કરો… પછી તમે અપસેટ થઇ જાઓ જો કોઈ પોતાનો અભિપ્રાય આપે… તમે કોઈ સ્પશ્યલ પ્રકારનાં સ્ટુપિડ છો?’                                                                                                             -પ્રખ્યાત કોમેડિયન બિલ કોસ્બી

Leave a comment

Filed under Uncategorized

બાલ્કની/યામિની વ્યાસ

May be an image of text
May be an image of text
No photo description available.
May be an image of text

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ગુલાબડોસી (હાસ્યનિબંધ) – જ્યોતીન્દ્ર દવે

મોસાળમાં આગલા બે ખંડ પછી એક ચોક, તેની પાછળ રસોડું ને રસોડાના પાછલા બારણા પછી નાનકડી ગલી જેવો રસ્તો, એ રસ્તાના એક છેવાડે ‘હમણાં પડું છું, હમણાં પડું છું’ એમ કહેતું હોય તેવું, કમરમાંથી વાંકું વળી ગયેલું ઝૂંપડી જેવું મકાન હતું. એ મકાનમાં એક ડોસી રહેતાં હતાં. એનું નામ હતું ગુલાબ. પણ એ ગુલાબની બધી પાંખડીઓ ખરી ગયેલી અને માત્ર સૂકી દાંડી જ રહી ગયેલી. ગુલાબડોસીનાં બધા સગાંવહાલાં પરધામ પહોંચી ગયેલાં. એક પુત્રીની પુત્રી હયાત હતી. પણ તે પરગામ પોતાને સાસરે રહેતી. એટલે કે એક જીર્ણ મકાનમાં એ મકાન જેવાં જ જીર્ણ ગુલાબડોસી એકલાં રહેતાં હતાં.એમને ખાસ કામ રહેતું નહિ. એટલે એમણે મને સવારે નવડાવવાનું કામ માગી લીધું. સવારના પહોરમાં મારી ઊંઘ પૂરી થાય ન થાય તે પહેલાં ડોસી આવી પહોંચતા. અડધા ઊંઘટ્ટા મને ઉપાડીને નવડાવવા લઈ જતાં. ખળખળતું ગરમ પાણી પહેલીથી જ તૈયાર કરી રાખ્યું હોય. મોટી કૂંડીમાં એ પાણી આરામ લેતું પડ્યું હોય તેમાં મને દિશાવસ્ત્ર (વસ્ત્રવિહિન) બનાવી ડોસી એક ડૂબકી ખવડાવે. ઝબકીને હું જાગી ઊઠું ને મોટી ચીસ પાડું. ડાડી થોડું ઠંડુ પાણી ઉમેરે. પછી એક-બે-ત્રણ-ચાર લોટા શરિર પર રેડે. હું મોટેથી રડવાનો પ્રયત્ન કરું પણ પાણી મોંમા આવતાં અવાજ અધૂરો – ઉધરસ સાથે મિશ્રિત થઈને નીકળે. ડોસી મને ઊંધો કરીને પાછા ચાર લોટા પાણી રેડે. મોંમાથી પાણી નીકળી જતાં મારો અવાજ પણ બુલંદ બને. ગરમાગરમ પાણીના શેકને લીધે મારા શરિરે રાતો રંગ પકડવા માંડ્યો હોય, પણ પૂરેપૂરી જોઈએ તેટલી રતાશ હજી આવી નથી એમ લાગવાથી ડોસી કરકરા, જાડા ટુવાલથી ખૂબ જોરથી મારા ડિલને ઘસવા માંડે. એ ઘર્ષણક્રિયા સાથે જ મારી રોદનક્રિયા વેગ પકડે.શિશુવયમાં મારો અવાજ મોટો હતો. તેમાં ઘર્ષણનું ઉદ્દીપન કારણ મળતાં એ ખૂબ મોટો તેમ તીવ્ર પણ બનતો.મારા માતામહનાં માતા તે કાળે જીવતાં હતાં. નેવુંની નજીક પહોંચ્યાં હતાં. પણ થાક્યા વગર ઘરનાં પરચૂરણ કામો કુટુંબીઓના વિરોધ છતાં કર્યે જતાં. તે કાને મારો અવાજ પડતાં એ, એ ઉમંરે થઈ શકે તેટલી ઝડપથી આવી પહોંચતા.‘તારું નખ્ખોદ જાય રે ડોસી’ તારા પોતાના ઘરનાં બધાંને તો વળાવી ચૂકી તે હવે છોકરાને મારી નાખવો છે? ટુવાલ ઘસીઘસીને એને છોલી નાખ્યો. અભાગણી, જોતી નથી, છોકરો કેટલો લાલ લાલ થઈ ગયો છે?’‘માજી, તમને પગે લાગું. પણ આમ દા’ડે-કદા’ડે કડવું ન કે’તા હો તો?’‘પણ છોકરાને આવી રીતે ઘસી નાખવતો?’આવું લગભગ રોજ થતું. હું મોટો થયો એટલે આ ક્રિયાની ઈતિશ્રી થઈ.થોડા મોટા થયા એટલે હોળીના દિવસોમાં મહોલ્લાનાં છોકરાઓ વાંસની દોરડીની મદદ વડે ઠાઠડી બનાવતા. તેમાં ઘાસ નાખી માનવ-આકૃતિ જેવી રચના કરી ઉપર વસ્ત્રનો કકડો પાથરતા ને ચાર છોકરા એને ખભે ઊંચકી ગુલાબડોસીના નામની પોક મૂકતા, ‘ઓ રે! મારાં ગુલાબ ડોસી! તમને એકાએક શું થઈ ગયું?’ ઠાઠડી પાછળ છોકરીઓ ચાલતીને ‘ગુલાબડોસી હાય ! હાય ! હાય ! હાય ! ગુલાબડોસી’ એમ કહીને એના નામનાં છાજિયાં લેતી.એ ઠાઠડી ઊંચકનારો એક છોકરો, હડકાયું કૂતરું કરડવાથી મરણ પામ્યો ને છાજિયાં લેનાર બે છોકરીઓ કોઈક અકસ્માતનો ભોગ બની પરલોક સિધાવી ને મોટેરાંઓએ ગુલાબડોસીની ઠાઠડી કાઢવાની કે એનાં નામનાં છાજિયાં લેવાની સખ્ત મનાઈ ફરમાવી.એકવાર સંક્રાન્તિના પ્રસંગે મારા મોસાળની અગાસી પર હું પતંગ ચગાવવા ચડ્યો હતો. ત્યારે કોઈકનો કપાયેલો પતંગ આકાશમાં ડોલતો ડોલતો ધીમે ધીમે નીચે ઊતરતો આખરે પડ્યો ડોસીના છાપરા પર. અમારી અગાસીની બાજુમાં જ પણ એનાથી થોડેક નીચે ડોસીના ખખડધજ મકાનનું, એ મકાનને અનુરૂપ એવું, છાપરું હતું.અગાસીમાંથી ભૂસકો મારી ડોસીના છાપરા પર પડેલો પતંગ લઈ આવવાને મેં કમર કસી. ‘યા હોમ કરીને’ પડ્યો પણ છાપરાએ કહ્યું ‘ફતેહ છે આઘે.’‘આવો અત્યાચાર સહન કરે તે બીજા, હું નહિ’ એમ કહેતું હોય તેમ એ છાપરું કમરમાંથી વળી ગયું. પછી ટટ્ટાર થવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને આટઆટલો પરિશ્રમ અત્યંત ભારે પડ્યો હોય તેમ આખરે એ તૂટી પડ્યું. એ આવીને પડ્યું તો ખરું, પણ એકલું નહિ. જેનો આરંભમાં સંગાથ કર્યો તેને અંત સુધી સાથ આપવો એવી ઉદાર આર્યનીતિને અનુસરીને છપરાંએ મને પણ પોતાની સાથે લીધો.થોડાંક આખાં, બાકીનાં ભાંગીને અડધાં થઈ ગયેલાં નળિયાં, છાપરાંની વાંસની વળીઓ, સારા પ્રમાણમાં ધૂળ ને કચરો અને હું, ‘મા પાવા તે ગઢથી ઊતર્યા’ નો ગરબો ગાતાં હોય એમ પડ્યાં ગુલાબડોસીના પહેલા માળના ઓરડામાં. જાણે ધરતીકંપ થયો હોય તેમ પહેલાં ધ્રૂજી ઊઠ્યો ઓરડો ને પછી ધ્રૂજી ઉઠયાં ગુલાબડોસી. થોડીવાર તો ડોસી સ્તબ્ધ બનીને જોઈ રહી. પછી મોં ખોલ્યું પણ શરૂઆતમાં મોંમાંથી શબ્દ સર્યો નહિ. આખરે મોટે અવાજે એણે ચીસ પાડી, ‘ઓ, કોઈ આવો – કોઈ આવો. ઘરમાં ચોર ભરાયો છે ! છાપરા પરથી કૂદી પયડો છે ! મને મારી નાખશે !’ડોસીની બૂમ સાંભળી પાડોશમાંથી પંદરવીસ છોકરાં ને ચારપાંચ આધેડ વયના પુરુષો દોડી આવ્યા પણ ડોસીનાં બારણાં અંદરથી બંધ હતા એટલે બહાર ઊભા રહીને એમણે બારણાં ઠોકવા માંડ્યાં. ‘બારણાં ખોલ, બારણાં ઉઘાડ!’ લોકોએ શોરબકોર કરી મૂક્યો.સદભાગ્યે ડોસીએ મને જોયો નહોતો. એની નજર ચૂકવીને કદાચ ભાગી શકાય પણ બારણાં બહાર ભેગા થયેલા લોકોની નજરમાંથી શી રીતે છટકવું તેની વિસામણમાં હું પડ્યો.અંતે એક યુક્તિ એકાએક સૂઝી આવી. બારણાં ખોલી બારણાની પાછળ, એની આડશે સંતાઈને હું ઊભો રહ્યો. હુડુડુડુ કરતા છોકરાઓ ને મોટેરાઓ અંદર ઘસી આવ્યા. બધા અંદર આવી ગયા પછી હું પણ બારણા પાછળથી નીકળી સૌ ભેગો ડોસીને આશ્વાસન આપવા ઉપર ગયો.‘કાં છે ચોર? સાલાને બરાબર સ્વાદ ચખાડીએ ડોસી, બોલ તો ખરી ચોર કાં ભરાયો છે?’‘હું સું જાણું? આટલામાં જ હસે.’‘પણ ચોર જ છે એમ તું સા પરથી કહે છે?’ કોઈકે પૂછયું.‘નઈ તારે? છાપરું તોડીને બીજો કોણ મારો બાપ આવવાનો’તો?’‘તારો બાપ નઈ ને તારો દાદો, પણ તેં દીઠો હોય તો બોલી મરની?’ એક અધીરા ગૃહસ્થે આસપાસ નજર નાખીને પૂછયું.‘અહીં તો કોઈ તારો કાકો બી નથી.’ બીજાએ કહ્યું.‘અરે! ડોસીમાને સપનુંબપનું આવ્યું હશે.’ ત્રીજાએ કહ્યું.‘અહીં ઊંઘ્યું છ કોણ કે સપનું આવે?’ ડોસીએ કહ્યું.‘પણ આ છાપરું તૂટ્યું છ તે તો સપનું નથી કેની?’ એક દોઢડાહ્યાએ શંકા ઉઠાવી.‘પવન ઝપાટો લાગ્યો હસે. છાપરામાં કંઈ દમ જેવું બી હતું ખરું? એ તો પવનનો એક ઝપાટો વાયગો ને છાપરું થઈ ગયું રામશરણ, હવે ચાલો ઘર ભેગા થઈ જઈએ. અહીં કાંઈ કરવાનું નથી.’ એમ કોઈકે કહ્યું ને પછી સૌ ત્યાંથી વીખરાઈ ગયાં.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

સ્થળાંતર

May be an image of Gaurang Vyas and text
Covid: 'We are hanging by a thread' - hospital doctor - BBC News

Leave a comment

Filed under Uncategorized