Movie +ઘોસ્ટિંગ: ભૂતિયું કનેક્શન+

Movie worth watching   he fought British

ઘોસ્ટિંગ: ભૂતિયું કનેક્શન દુનિયામાં જે કાંઈ બને છે એની મોટી અસર ભાષા ઉપર પડે છે. સમાચાર છે કે ઓક્સફોર્ડ ડિક્સનરીએ તાજેતરમાં જ નવાં શબ્દો શામેલ કર્યા. એક શબ્દ શામેલ થયો: એન્ટિ-વેક્સર (Anti-Vaxxer) અને કારણ હતું કોવિડ અને એ માટે લેવું પડતું વેક્સિન. ઘણાં ય એવાં લોક છે, જે હજી ય વેક્સિનનો વિરોધ કરે છે. એન્ટિ-વેક્સર શબ્દ તો જૂનો છે. સને ૧૮૧૨ માં એડવર્ડ જેનરે શીતળાની રસી શોધી ત્યારે એનો વિરોધ કરનારા એન્ટિ-વેક્સર કહેવાયા હતા. ૨૦૯ વર્ષો લાગ્યા આ શબ્દને ડિક્સનરીમાં શામેલ થવામાં. એટલે એમ કે આમ કોઈ પણ શબ્દ ડિક્સનરીમાં સીધો ઘૂસણખોરી કરી શકતો નથી. સમય લાગે છે. એક બીજો શબ્દ પણ શામેલ થયો: ડિઝાસ્ટર કેપિટાલિઝમ (Disaster Capitalism). મહાઆપત્તિ આવે, લોકો મરે પણ કેટલાંક એવાં ય મૂડીવાદીઓ હોય, જે એનો લાભ લઈને કમાઈ લેય. કોવિડ આવ્યો અને આપણે આર્થિક રીતે પાયમાલ થયા પણ એવા કેટલાં ધનિકો છે, જે કમાઈ ગયા. આપણી આપત્તિને તેઓએ અવસરમાં બદલી નાંખી! અને આમજનની ગરીબાઈ તો વાત જ શી કરવી? ગરીબ બહેનો દીકરીઓને માસિક રજસ્રાવ સમયગાળા દરમ્યાન સેનેટરી પેડ પણ મળે નહીં એને શું કહેવાય? શબ્દ શામેલ થયો: પીરિયડ પોવર્ટી (Period Poverty). આજે જો કે આપણે એવાં શબ્દની વાત કરવી છે જે આજકાલ આપણને અનુભવાય છે. એવું બને છે કે કોઈ દોસ્ત કે સહેલી અચાનક દેખાતો કે દેખાતી બંધ થઈ જાય. કોઈ સંદેશા વ્યવહાર પણ સદંતર બંધ. જાણે તદ્દન ખોવાઈ ગયો કે ગઈ. ઓક્સફોર્ડ ડિક્સનરીમાં અધિકૃત રીતે તાજો શામેલ થયેલો આજનો આપણો શબ્દ છે: ઘોસ્ટિંગ (Ghosting). हम ने ही लौटने का इरादा नहीं किया उस ने भी भूल जाने का वा’दा नहीं किया -परवीन शाकिर ઘોસ્ટ એટલે ભૂત. એવી વ્યક્તિ, જે વ્યક્તિગત સંબંધ આમ અચાનક કાપી નાંખે, કોઈ કારણ નહીં આપે અને કોઈ પણ ખુલાસા વિના સોશિયલ મીડિયા સહિત દરેક કમ્યુનિકેશનમાંથી બાકાત થઈ જાય. ચોખવટ પણ નહીં અને ચોવટ પણ નહીં. માણસ જેવો માણસ પળમાં ભૂત થઈ જાય અને એનો સંબંધ થઈ જાય ભૂતકાળ, એને કહેવાય ઘોસ્ટિંગ. ના, પ્રેમમાં હોય અને પછી બ્રેક-અપ થાય, માત્ર એની જ વાત અહીં નથી. આ તો કોઈ પણ સંબંધમાં થાય. કોઈ જણ વર્ષોથી તમારી દુકાનેથી જ ખરીદી કરતો હોય અને અચાનક બંધ થઈ જાય એવું ય બને. કોઈ કર્મચારી કશું ય કહ્યા વગર જતો રહે. અને આ બધાનું આવું કરવા પાછળનું કોઈ કારણ પણ ન સમજાય. કોઈ કારણ હોય જ નહીં, એવું ય હોય. કોઈ બોલાચાલી થઈ હોય, ઝઘડો થયો હોય એવું ય ન હોય. બસ હસતાં રમતા સાવ અચાનક…. માયા મૂકીને કોઈ જતું રહે. તમને લાગે કે મારો વાંક શો? મારો ગુનો શું? સાહિર સાહેબનું ગીત યાદ છે? વો અફસાના જિસે અંજામ તક લાના ન હો મુમકિન, ઉસે એક ખૂબસૂરત મોડ દેકર છોડના અચ્છા! અફસાના એટલે વાર્તા કે વૃતાંત. અંતે સારાવાનાં થાય. પણ એવું શક્ય ન હોય તો એને એક સુંદર વળાંક આપીને છોડી દેવું, એવું સાહિર સાહેબ કહી ગયા છે. આપણું ‘ઘોસ્ટિંગ’ એટલે એક ખૂબસૂરત વળાંક આપવા રોકાયા વિના અચાનક છોડી જવું તે. હા, સાહિર સાહેબવાળી વાત માટે પણ એક શબ્દ છે: કેસ્પરિંગ (Caspering). કેસ્પર પણ ભૂત છે પણ એ ફ્રેન્ડલી ભૂત છે. અહીં એ પેલો જણ ભૂત બનતા પહેલાં એક ખૂબસૂરત મોડ આપવા માટે કામચલાઉ રોકાઈ જાય છે. પણ પછી છોડી તો જાય જ છે. એ માણસ ભૂત તો બની જ જાય છે. ઘોસ્ટિંગ શબ્દ ‘મેશેબલ’ નામની ગ્લોબલ મલ્ટી-પ્લેટફોર્મ મીડિયાની જર્નાલિસ્ટ રાચેલ થોમ્સને સર્જ્યો, જ્યારે હિન્જ-મેચ નામનાં ડેટિંગ એપ ઉપર એને મળેલો એક ભાયડો અચાનક જ ગાયબ થઈ ગયો અને તમામ એપ પરથી એને બ્લોક કરી દીધી. આમ તો આ શબ્દ કોલિન્સ ડિક્સનરીમાં ૨૦૧૫ માં શામેલ થઈ ગયો હતો પણ ઓક્સફોર્ડ ડિક્સનરીએ હજી હમણાં શામેલ કર્યો એ અર્થમાં કે આ માત્ર પ્રેમ સંબંધની વાત નથી, આવું દરેક સંબંધમાં બને છે. આજકાલ સંબંધો ઓનલાઈન જ હોય છે. કોવિડ ઓછો થયો તો ય સદેહે મળવાનું ચલણ હજી ઓછું છે. હવે એવી ટેવ રહી નથી. એક વ્યક્તિ અનેક વ્યક્તિઓને ઓનલાઈન ફટ દઈને મળી શકે છે ત્યારે સંબંધને આમ સટ દઈને કટ કરી નાંખવો ઉર્ફે ઘોસ્ટિંગ પણ હવે આસાન છે. જે અચાનક ચાલ્યો જાય એ કહેવાય ‘ઘોસ્ટર’ અને જે રહી જાય એ ‘ઘોસ્ટી’. ઘોસ્ટિંગ શા માટે? અચાનક જતાં રહેવું એટલે ન કોઈ નાટક, ન કોઈ હોહા. જાહેર ચર્ચાનો જાણે વિષય જ નથી. કોઈ કારણદર્શક નોટિસ નહીં. કોઈ પૂર્વાપર સંબંધ આપીને સમજાવવાની વાત નહીં. સંબંધ તો હતો નહતો થઈ ગયો. ઘોસ્ટિંગમાં કડાકૂટ નથી, માથાકૂટ નથી, રડારોળ પણ નથી. આ તો સારું છે, નહીં?! ઘોસ્ટિંગનાં ય ત્રણ પ્રકાર છે. લાઇટ-વેઇટ, મીડિયમ-વેઇટ અને હેવી-વેઇટ ઘોસ્ટિંગ. પહેલાં પ્રકારમાં ટેક્સ્ટ મેસેજની આપ-લે હોય અને એ જણ કે જણી અચાનક ગાયબ થઈ જાય. ઠીક છે. કશું ગંભીર નથી. બીજા પ્રકારમાં એકાદ બે વાર રૂબરૂ મળ્યા ય હોઈએ, ઓનલાઈન તો નિયમિત આદાનપ્રદાન થતું જ હોય અને વ્યક્તિ અચાનક ગાયબ થઈ જાય જેમ કે ગધેડાનાં માથેથી શીંગડા. પણ ત્રીજા પ્રકારનાં સંબંધમાં ઘણું જ અંગત હોય, રંગત હોય અને આગળ આગળ જવાની શક્યતા ભરપૂર હોય પણ હસતાં, રમતા સાવ અચાનક.. હવે કોઈ ભૂત થઈ જાય તો આપણે શું કરવું? મન શાંત રાખવું. ના, આવું કશું હતું જ નહીં, આવું તો થયું જ નથી, એવો ખોટો સધિયારો આપણે આપણાં મનને આપવો નહીં. ઘોસ્ટરની ખોટી મનામણી તો કરવી જ નહીં. હા, એક છેલ્લો મેસેજ મોકલી શકાય. કહી શકાય કે ધીસ ઈઝ માય આખરી ખત, યૂ સી! મારે પોતાને દુ:ખી થવાની તો જાણે છૂટ પણ મારો જ વાંક હતો એવું વિચારવું નહીં. આમ પણ ખોટો માણસ ભૂત થઈ જાય તો સમૂળગાનું સારું. ભગવાનનો પાડ માનવો કે હાઈશ! એ ગયો. અને હા, આપણી તંદુરસ્તી અને મંદુરસ્તી જાળવવી. બીજાને મળતા રહેવું. સદેહે મળો તો સારું. એક નહીં તો બીજો કે બીજી. માણસોનો ક્યાં તોટો છે?
શબ્દ શેષ: “તમે ખોટા માણસને આટલો ચાહતા હો તો વિચારો કે સાચા માણસને તો તમે કેટલો બધો પ્રેમ કરશો?” –અજ્ઞાત”.

2 ટિપ્પણીઓ

by | જાન્યુઆરી 12, 2022 · 2:37 એ એમ (am)

ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ:Paresh Vyas

ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ: અગમ્યગમન કરનાર

અરુણ શોરી કોણ છે? અર્થશાસ્ત્રી, લેખક અને એક સમયે ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસનાં તંત્રી અને બાજપાઈ સરકારમાં મંત્રી પણ રહી ચૂક્યા છે તેઓ. તેઓનું નવું પુસ્તક ‘ધ કમિશ્નર ફોર લોસ્ટ કોઝિઝ’ તાજેતરમાં જ પ્રકાશિત થયું. ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસનાં માલિક રામનાથ ગોએન્કા અરુણ શોરી માટે આ શબ્દો રમૂજમાં કહેતા હતા. એટલે એમ કે કોઈ કાર્ય કરવા માટે તમે ખૂબ મહેનત કરો પણ એનો હેતુ સર ન થાય, પરિણામ ન મળે એ લોસ્ટ કોઝ. ૧૯૮૦નાં દાયકામાં તેઓનાં પત્રકારત્વની કથા આ પુસ્તકમાં લખાયેલી છે. આરોપી ત્યારે જ ગુનેગાર કહેવાય જ્યારે ગુનો પુરવાર થાય. પણ હજારો અન્ડર ટ્રાયલ કેદીઓ જેલમાં સડતા હતા. અરુણ શોરીએ એ મુદ્દો હાથ ઉપર લીધો અને પરિણામ સ્વરૂપ સુપ્રીમ કોર્ટનાં આદેશથી અન્ડર ટ્રાયલ કેદીઓ જેલમુક્ત થયા. આ લોસ્ટ કોઝ નહોતો. અરુણ શોરી કહે છે કે મીડિયા માત્ર એવું રીપોર્ટ કરવા માટે નથી કે… આજે સોમવાર છે. પત્રકાર હોવું એ તો મોટી જવાબદારી છે. તેઓને અત્યારે એવું લાગે છે કે સરકારી તંત્રમાં બધી જગ્યાએ સ્તર કથળતું જાય છે. આમ આ બળાપો ય હોઈ શકે. આમ સાચું ય હોઈ શકે. તમે કોઈ પણ સિનિયર સિટિઝનને પૂછી જોજો, તેઓ કહેશે જ કે આ-દુનિયા-હવે-પહેલાં-જેવી-રહી-નથી!

હે પ્રિય વાંચક, આપ એ વિચારતા હશો કે આજનો શબ્દ અને આ સમાચારને શું લાગે કે વળગે? તમે સાચા છો. અમને પણ એવું જ થયું. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર ‘ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ’ (Incestuous) એટલે બહુ જ નિકટના સગા સાથે સંભોગ કરનાર, અગમ્યગમન કરનાર. ઇન્સેસ્ટ એટલે એવો સંભોગ જે નિષિદ્ધ છે. તેઓએ આ શબ્દ ‘ધ પ્રિન્ટ’નાં શેખર ગુપ્તા સાથેનાં એક તાજા ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યો. તેઓએ કહ્યું કે આજનું સરકારી તંત્ર ‘ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ’ છે. ચાલો, શબ્દ જ સમજીએ.

મૂળ શબ્દ ઇન્સેસ્ટ એટલે ઇન+સેસ્ટસ. ‘ઇન’ એટલે નહીં અને ‘સેસ્ટસ’ એટલે શુદ્ધ અથવા પવિત્ર. જે પવિત્ર નથી એ. કાસ્ટ(જ્ઞાતિ) શબ્દ પણ સેસ્ટસ પરથી આવ્યો છે. લેટિન શબ્દ ‘ઇન્સેસ્ટમ’ એટલે અપવિત્ર, અશુદ્ધ, ભેળસેળવાળું. ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ એટલે બહુ જ નિકટના સગા સાથે સંભોગ કરનાર, અગમ્યગમન કરનાર. અગમ્ય એટલે મળે નહીં,સમજાય નહીં, પહોંચી ન શકાય એવો ય અર્થ થાય. પણ અહીં ‘અગમ્ય’ એટલે નિષિદ્ધ, પ્રતિબંધિત, નઠારું, ખરાબ, દૂષિત એવો અર્થ કરવો. અને ‘ગમન’ એટલે સંભોગ. ગમન શબ્દનો અન્ય અર્થ ‘ગતિ’ કે ‘જવું તે’ પણ થાય છે પણ એ અહીં પ્રસ્તુત નથી. ઇન્સેસ્ટ એ વ્યભિચારનું એક અલગ જ લેવલ છે. ફોન+ઈન્ટરનેટનાં કારણે હવે પોર્ન ફિલ્મ્સ હથેળીવગી છે. એમાં વિવિધ કેટેગરી પૈકી એક છે ઇન્સેસ્ટ. ભાઈ બહેન, બાપ દીકરી, મા દીકરા, પછી તે સગા હોય કે સાવકા પણ તેઓ વચ્ચે સેક્સ સંબંધોની ફિલ્મ્સ. પોર્નની ય બૂરી લત પડી જતી હોય છે અને સાંપ્રત સમયમાં જે કુંટુંબમાં કે ઓળખીતા પાળખીતામાં બળાત્કાર કે શારીરિક છેડતીનાં ગુના થાય છે, એને માટે આવી લત પણ જવાબદાર હોય છે. હિંદુ ધર્મનાં ગ્રંથ ઋગ્વેદમાં સગોત્ર વિવાહ પર પ્રતિબંધ છે. દુનિયાનાં લગભગ દરેક ધર્મમાં, કેટલીક મામૂલી છૂટછાટને બાદ કરતાં ઇન્સેસ્ટ સંબંધ વર્જ્ય છે અને એટલે ત્યાજ્ય છે. કેટલાંક શાહી પરિવારમાં આવા લગ્ન થતાં, જેથી રોયલ બ્લડલાઇન આગળ વધી શકે પણ તેઓની સંતતિમાં રોગ, અકાળ મૃત્યુનું પ્રમાણ વધી જતું હોય છે. અનુવાંશિક વિકારની શક્યતા રહેલી છે. ભારત સહિત કેટલાંક દેશોમાં વયસ્ક કૌટુંબિક પુરુષ સ્ત્રી વચ્ચેનાં પરસ્પર સંમતિથી બંધાયેલા શારીરિક સંબંધ ગુનો તો નથી પણ આવા સંબંધો સામાજિક રીતે સ્વીકાર્ય નથી અને એવું કૃત્ય શાપિત કે વર્જીત ગણાય છે. આવા સંબંધ જબરજસ્તીથી હોય તો એ અલબત્ત બળાત્કાર ગણાય છે. પણ આ એક અર્થ છે.

બિઝનેસ કે પોલિટિક્સમાં ‘ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ’ શબ્દનો એક બીજો અર્થ પણ છે. ગુજરાતી લેક્સિકોનમાં આ અર્થ શામેલ નથી. ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ એટલે હદ બહાર કે ખોટી રીતે અંગત ઘરોબો ધરાવતો સંબંધ. સમાવેશક નહીં હોય એવો સંબંધ. ઇંગ્લિશ શબ્દ ‘એક્સક્લુસિવ’.ધંધો કે રાજકારણ પણ બહારનાં લોકોને પ્રવેશ નહીં. બહારનાં લોકોનો મત, સૂચન ગણવાના/ગણકારવાના જ નહીં. અમે કહીએ તે જ સાચું, બાકી બધા ખોટા. દાખલા તરીકે: કોઈ ફેશન મેગેઝીનને એમાં જાહેરાત આપનારા સાથે ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ સંબંધ છે. એટલે એની જ વાત જ એ કહ્યે રાખે, એને જ વખાણે. સને ૨૦૧૧ માં જાપાનનાં ફુકુશિમા અણુશક્તિ પ્લાન્ટમાં થયેલી દૂર્ઘટના બાબતે બિઝનેસ ઇનસાઇડરે લખ્યું હતું કે ‘આનાં મૂળમાં રેગ્યુલેટર (નિયંત્રક) અને રેગ્યુલેટેડ (નિયંત્રિત) વચ્ચેનાં ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ સંબંધ જવાબદાર હતા, અમેરિકામાં પણ એવું જ છે.’ અને ભારતમાં? આ લ્લે લે! ભારતમાં તો આવું હોય જ. ઔદ્યોગિક ગૃહો અને સરકાર વચ્ચેનાં સુંવાળા સંબંધ એવા કે નવા માટે ‘નો એન્ટ્રી’. હવે એમાં નવું શું છે? નવું આ શબ્દનો ઉપયોગ છે. ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ! યે અંદરકી બાત હૈ! ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઝમાં ગેસ્ટ લેક્ચર અંદરોઅંદર ગોઠવાય. હું તમને બોલાવું, પછી તમે મને બોલાવો. આ વાડકી વ્યવહાર પણ એક જાતનો ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ સંબંધ જ ગણાય. કવિ સંમેલનમાં તો એવું ઘણું ઘણું થાય. નવો કોઈ ઘૂસવો ન જોઈએ. આમ સાહિત્યિક અગમ્યગમનમાં નવોદિત જૂનોદિત થઈ જાય તો ય વારો ન આવે!

ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ શબ્દ જો કે શોરી સાહેબનો ફેવરિટ શબ્દ છે. તેઓએ ૨૦૧૧માં એક પ્રવચનમાં આ શબ્દ કોઈ એક પત્રકાર અને એ વ્યક્તિ/સંસ્થા કે જેની એ તપાસ કરી રહ્યો છે સાથેનાં એનાં સંબંધો માટે ઉપયોગ કર્યો હતો. તેઓએ કહ્યું હતું કે પત્રકાર એ ટ્રુથ(સત્ય)નો ટ્રસ્ટી છે, નહીં કે કોઈનો માઉથપીસ (મુખપત્ર). તેઓએ આ શબ્દ ૨૦૧૪ માં ઈન્ડિયા ટૂડેની ગેસ્ટ કૉલમમાં પત્રકાર માટે આચાર સંહિતા કેમ અને કેવી હોવી જોઈએ?-એની દલીલ માટે પણ કર્યો હતો. આજે તેઓ કહે છે કે સ્વતંત્ર પત્રકારત્વ અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર માટે આ અઘરો સમય છે. ન્યાયાધીશો પણ નિવૃત્ત થયા પછી સરકારી નોકરી સ્વીકારતા થઈ ગયા છે. અત્યારે સત્તાનું એક જ કેન્દ્ર છે. સરકાર ઉપર કોઈ સંસ્થાગત કાબુ નથી. અને એ માટે કશી શરમ પણ નથી. ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ સંબંધ છે તો છે તો છે. પણ અમને નવાઈ લાગે છે. એક પ્રતિબંધિત સંભોગનો શબ્દ રાજકીય સ્થિતિને દર્શાવવા માટેનો શબ્દ કેવી રીતે બની ગયો?

શબ્દ શેષ:

“સરકાર અને મોટા ઔદ્યોગિક ગૃહો વચ્ચેનાં ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ સંબંધો અંધકારમાં ઉપર ચડે છે, ધમધમે છે, સમૃદ્ધ થાય છે.” –આધુનિક સંશોધનાત્મક પત્રકારત્વનાં પિતામહ ગણાતા કટારલેખક જેક એન્ડરસન (૧૯૨૨-૨૦૦૫)

May be an image of 1 person and text

Leave a comment

Filed under Uncategorized

પૂરક સાંનિધ્ય/યામિની વ્યાસ

સૌમ્ય અને લાવણ્યા બંને બિલકુલ નામ પ્રમાણેના જ ગુણ ધરાવતાં હતાં. આજે નવીનક્કોર બાઈક પર રાત્રે સાડા બાર વાગે અઠવા ગેઇટ ફલાયઓવર પરથી બંને મૂંગામંતર જઈ રહ્યાં હતાં. સૌમ્ય લાવણ્યાને ઘરે મૂકવા જતો હતો. આજે નાટ્યસ્પર્ધાના અંતિમ દિને જાહેર થયેલા પરિણામના પ્રથમ વિજેતા નાટકનાં બંને બેસ્ટ એક્ટિંગ વિનર અભિનેતા-અભિનેત્રી હતાં, એટલે સ્વાભાવિક રીતે બંને ખૂબ મૂડમાં હતાં. જાણે બંને એકબીજાની એટલાં સમીપ હતાં કે શબ્દોની જરૂર ન હતી. સૌમ્યના મનમાં શું ચાલતું હશે ખબર નહીં પરંતુ લાવણ્યાને લાગ્યું કે, આ જ સમય છે, સૌમ્યે મૂકેલી પ્રેમની દરખાસ્તનો જવાબ આપવાનો. પોતાને વ્યકત કરવા એણે માથું સૌમ્યની પીઠ પર ઢાળી દીધું અને હાથ કમર ફરતે વિંટાળ્યો. આ એટલું અચાનક થયું કે સૌમ્યે પૂરપાટ જતી બાઈક પરનો કાબૂ ગુમાવ્યો. બાઇક ડિવાઈડર પરની રેલિંગ સાથે અથડાઈ. સૌમ્ય ઊછળ્યો અને દૂર ફંગોળાયો. લાવણ્યા પણ આંચકા સાથે બીજી તરફ ફેંકાઈ. એની સાથે જ એના મોઢામાંથી સૌમ્યના નામની ચીસ નીકળી ગઈ. પરંતુ સૌમ્ય એ પહેલી કે છેલ્લી ચીસ સાંભળી ન શક્યો… લાવણ્યાએ એને કાયમ માટે ગુમાવી દીધો હતો. લાવણ્યા શહેરના યુવાન મનોચિકિત્સક ડૉ. અંશની સારવાર હેઠળ હતી. ડૉ. અંશ ખૂબ જ ધૈર્યથી કન્સલ્ટેશન અને પછી કાઉન્સેલિંગ કરતા. લાવણ્યા શક્ય એટલું ઓછું– હા કે નામાં જ જવાબ આપતી. એકવાર તેમણે ખૂબ શાંતિથી લાવણ્યાને પૂછ્યું, ‘લાવણ્યા, સૌમ્યમાં એવું તે શું હતું કે તું એને જવાબ આપવા મોઢું પણ ન ખોલી શકી?” આ સવાલની સાથે જ લાવણ્યા ચહેરા પર હાથ મૂકી ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડી. ડૉકટરે એને રડવા દીધી. થોડીવારે શાંત થતાં જ લાવણ્યા જાણે નોર્મલ ફીલ કરી રહી હતી. એના ચહેરા પરનું લાવણ્ય અને ઝૂકેલી પાંપણ જોઈ ડૉ. અંશ ઝૂમી ઊઠયા. એની મહિનાઓની મહેનત ફળી હતી. પછીના એક બે સિટિંગ્સમાં તો લાવણ્યા એકદમ નોર્મલ બની ગઈ. એણે સત્યને સ્વીકારી લીધું. ડૉ. અંશે કહ્યું, “કોંગ્રેચ્યુલેશન્સ! મારી મહેનત અને તમારા કો-ઓપરેશનથી આપણે જીતી શકયાં.’ લાવણ્યા ‘થેન્ક યુ’થી વિશેષ કાંઈ ના બોલી. માનસિક રીતે સ્વસ્થ બનેલી લાવણ્યા ફરી ભણવા માંડી. એમ.એ. પાર્ટ ટુના સાયકોલોજી વિષયો સાથેની પરીક્ષાની તૈયારી કરવા લાગી. એણે મનોમન નક્કી કર્યું કે, સૌમ્યની યાદ સાથે જ જીવીશ. એનું સ્થાન બીજું કોઈ જ ન લઈ શકે. પી.એચ.ડી. કરીને પ્રોફેસર બનવાની તેની ઇચ્છા હતી. આ તરફ અંશને ખબર પણ ન પડી કે લાવણ્યને સારી કરતાં કરતાં પોતે તેનો દર્દી બની ચૂક્યો હતો. એણે સિનિયર ડૉ. પ્રશાંતનો સંપર્ક કર્યો. અંશે જણાવ્યું, ‘લાવણ્યા નોર્મલ થઈ એ જાણે મને અંદરથી ગમ્યું નથી. મને એની ગેરહાજરી પરેશાન કરે છે. ડૉ. પ્રશાંતે ખૂબ સમજાવી ઈલાજ કર્યો છતાં અંશના મનમાંથી લાવણ્યા ખસતી ન હતી. આખરે લાવણ્યાને બોલાવી. લાવણ્યાને ખૂબ નવાઈ લાગી. લાવણ્યા ને અંશની હવેની વાતચીતમાં લાવણ્યા વધુ અને અંશ ઓછું બોલ્યો. જાણે કે, ડૉકટર લાવણ્યા હોય અને અંશ પેશન્ટ હોય! ડૉ. પ્રશાંતે લાવણ્યાને ડૉ. અંશ માટે કાઉન્સેલર તરીકે સેવા આપવાનું કહ્યું. લાવણ્યા થોડી આનાકાની સાથે તૈયાર થઈ. ત્રણેક અઠવાડિયા પછી લાવણ્યા અને ડૉ. પ્રશાંત જાણી શક્યાં કે સૌમ્ય અને લાવણ્યા જેવી જ હકીકત અંશ અને અદાની હતી. અદા અંશને જવાબ આપવાને બદલે અચાનક વળગી પડી. અંશે સ્ટિયરિંગ પરનો કાબૂ ગુમાવ્યો. કાર ઝાડ સાથે ભટકાઈ. અદાને બ્રેઈન હેમરેજ… અંશે અદાને ગુમાવી. અદાની યાદ સાથે અંશે ફરી જિંદગી શરૂ કરી હતી. એ જ નિર્ણય સાથે કે અદાનું સ્થાન કોઈ ન લઈ શકે. પરંતુ, લાવણ્યાથી એ સ્થાન ડગમગતું લાગ્યું. થોડાં વધુ સીટિંગ બાદ લાવણ્યાને પણ ડૉ. અંશમાં પોતાના દર્દના અંશ જણાયા. હવે પ્રશ્ન અંશને સૌમ્યમાં બદલાવાનો અને લાવણ્યાને અદામાં બદલાવાનો હતો. હવે બંને એક જ કિલનિકમાં એક સાથે એકબીજાના સાંનિધ્યમાં એકબીજાના પૂરક બની આનંદથી જિંદગી જીવે છે ને હળવાશ અનુભવે છે. એકબીજાનો ખ્યાલ રાખે છે. તેઓ બંને એકબીજાના પૂરક છે,

છતાં સૌમ્ય તથા અદા પોતપોતાની યાદો સાથે, અંશ ડૉકટર તરીકે અને લાવણ્યા કાઉન્સેલર તરીકે….

Leave a comment

Filed under Uncategorized

નીઓ+ટ્રાઈબલ+ઇઝમ./Paresh vyas

નીઓટ્રાઈબલિઝમ: નવો આદિજાતિવાદ

નૂપુર શર્માની તરફેણ કરતી ફેસબૂક પોસ્ટને કારણે ઉદેપુરમાં દુકાનમાં ગ્રાહકનાં સ્વાંગમાં આવેલા ગોસ મોહમ્મદ અને રિયાઝ અખ્તારી નામક બે શખ્સોએ ધોળે દહાડે કનૈયા લાલ નામનાં દરજીની ઘાતકી હત્યા કરી. બે પૈકી એક પાકિસ્તાન સ્થિત આતંકવાદી સંગઠન દાવત-એ-ઇસ્લામી સાથે જોડાયેલો હતો. હત્યારાઓએ હત્યા તો કરી પણ ઉપરથી એનો વિડીયો પણ ઉતાર્યો. સોશિયલ મીડિયા પર જે વાઇરલ થયો. તોફાનો થયા. રાબેતા મુજબ દરેક નેતાઓએ દુ:ખ વ્યક્ત કર્યું. રાબેતા મુજબ કરફ્યૂ ડિકલેર થયો. સચેત પોલિસે બંને હત્યારાઓને કલાકોમાં જ ઝડપી લીધા. રાબેતા મુજબ એની ઉપર રાજનીતિ પણ થવા લાગી. રાબેતા મુજબ અમે પણ શબ્દ શોધ્યો અને આ લેખ લખ્યો. રાબેતા મુજબ અમે માત્ર શબ્દને વફાદાર રહ્યા.

નીઓટ્રાઈબલિઝમ (Neotribalism) એટલે નીઓ+ટ્રાઈબલ+ઇઝમ. ગુજરાતી લેક્સિકન અનુસાર ‘નીઓ’ એટલે નવું, નવ; ‘ટ્રાઈબલ’ એટલે એક સરદાર કે નાયકના તાબાનું અને બહુધા એક પૂર્વજમાંથી ઊતરી આવ્યાનો દાવો કરનારા (પ્રાથમિક અવસ્થાવાળા) કુટુંબોનું આદિજાતિ જૂથ, કોઈ ટોળકી કે સમૂહ, આદિજાતિ લોક કે સમૂહ અને ‘ઇઝમ’ એટલે હરકોઈ વિશિષ્ટ સિદ્ધાંત કે વાદ. તમે કહેશો કે આ શબ્દ અને ઉદેપુરની ઘટનાને શો સંબંધ છે? વાત જાણે એમ છે કે આપણાં પૂર્વજો આદિજાતિ જૂથમાં રહેતા. જૂથ હતા એટલે લડતા ય ખરા. શૂરવીર હતા એ ટકી જતા. પણ સમય વીતતો ગયો તેમ આદિજાતિ જૂથ મટી ગયા. લોકો સમાજમાં રહેવા માંડ્યા. આધુનિક વિશ્વમાં લોકો મોટે ભાગે સમાજમાં રહે છે. કાયદો છે. વ્યવસ્થા છે. પણ હવે એક નવા આદિજાતિ ટોળાં કે સમૂહ બનતા જાય છે. આમ જુઓ તો ઇન્ટરનેટનું સર્જન થયું છે વિશ્વને જોડાવા માટે પણ વિશ્વ હવે એનાથી જ તૂટી રહ્યું છે. ફરીથી લોકો આદિજાતિનાં સમૂહમાં વહેંચાતા જાય છે.

નીઓટ્રાઈબલિઝમ ‘મોડર્ન કે ન્યૂ ટ્રાઇબલિઝમ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. ફ્રેંચ સમાજશાસ્ત્રી માઇકલ મેફસોલીએ સને ૧૯૮૮ માં લખેલા પોતાના પુસ્તક ‘ધ ટાઈમ્સ ઓફ ધ ટ્રાઈબ’માં આ શબ્દ લખ્યો હતો. આધુનિક યુગમાં સમાજશાસ્ત્રની આ પરિકલ્પના એવી છે કે ભલે ગામ, નગર કે મહાનગરમાં જાત જાતનાં લોકો એકસાથે રહેતા હોય છે પણ દરેકને પોતાનો ચોકો અલગ છે, પોતાના ફિરકા જુદા છે. અહીં જરૂરી નથી કે આ ટ્રાઈબ જન્મ કે જાતિ આધારિત હોય. સાહિત્યની જનજાતિ જુદી, સંગીતની વળી અલગ જનજાતિ, ખેડૂતોની ભિન્ન જનજાતિ, ધંધાદારીઓ કહે કે અમે અન્યથી જુદા અને રાજકારણીઓની વળી તદ્દન અલગ જનજાતિ અને…. ધર્મનાં નૂમાયંદાઓ? એ તો વાત ન પૂછો. હવે અલગ અલગ હોય એનો વાંધો નથી. પણ પોતે એવું માને કે અમે જ શ્રેષ્ઠ. એમાં કેટલીય પેટા ટ્રાઈબ્સ. અલબત્ત આધુનિક યુગમાં સાવ પુરાતન જનજાતિ જેવું જીવન તો નથી. પણ સોશિયલ મીડિયા લોકોને જનજાતિમાં વહેંચી દે છે. ગૃપ્સ બને છે, ફોલોઅર્સ વધે છે. વર્ચ્યુઅલ ટોળાં છે આ બધા. પોતાની ટ્રાઈબ પ્રત્યે આંધળી ભક્તિ છે. અન્ય ટ્રાઈબ પ્રત્યે હાડોહાડ વેર છે, ઝેર છે. કોઈ વિવાદાસ્પદ વાતનો વિરોધ પછી કટ્ટર થતો જાય છે. અમે જ સાચા, તમે નહીં. સત્યાસત્યનો કોઈ વિવેક નથી. જેની ટ્રાઈબ સ્ટ્રોંગ એનો દબદબો ભારે. સામાવાળો ક્યારે હારે? સોશિયલ મીડિયામાં વાડાબંધી પારાવાર છે. જે વાડા ઉપર બેઠાં છે, ન્યૂટ્રલ રહેવા માંગે છે તેઓને લલકારવામાં આવે છે. ધર્મ હવે નિરપેક્ષ નથી. કર્મ પણ ક્યાં નિરપેક્ષ હોય છે? રાજકારણીઓને આ ગમે છે. ટ્રાઈબમાં વહેંચાઈ ગયેલા લોકોને ઉત્તેજિત કરવા સહેલાં છે. આ નીઓ ટ્રાઈબ્સ ઉર્ફે નવજનજાતિઓ પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા વર્ચ્યુઅલ ઝઘડે છે. ઓનલાઈન શારીરિક રીતે અહિંસક ગાળાગાળી ક્યારેક ઓફલાઇન ખૂનામરકીમાં ફેરવાઇ જાય છે. વળી એની ઉપર બહસ ચાલે છે. રાજકારણીઓ કે ધર્મકારણીઓ માટે આ ચેલેન્જ છે. વાઘની સવારી સારી પણ એક વાર એની પરથી ઉતર્યા એટલે….

થોડા દિવસો પહેલાં શબ્દસંહિતામાં ‘ફ્રિન્જ’ શબ્દ વિષેનાં લેખને જ્યારે એક વોટ્સએપ ગૃપમાં અમે અપલોડ કર્યો કે એક સભ્યએ ટીકા કરી. ટીકા અમને ગમે કારણ કે ટીકા દરેક વાંચકનો વાંચનસિદ્ધ અધિકાર છે. પણ પછી તેમણે સરેગૃપ જાહેર સલાહ લલકારી…. કે ખમીર હોય તો નૂપુર શર્મા નહીં, ___ખાન વિષે લખો. સલાહ અમને મુદ્દલ ગમતી નથી. લેખ આમ પણ શબ્દ વિષે હતો. શબ્દ વિષે જ હોય છે. વાત જો કે ત્યાંથી અટકી. અન્ય કોઈ સભ્યોએ વાતને વધારી નહીં કારણ કે એકાદ બે અપવાદ સિવાય ગૃપનાં બધા સભ્યો સાલસ, શિષ્ટ અને બુદ્ધિજીવી છે. પણ બધા ગૃપ્સમાં એવું થતું નથી. અને ભાઈ, પ્રોબ્લેમ છે તો સરકાર પણ તો છે જ. આપણે ચૂંટેલી સરકાર છે. કામ એણે કરવાનું છે. અને સરકારને ઠીક લાગ્યું તે કર્યું. ન વધારે કર્યું, ન ઓછું કર્યું. સવાલ એ છે કે કોઈ પણ વિવાદ બાબતે આપણે છાશવારે સોશિયલ મીડિયા ઉપર શા માટે રણે ચઢીએ છીએ? ખાસ કરીને ધર્મની બાબતમાં. અને ધર્મ વિષેની વાત તો સંવેદનશીલ રહેવાની જ.

લેખક અને ફ્યૂચરિસ્ટ પેટ્રિક ડિક્સનનાં મતે ટ્રાઈબલિઝમ હવે વિશ્વનો સૌથી પાવરફુલ ફોર્સ છે. ‘ફ્યૂચરિસ્ટ’ એટલે આગમનાં એંધાણ પારખવાની અભિરુચિ ધરાવનાર શખ્સ. આ નીઓટ્રાઈબલિઝમ હવે આવી ચૂક્યું છે. આ વૈશ્વિક ઘટના છે. હજી તો એ વધારે ઘટ્ટ બનશે. હવે મારે વિચારવાનું છે. હું કમળમાં વિશ્વાસ રાખું છું, પંજાને ચાહું છું કે ઝાડુ એક જ મને ગમે છે કે પછી.. અન્ય કોઈની રાજનીતિ મારે મન વધારે સારી છે. ‘વધારે સારી’ની જગ્યાએ ‘ઓછી ખરાબ’. રાઇટ?! પણ અત્યારે કોઈ એક ઘટનાને લક્ષ્યમાં લઈને કોઇ અન્યની માન્યતા ઉપર, કોઈ અન્યનાં વાદે ચઢીને, શા માટે મારે મારો મત સોશિયલ મીડિયા ઉપર આપવો? મત તો હું ચૂંટણીમાં જ આપીશ. હું મતવાલો છું. ભગવદ્ગોમંડલ અનુસાર ‘મતવાલા’ એટલે મસ્ત, મજબૂત, મદમસ્ત. અને ચૂંટણી આવશે ત્યારે દરેક રાજકીય પક્ષ ગાઈ ઊઠશે, કોઈ મતવાલા આયા મેરે દ્વારે..!

શબ્દશેષ:

“સામુહિક ચેતના એ મનનો ફાંસો છે, સાવધ રહેજો. તમારા વિચારો તમારા નહીં પણ ટ્રાઈબલિઝમ ટોળાંની અસર તળે ઘડાયા હોય ત્યારે તો ખાસ. તમારી પડખે કોઈ છે- એવી લાગણી સારી પણ જ્યારે તમે અન્યને નીચા દેખાડવાની કોશિશ કરો ત્યારે એ વિનાશક બની જાય.” – રોબર્ટ રિકિઆર્ડેલી

Leave a comment

Filed under Uncategorized

સેલ્ફી/યામિની વ્યાસ


 · 

સેલ્ફી

“હેલો! આપ મિસરી હો?” જુહુ બીચ પર સહેલી સાથે ફરવા નીકળેલી સિરિઅલની ખૂબ જાણીતી ગમતી અભિનેત્રીને ઓળખી જઈને એક છોકરી મળવાં આવી. એને સિરિઅલના પાત્રના નામથી જ એને સંબોધી. પછી એના ગ્રૂપને બોલાવી સેલ્ફી પણ લીધી. વધુ લોકો એને મળે એ પહેલાં અનુશ્રી તન્વીને ખેંચી ઝડપથી નીકળી ગઈ.

અનુશ્રી સામાન્ય ઘરની દીકરી. દેખાવે ખૂબ સુંદર. આમ તો ઘઉંવર્ણી પણ નમણી, પાતળી અને ઘાટીલી. નાકનકશો ખૂબ સુંદર. ભણવામાં ખૂબ હોશિયાર. આગળ સ્કોલરશિપ મેળવી બેંગ્લોર ભણવા ગઈ. સાથે કાંજિવરમ સાડી માટે મોડેલિંગ પણ કરી કમાણી કરતી. કોલેજના છેલ્લા વર્ષના એન્યુઅલ ફંક્શનમાં ફેશન શૉ હતો. એમાં એણે પણ ભાગ લીધો. જજ તરીકે પધારેલા જાણીતા ડિરેકટરને એની નવી સિરિયલના મુખ્ય પાત્ર માટે અનુશ્રી નજરમાં વસી ગઈ. એમણે ઓફર કરી. એ ખુશ થઈ. બધાની સલાહથી અને કમાણીથી પરિવારને સારી પણ મદદ થશે એ હેતુથી તે મુંબઈ આવી ગઈ. એને અપાયેલા પાત્ર પાછળ દિલ દઈ ખૂબ મહેનત કરી. થોડા જ વખતમાં ઘરઘરમાં જાણીતી થઈ. પછી તો ફિલ્મો પણ મળી પણ સિરિયલો એણે છોડી નહીં. એ એને પારિવારિક લાગતું. હમણાંની એની લેટેસ્ટ સિરિયલમાં લોકો એને મિસરી તરીકે ચાહે છે.

એ પોતાના પરિવારને પણ આર્થિક રીતે મદદ કરી શકી. પણ એ રહેતી એકદમ સાદગીથી. એની સ્કૂલની ખાસ ફ્રેન્ડ તન્વી નોકરીની શોધમાં હતી. અનુશ્રીએ એને આસીસ્ટન્ટ તરીકે બોલાવી લીધી. એને પણ મહિને મોટી રકમ આપતી. કહોને બધું તન્વી જ સંભાળતી. સ્કૂલમાં પણ આ અનુ-તનુની જોડી જાણીતી હતી. હવે તનુ પડછાયાની જેમ અનુની સાથે જ હતી. અનુશ્રી રાતની પાર્ટીઓમાં કે ફંક્શનમાં જવાનું ટાળતી.ફક્ત કામ પ્રત્યે ધ્યાન. બંનેને સાથે મજા પડતી પણ અનુનો એક જ પ્રોબ્લેમ રહેતો કે એ હવે પહેલાંની માફક રસ્તે પાણીપૂરી ખાવા, દહીંચાટ ખાવા, રસ્તા પરથી શોપિંગ કરવા કે મન થાય ત્યારે લટાર મારવા, રખડવા નીકળી શકતી નહીં. ફેન્સ ભેગા થઈ જતા. એને લાગતું એની આઝાદી છીનવાઈ ગઈ. ગામ જતી ત્યાં પણ આજ હાલત.

એકવાર તનુએ હસતાં હસતાં કહ્યું, “મેં એનો રસ્તો શોધી કાઢ્યો છે. તારો મેઇકઓવર કરી દઉં.” એણે માથામાં દિવેલ લગાવી વચ્ચે પાંથી પાડી મોટો ચાંદલો કરી અંબોડો વળ્યો. સાડી પહેરાવી માથું ઓઢાડ્યું ને સેંથી ભરી સિંદૂર પૂર્યું. અનુ કંટાળી પણ થયું, “ચાલો આઝાદી માટે આ પાત્ર ભજવી જ લઉં.” અને ખૂબ નવાઈ વચ્ચે તેઓ સફળ રહ્યાં. લોક જોતા પણ કદાચ ખાતરીપૂર્વક ઓળખી ન શક્યા. અનુતનુને મજા પડી. આ દેખાવ લઈ તેઓ ઘણી જગ્યાએ લોકસેવાનાં કાર્યો કરતાં દાન, ફંડ પણ જાતે નામ લખાવ્યા વગર જમા કરાવી આવતાં. બંને રખડતાં, મસ્તી કરતાં ને રાત્રે ફૂટપાથ પર ચાદર, બ્લેન્કેટ ઓઢાડવા જતાં અને ફૂડ પેકેટ પણ પહોંચાડતાં. તનુના આઈડિયાથી મજાની લાઈફ બની ગઈ. કામની જગ્યાએ કામ ને ફ્રીડમની જગ્યાએ ફ્રીડમ.

એક દિવસ બંને સખીઓ રેંકડી પર ભેળપૂરી ખાતી હતી ત્યાં એક ગરીબબાઈ બે નાની છોકરીઓ સાથે પસાર થતી હતી. છોકરીઓએ ઊભા રહી એ તરફ હાથ લંબાવ્યો પણ એ બાઈ પાસે પૈસા નહોતા એટલે માએ એમને ખેંચી લીધી. અનુશ્રીએ

એમને એક એક ડીશ પોતાના તરફથી આપવા માટે ભેળવાળાને કહ્યું. છોકરીઓના મોઢા પર હાસ્ય ફરી વળ્યું. એમાંની સહેજ મોટી દોડતી આવીને અનુશ્રીને પૂછ્યું, “આપ બીછોનાવાલી દીદી હોના? રાસ્તે પે આપ હમેં ઓઢાતે હો ના?” અનુશ્રીએ એને ઊંચકી લીધી અને એની નાનીબેન, મા, અને તન્વી સાથે સેલ્ફી લીધી.

== યામિની વ્યાસ

Leave a comment

Filed under Uncategorized

લિમરિક /Paresh Vyas

લિમરિક: પાંચ પંક્તિઓનું વિનોદી પદ્ય

અરવિંદ કેજરીવાલની અંગડાઇ, ભાજપની ટીકા અને શશી થરૂરની કવિતા..

ધેર વન્સ વોઝ અ સીએમ ઓફ દિલ્હી

હૂ સ્ટ્રેચ્ડ ફ્રોમ હેડ ટૂ હિઝ બેલી

ધ ઓનસ્ક્રીન રેટિકયુલેશન

રીવિલ્ડ હિઝ પેન્ડિકયુલેશન

સો બીજેપી ફ્રોથ્ડ એન્ડ ક્વિવર્ડ લાઇક અ જેલી!

વાત જાણે એમ હતી કે વિડીયો મીટિંગ હતી આપણાં વડાપ્રધાન અને મુખ્ય પ્રધાનો વચ્ચે. વિષય હતો કોવિડ-૧૯ની સમીક્ષા. મીટિંગ દરમ્યાન દિલ્હીનાં મુખ્યપ્રધાન અરવિંદ કેજરીવાલ કંટાળ્યા હશે તે એમણે અંગડાઇ લીધી. આળસ મરડ્યું. ના, બગાસું તો નહોતું ખાધું. વિડિયોમાં એ દેખાયું. બીજેપીને લાગ્યું કે આ વર્તણૂંક શિષ્ટાચાર વિરુદ્ધ છે. તેઓએ વિરોધ નોંધાવ્યો. કહ્યું કે કેજરીવાલ મેનરલેસ (અશિષ્ટ) છે. કોંગ્રેસનાં સાંસદ અને શબ્દોનાં જાદુગર શશી થરૂરે આ ઘટના અને એની ઉપરની બીજેપીની પ્રતિક્રિયાને એક કવિતાનાં માધ્યમથી વર્ણવી. ‘પેન્ડિકયુલેશન’ એટલે પેટથી માથા સુધી આળસ મરડવું તે. ‘ફ્રોથ’ એટલે નકામી બકબક. આમાં પહેલું કામ દિલ્હીનાં સીએમ દ્વારા થયું. બીજું બીજેપી દ્વારા. અમને જો કે એમાં રસ નથી પણ એનડીટીવી, ધ ટેલિગ્રાફ, ફાઈનાન્સિયલ એક્સપ્રેસ, ઝી ન્યૂઝ, ઇંડિયન એક્સપ્રેસ, ધ ક્વિન્ટ, ટાઈમ્સ નાઉ, ધ હિંદુ સહિત અનેક અખબારોએ શશી થરૂરનાં સાહિત્યિક સર્જનને ‘પોએમ’ કે ‘પોએટ્રી’ ઉર્ફે કવિતા કહી. એક માત્ર હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સે લખ્યું કે આ શશી થરૂરનું ‘લિમરિક’ (Limerick) છે. ધન્યવાદ આપવા જોઈએ એ પત્રકારને કે જેણે સાચો શબ્દ લખ્યો. આમ તો તમે ગઝલને કવિતા પણ કહી શકો. પણ ગઝલ કહો ચોક્કસ અર્થ સમજાઈ જાય. શશી થરૂરનાં સર્જનને કવિતા કહેવા કરતાં લિમરિક કહેવું વધારે યોગ્ય છે કારણ કે…. એ લિમરિક છે!

‘લિમરિક’ શુદ્ધ કવિતા નથી. પણ લિમરિકનું એક બંધારણ ચોક્કસ છે, કેટલાંક નિયમો છે અને પ્રાસ, અનુપ્રાસ છે. લયનું મીટર પણ છે. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર ‘લિમરિક’ એટલે પાંચ લીટીવાળી એક વિનોદી કવિતા. એમાં પહેલી, બીજી અને પાંચમી લાઇનમાં પ્રાસ મળે. જેમ કે દિલ્હી, બેલી, જેલી. અને ત્રીજી અને ચોથી લાઇનમાં પ્રાસ મળે. જેમ કે રેટિક્યુલેશન અને પેન્ડિક્યુલેશન. એ પણ છે કે પહેલી લાઇનમાં સામાન્ય રીતે કવિતાનું પાત્ર- એ કોણ છે? અને ક્યાંથી છે? એ કેવો/કેવી છે?- એવી ઓળખાણ સૂચક માહિતી હોય. જેમ કે એક સમયે દિલ્હીનો એક સીએમ હતો. આમ તો અત્યારે પણ શ્રી અરવિંદ કેજરીવાલ જ સીએમ છે. પણ લિમરિકમાં, એ ભૂતકાળ છે, એવું લખી શકાય. અને હા, વિનોદ.. હ્યુમર એ લિમરિકનું અભિન્ન અંગ છે. લિમરિકમાં જે હ્યુમર નીપજે છે એ પંચલાઇનથી નહીં પણ પાંચ લાઇનનાં અર્થ અને અનર્થની ખેંચતાણમાંથી નીપજે છે.

ઇંગ્લિશ ભાષામાં લિમરિકનું ચલણ અઢારમી સદીથી છે. આ માટે કવિતાનું શાસ્ત્રીય જ્ઞાન આવશ્યક નથી. આવડે તો સારું, પણ ન આવડે તો ચાલી જાય. લિમરિક એ એવું ‘વર્સ’ છે જે વિનોદી ઉપરાંત અધિકાંશ બરછટ, ઉદ્ધત કે ઉચ્છૃંખલ હોય છે. વર્સ એટલે કવિતાનું ચરણ, પદ કે કડી. ઓગણીસમી સદીમાં લિમરિકને લોકપ્રિય બનાવવાનું શ્રેય ઇંગ્લિશ કલાકાર, સંગીતકાર, લેખક અને કવિ એડવર્ડ લીયર (૧૮૧૨-૧૮૮૮)નાં ફાળે જાય છે. એ વાત જુદી છે કે લીયરે પોતે પોતાની કવિતાને લિમરિક કહી નહોતી. સને ૧૮૪૬માં એની કવિતાઓનું પુસ્તક છપાયું હતું, એનું શીર્ષક હતું: ‘ધ બૂક ઓફ નૉનસેન્સ’. એટલે એમ કે તમે વાંચો તો થાય કે આવું તે કાંઈ હોય? દા. ત. પુસ્તકનાં પહેલાં જ લિમરિકમાં તેઓ લખે છે કે તેઓની દાઢીમાં બે ઘુવડ, એક મરઘી, ચાર લાવરી અને એક રેન પક્ષીએ માળો બાંધ્યો છે. આ ‘લિટરરી નૉનસેન્સ’ (સાહિત્યિક વાહિયાતપણું) કહેવાય છે; એ જ જે વિનોદ નિષ્પન્ન કરે છે. એ યોગાનુયોગ છે કે આવતીકાલે એડવર્ડ લીયરની ૨૧૦મી વર્ષગાંઠ છે. ૧૨મે-નો દિવસ અમેરિકામાં રાષ્ટ્રીય લિમરિક દિવસ તરીકે ઉજવાય છે. એ દિવસે લોકો લિમરિક રચે છે, બોલે છે, હસે છે, હસાવે છે, મઝા કરે છે. કેટલાંક સર્જક લિમરિકનું બંધારણ લઈને ગંભીર કવિતા કહે છે. પણ એ બીજું કાંઈ પણ હોય, લિમરિક નથી.

‘લિમરિક’ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ વિષે ચોક્કસ માહિતી મળતી નથી પણ આયર્લેન્ડનાં એક શહેરનું નામ લિમરિક છે અને એ શહેરનાં નામ પરથી આ શબ્દ આવ્યો હોવો જોઈએ. આયરીશ સૈનિકોનાં મસ્તી મજાકનાં તોફાની સમૂહગીતની પહેલી કડી હતી: વિલ યૂ કમ અપ ટૂ લિમરિક? અને પછી.. ત્યાં આવીને શું શું કરવું? એ વિષે જે મનમાં આવે તેવું, ભદ્ર કે અભદ્ર જે ગવાતું એ લિમરિક. આમ આપણાં ફટાણાં જેવું. ફાગ જેવું. ભગવદ્ગોમંડલ અનુસાર ‘ફાગ સંભળાવવા’ એટલે ભૂંડાં બોલી ગાળો દેવી તે. લિમરિકમાં આમ પણ લોકોમાં બોલાતી આમ ભાષાનો વધારે ઉપયોગ થાય છે. એવા શબ્દો પ્રયોજાય છે જે શિષ્ટ સાહિત્યમાં અસભ્ય ગણાય. એ પણ છે કે નિર્દોષ બાળકોનાં હળવાં લિમરિક પણ એટલાં જ લોકપ્રિય છે. લિમરિકની કક્ષા સાહિત્યિક દૃષ્ટિએ ઉચ્ચ હોય એવું સામાન્ય રીતે હોતું નથી. તેમ છતાં ઇંગ્લિશ ભાષાનાં મહાન સાહિત્યકાર વિલિયમ શેક્સપીયર, ઓગ્ડન નેશ, આઇઝેક એસિમોવ, લેવિસ કેરોલ, રુડયાર્ડ કિપ્લિન્ગ, માર્ક ટ્વેઇન, જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શૉ, સલમાન રુશદી દ્વારા પણ મસ્તીખોર લિમરિક લખાયા છે. ગુજરાતી કવિઓએ લિમરિકમાં હાથ અજમાવવા જેવો છે. આમ હાઇકુ કરતાં ય તાન્કા જેવું વધારે, આમ કદાચ ત્રિપદી કે મુક્તક જેવું પણ કુલ પાંચ પંક્તિઓ અને એનું નૉનસેન્સ હોવું જરૂરી! જુઓ એક નમૂનો..

ભાયડો હતો એક, બડો જ્ઞાની, ભાષાનો ભરાડી

શબ્દોનો શાહુકાર, ભોળો ‘ને રમૂજનો ખેપાની

સાંસદનું એ મહાન અસ્તિત્વ

સ્ત્રીઓમાં પ્રિય એનું વ્યક્તિત્વ

અને એની સ્ત્રીદાક્ષિણ્યતા ઓ હો હો હો, છે મસ્તીખોર મઝાની!

આપ જ વિચારો કે આપણને ‘તારક મહેતાકા ઊલટા ચશ્મા’નાં જેઠાલાલ કે ‘ભાભીજી ઘર પે હૈ’-નાં વિભૂતિનારાયણ મિશ્રા કે મનમોહન તિવારી જેવા પાત્રો કેમ ગમે છે? તેઓ જે હરકત કરે છે એ આમ જુઓ તો હાસ્યાસ્પદ છે. તેઓ જે કરે છે, કહે છે એ આપણે આપણાં જીવનમાં ઉતારવાનું નથી! એનું સમર્થન પણ કરવાનું નથી. પણ એ વાતનાં મૂળમાં તો છે હાસ્ય નીપજાવવાનું, એવું હાસ્ય જે આમ જુઓ તો નૉનસેન્સ છે. અને એનું શ્લીલ હોવું પણ આવશ્યક નથી.

શબ્દ શેષ:

“સાચું લિમરિક પવિત્ર હોતું નથી. પવિત્ર લિમરિક ઊતરતી કોટિનું હોય છે. અશ્લીલ લિમરિક યાદ રહી જાય છે.” –અમેરિકન લોકમાન્યતા અને સંસ્કૃતિનાં વિવેચક લેખક ગેરશોન લેગમેન

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ક્ષિતિજ રેખા પગ પાસે/યામિની વ્યાસ

ક્ષિતિજ રેખા પગ પાસે

ઢળતી સાંજે દરિયા કિનારે રેત પર બેસીને ક્ષિતિજ પોતાના ખિસ્સામાંથી તસવીર કાઢી અનિમેષ નેત્રે નિહાળ્યા કરતો.કોઈ કેમ સમજતું નથી કે મને આવી છોકરી ગમે.એના ચહેરા પરથી નીતરતો ભાવ કોઈ અલૌકિક અનુભૂતિ કરાવે છે.પણ આ છોકરી છે કોણ? ક્યાં હશે? તે આ દુનિયામાં છે કે ક્ષિતિજને પેલે પાર મમ્મીની જેમ.એને મૃત્યુ પામેલી મમ્મીની યાદ આવી ગઈ.’જો હં ક્ષિતુ, સામે પેલા દેખાય છે ને, લાલ લાલ સૂરજદાદા, હમણાં જ દરિયામાં પડશેને છમમમમ..અવાજ આવશે ને અંધારું થઈ જશે.’ ‘ઓહ અંધારાની મને બહુ બીક લાગે મમ્મી,તું મને છોડીને ક્યાંય નહીં જાય ને? પ્રોમિસ?’ ‘ હા બાબા પ્રોમિસ પણ તું જ મારી સાથે રહેશે ખરો? ભણીગણીને મોટો થશે કમાશે ને સરસ દુલ્હન લાવશે પછી તું એની સાથે જ રહેશે.’ ‘હું મોટો થઈને તારી સાથે લગ્ન કરીશ પછી તું કેવી રીતે છોડીને જશે?’ નાનકડો ભોળો ક્ષિતિજ બોલી પડેલો.ને મમ્મી ખડખડાટ હસી પડેલી.

પણ મમ્મીએ પ્રોમિસ ન પાળ્યું. કાર અકસ્માતમાં ક્ષિતિજ

અને પપ્પા બચી ગયા, મમ્મી મૃત્યુ પામી. મા વગરના નાનકડા ક્ષિતિજને

સાચવવો ખૂબ જ મુશ્કેલ હતો. પાંત્રીસ વર્ષના વિધુર સાગરને પોતાની પત્ની કરતા ક્ષિતિજની માની વધુ જરૂર હતી.ઘણા સારા ઘરનાં માંગા આવતા.સાગરે ક્ષિતિજને સાચવે એવી સામાન્ય ઘરની ત્રીસેક વર્ષની નેહા પર પસંદગી ઉતારી. સરળ શાંત અને સૌમ્ય નેહાના આગમનથી ક્ષિતિજને સારું તો લાગ્યું પણ એના મોઢામાંથી મમ્મી શબ્દ નહીં નીકળ્યો. એ એને બીજી મમ્મી કહીને બોલાવતો નેહા એને ખૂબ વહાલ કરતી, એટલે સુધી કે એને બીજા સંતાનની જરૂર ન લાગી. પણ ક્ષિતિજ જેમ જેમ મોટો થતો ગયો તેમ તેમ અંતર્મુખી થતો ગયો. કોણ જાણે કેમ એની વહાલી મમ્મીની જગ્યાએ આવેલી નેહા માટે એને ખૂબ અણગમો થવા લાગ્યો.નેહા માટે એને વહાલ તો શું જરા ય આદર પણ નહોતો. પણ ઝાઝો વ્યક્ત ન કરતો.દૂર રહેતો. નેહાને સમજાતું નહોતું કે,’ મા તરીકે વર્તવામાં મારી ક્યાં કમી રહી ગઈ? હું બીજી મમ્મીમાંથી મમ્મી ક્યારે બનીશ?’

સાગર બધું સમજતો પણ કંઈ બોલી ન શકતો. નેહા સાગરને ધીરજ આપતી. શહેરમાં એન્જિનિયરિંગ કોલેજ હોવા છતાં જીદ કરી ક્ષિતિજે હોસ્ટેલમાં રહેવાનું પસંદ કર્યું. હવે તો રજામાં ઘરે આવતો ત્યારે નેહા સાથે ખાસ વાત પણ નહીં કરતો. ડિગ્રી મેળવ્યા બાદ પપ્પાના બિઝનેસમાં જોડાયેલા ક્ષિતિજ માટે કન્યાની શોધ ચાલી. કેટલીય છોકરીઓમાંથી ક્ષિતિજને કોઈપણ પસંદ આવતી નહોતી. અને નેહા બતાવતી એને તો એ જોયા વગર જ ઘસીને ના પાડી દેતો. એને તો ફક્ત એના ખિસ્સામાંના ફોટાવાળી છોકરી જ ગમતી. મધુર હાસ્ય, સાદી કુર્તી, સલવાર,દુપટ્ટો ને લાંબો ચોટલો.ને વળી નાનકડી બિંદી. આ ફોટો એની પાસે આવ્યો કઈ રીતે એ નક્કી કરી શકતો ન હતો ઘરમાંથી, હોસ્ટેલમાંથી, લાઈબ્રેરીની બુકમાંથી કે મિત્રના આલ્બમમાંથી! આખરે એક દિવસ બ્રેકફાસ્ટ ટેબલ પર સાગરે પૂછી જ લીધું, ‘ તારી કોઈ પસંદ છે તો કહે, અમને ન્યાતજાત,દેખાવ,ભણતર વાંધો નથી, તને ગમે એમાં જ અમે ખુશ.’ ક્ષિતિજ જવાબ આપે એ પહેલા નોકરાણી શકુબાઈએ ધોવા નાખેલ જીન્સમાં રહી ગયેલા પર્સ, કાર્ડસ, ફોટોગ્રાફ ટેબલ પર મૂકી દીધા.ક્ષિતિજ હાથ લંબાવે એ પહેલા નેહાએ હાથ લંબાવી ફોટો લઇ લીધો. ‘અરે, આ તો મારો ફોટો, તારી પાસે ક્યાંથી આવ્યો બેટા?’

‘તમારો ફોટો!! મને ખબર નથી મારી પાસે ક્યાંથી આવ્યો!’ ફોટાને જોઈને બીજી મમ્મીના ચહેરાને ઝીણવટથી જોયો. ‘હા,ફોટામાંની યુવતી આધેડ બનતા આવી જ લાગે.’ પોતાની શોધ આંખ સામે હતી. ક્ષિતિજ રેખા સરકીને પગ પાસે આવી ગઈ. એણે માતાનો હાથ હાથમાં લઇ પોતાને માથે મુક્યો, ‘તમે કહેશો એ યુવતીને જીવનસાથી બનાવીશ મમ્મી.’ ક્ષિતિજે આજે પહેલીવાર નેહાને બીજી મમ્મી ને બદલે મમ્મી કહ્યું. ત્રણેયની આંખો ભીની થઈ ગઈ.

યામિની વ્યાસ

Leave a comment

Filed under Uncategorized

બોલપેન…/યામિની વ્યાસ

 “બોલપેન સવારે કેટલી ભાગદોડ? વળી, આજે પિન્કીની બર્થડે. “મમ્મી, આજે ખ્યાતિમાસી ગુડ્ડુને લઈને આવશેને?” પિન્કી ટહુકી. ખ્યાતિનું નામ પડતાં જ સાગરિકાને ગુસ્સો આવી ગયો, પણ એને કાબૂમાં રાખી કહ્યું, “ના બેટા. ખ્યાતિમાસીને કામ છે એટલે પછી આવશે, હંને!” સાગરિકા અને ખ્યાતિ બંને જીગરજાન બહેનપણીઓ, પણ હમણાં જ એક નાનકડી વાતમાં બંનેની મોટી લડાઈ થઈ ગયેલી. બંનેના ઈગો નડ્યા. કોઈ સૉરી કહેવા તૈયાર નહોતું. “સાગરિકા બબડી, “ઓહ! હમણાં તેં એને ક્યાં યાદ કરી? આજે તો કેટલું કામ છે! ને વળી આજે મને નોકરીમાં પણ રજા ન મળી, તે ન જ મળી.” સાગરિકા હોસ્પિટલની લેબોરેટરીમાં કામ કરતી હતી. જલદી જલદી કામ પતાવીને, લન્ચબોક્સ ભરીને, પર્સ લટકાવીને નોકરીએ જવા નીકળી. કેટલીય ઉતાવળ કરે પણ રોજ સમય થઈ જ જતો. વળી, તડકો કહે મારું કામ! માથેમોઢે ઝડપથી દુપટ્ટો બાંધીને, પર્સ ડીકીમાં નાખીને સાગરિકા એક્ટિવા ભગાડતી. આજે તો વધુ મોડું થયું હતું. વળી, પિન્કી માટેની ગિફ્ટ પણ લાવવાની હતી. અનાથાશ્રમમાં પિન્કીના નામનું દાન પણ આપવાનું હતું. એક્ટિવા સાથે વિચારો પણ બમણી ઝડપે દોડતા હતા. ચાર રસ્તા નજીક આવતા ઓર સ્પીડ વધારી, પણ ટ્રાફિક સિગ્નલ પર લાલ લાઇટ થવાથી બ્રેક મારવી પડી. સાગરિકા અકળાઈ ઊઠી, પણ થાય શું? પાંખવાળું એક્ટિવા લઈ ઊડવાનો વિચાર એને સો ટકા આવી જ ગયો હશે! તે ઊભી હતી ત્યાં જ એક કાકા બોલપેન, પેન્સિલ વગેરે વેચવા આવ્યા. તેમની સાથે એક નાની છોકરી હતી. એનાં હાથમાંય બોલપેનો હતી. “લઈ લો. બેન, ખાલી દસ રૂપિયા. જુઓ, ખૂબ સરસ લખાય છે.” એણે સાથે રાખેલા કાગળ પર લીટા પાડી બતાવ્યા. “આ ભૂરી, આ કાળી ને આ લાલ…” સાગરિકા પોતાના વિચારમાંથી બહાર આવી અને આવા આકરા તાપમાં, પેટ માટે પેન વેચતા કાકા અને તેમની છોકરી પર દયા આવી ગઈ. તેને થયું કે, “બધી જ પેનો લઈ લઉં. મારી સાથે કામ કરતા બધા મિત્રોને આજે બોલપેન આપીશ અને પેન્સિલ્સ પિન્કીના મિત્રો માટે રિટર્ન ગિફ્ટ આપવામાં કામ લાગશે. આ વખતે રિટર્ન ગિફ્ટ પણ મોટી આપીશ. એ જાણીને ખ્યાતિની પણ આંખ પહોળી થઈ જશે. એને તો બતાવી જ દઉં. એના મનમાં સમજે છે શું?” પણ સાગરિકા એકટીવા પરથી ઊતરે, પર્સ ડીકીમાંથી કાઢે, પૈસા કાઢે, એ પહેલાં તો લીલી લાઈટ થઈ ગઈ. પાછળથી ક્યારના રાહ કોઈ રહેલાં વીહિકલ્સમાંથી એક સાથે હોર્નના અવાજો વધ્યા. આખરે સાગરિકાએ વિચાર પડતો મૂકીને નીકળી જ જવું પડ્યું. આખો દિવસ ગયો. સાંજ પડી. પિન્કીની બર્થડે ધામધૂમથી ઉજવાઈ. પણ સાગરિકાને પેલા ગરીબકાકા પાસેથી પેન ખરીદી ન શકી એનો રંજ રહ્યો. બીજે દિવસે રવિવાર હતો. ત્રીજે દિવસે સાગરિકા નક્કી કરીને ઘરેથી વહેલી નીકળી હતી કે, આજે એ ચાર રસ્તા પર કાકા પાસેથી પેનો ખરીદી લેશે. એણે છુટ્ટા રૂપિયા પર્સના બહારના ખાનામાં જ રાખ્યા અને પર્સ ખભે લટકાવ્યું, જેથી સિગ્નલ પર સરળતા રહે. એ ત્યાં પહોંચી પણ એ કાકા દેખાયા નહીં. ત્યાં ટ્રાફિક વચ્ચે ઊભા રહેવાય એવું નહોતું. આખરે એ નીકળી ગઈ. ચોથે દિવસે એક્ટિવા થોડે દૂર પાર્ક કરીને સગરીકાએ ચાર રસ્તા પર બધે નજર કરી. પણ, કાકા દેખાયા નહીં. આમ, એણે આખું અઠવાડિયું એ કાકાને શોધ્યા. એમના વિશે પૂછે પણ કોને? પછીના અઠવાડિયે સાગરિકાની ડ્યૂટીનો સમય બદલાયો. હવે કાકાને શોધવા શક્ય નહોતું. એને રંજ રહ્યો. એ એના કામમાં પરોવાઈ ગઈ. લેબમાં ટેસ્ટ કરીને એનો રિપોર્ટ લખતી હતી. સેમ્પલ પર દર્દીનો વોર્ડ નંબર અને કેસ નંબર લખ્યો હતો પણ દર્દીનું નામ ઉકેલાતું નહોતું. એણે વોર્ડમાં ફોન કર્યો. જબાવ મળ્યો કે, ‘દર્દીને જડબા પર વાગ્યું છે, તે બરાબર બોલી નથી શકતો પણ કોઈ ભલો માણસ એમને અહીં લાવ્યો છે. એ ચાર રસ્તે બોલપેન વેચે છે, અને હરિ બોલપેનવાળા એમનું નામ છે. તે અઠવાડિયાથી એડમિટ છે. આજે એમનું ઓપરેશન છે.” આ સાંભળી સાગરિકા વોર્ડમાં દોડી ગઈ. તેણે જઈને જોયું તો કોઈ બીજા જ ભાઈ હતા. એ નિરાશ થઈ. પાછી જવા જતી હતી ત્યાં પાછળથી અવાજ આવ્યો, “બેન, બોલપેન લેશો?” સાગરિકાએ ફરીને જોયું તો પેલા જ કાકા. સાગરિકા કંઈ પૂછે તે પહેલાં કાકાએ કહ્યું, “થોડા દિવસ પહેલા આ મારી જેમ બોલપેન વેચતા મારા દોસ્તને કોઈ ગાડીવાળો ટક્કર મારી નાસી ગયો હતો. કોઈએ મદદ ન કરી. હું માંડ એને અહીં લઈ આવ્યો છું. એને એક નાની છોકરી જ છે. એની ઘરવાળી પણ નથી. એ છોકરીને હમણાં હું મારે ઘરે લઈ ગયો છું. મારે ઘરે હું અને મારી ઘરવાળી, છોકરાં નથી. આ રીતે રોટલા રળીએ છીએ. હવે તો આનો ઓપરેશનો પણ ખર્ચ! બહેન, બીજા પણ કોઈને બોલપેન જોઈતી હોય તો કહેજો.” સાગરિકા કાકાને જોતી જ રહી. તેણે પોતાના સિનિયર્સ તેમજ ડીનને કહીને શક્ય એટલી રાહત અપાવી.

બધી જ બોલપેનો ને પેન્સિલ્સ ખરીદી, અને એ જ બોલપેનથી ખ્યાતિને પત્ર લખવો શરૂ કર્યો, “વહાલી ખ્યાતિ, સૌ પ્રથમ તો એક્સટ્રીમલી સૉરી….. બીજું, તને ખાસ કહેવાનું કે….. યામિની વ્યાસ”

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ચલ મન મુંબઈ નગરી/દીપક મહેતા

ચલ મન મુંબઈ નગરી
ઢોલ ઢમક્યા ને વરવહુના હાથ મળ્યા
ઊભા ઊભા તો બચાડા ભીખારીઓ ન છૂટકે ખાય
એટલે ‘સ્વરુચિ ભોજન’નો તો ત્યારે સવાલ જ નહિ

નાણાવટી રે સાજન બેઠું માંડવે, લાખોપતિ રે સાજન બેઠું માંડવે
જેવા ભરી સભાના રાજા, એવા જીગરભાઈના દાદા
નાણાવટી રે સાજન બેઠું માંડવે, લાખોપતિ રે સાજન બેઠું માંડવે
છેવટે લગનનો દિવસ વાજતેગાજતે આવી પહોંચ્યો. સવારથી કુટુંબીઓ, સગાંવહાલાં,
મહેમાનો, એક પછી એક આવતાં જાય છે લગનની વાડીમાં. બૈરાંઓએ અને છોડીઓએ
પણ, ગુજરાતી ઢબે જ સાડી પહેરી છે. હજી પંજાબીનું ચલણ નહોતું ત્યાં ઘરારા શરારા
વગેરે તો હોય જ ક્યાંથી? મોભા અને સગપણ પ્રમાણે અંગે ઘરેણાં. કપાળની લગભગ
વચમાં મોટો લાલ ચાંદલો. એ વખતે હજી નાકની દાંડી ઉપર ચાંદલો કરવાની ફેશન
નહોતી આવી કે નહોતા આવ્યા જાતભાતના રંગના તૈયાર ચાંદલા. મેક-અપમાં પૂંઠાના
ગોળ, ગુલાબી રંગના ડબ્બામાં વેચાતો ‘કલાપી’ પાવડર. બજારમાં લિપસ્ટિક મળતી તો
ખરી, પણ ‘સારા ઘરની’ સ્ત્રીઓ એ વાપરે નહિ. હાથમાં સોનાની બંગડીઓ સાથે
કાચની લાલ-લીલી બંગડીઓ હોય જ. પછી વળી પ્લાસ્ટિકની બંગડીની મોટી બહેન
જેવી કચકડાની ચૂડી આવી. જો કે હવે તો એ પણ માત્ર વિનોદ જોશીના અફલાતૂન
ગીતમાં જ સચવાઈ છે: ‘કચક્કડાની ચૂડી રે મારું કૂણું માખણ કાંડું, સૈયર શું કરીએ?’
પુરુષો કોઈ ઉઘડે માથે તો હોય જ નહિ. ટોપી, પાઘડી, ફેંટો, પછી વળી આવી સફેદ
ગાંધી ટોપી. ચીપી ચીપીને પાટલી પાડીને પહેરેલું ધોતિયું. ઉપર કફની કે સુરવાલ કે કોટ
– ફૂલ કે હાફ. કોઈ સરકારી અમલદાર સૂટ-બૂટ, હેટ પહેરીને પણ આવે. ખુરસીઓ
નહિ, શેતરંજી કે જાજમ પાથરી હોય તેના પર બધા બેસતા જાય – અલબત્ત, સ્ત્રીઓ
અને પુરુષો અલગ-અલગ. રોજર્સ કે ડ્યૂક કે કાતરક કંપનીના કોલ્ડ ડ્રિંકની ગોળીવાળી
બાટલીઓ ખૂલતી જાય. પણ એ તો પૈસાદારને પોસાય. બીજે તો લાલ લીલાં શરબત.
પિત્તળના મોટા ટોપમાં પાણી ભરીને – ઉકાળવાની વાત નહિ હોં – તેમાં પધરાવવાનો
આજે જે ‘બજાર આઈસ’ જેવા તુચ્છ નામે ઓળખાય છે તે બરફ. પછી એક

2

બાટલીમાંથી લાલ કે લીલો રંગ – ફૂડ કલર – અને બીજી બાટલીમાંથી ગુલાબ કે
રાસબરી કે ખસ કે કાચી કેરીનું એસન્સ. પછી ઉમેરાય અગાઉ બનાવી રાખેલી ખાંડની
ચાસણી. રસોડામાં પિત્તળના ગ્લાસ ભરાતા જાય, અને બહાર માંડવામાં ઠલવાતા જાય.
બીજી બાજુ બપોરના ભોજનની તૈયારી થતી હોય. મહારાજ કે રસોઈયા આવીને ઉપરનું
વસ્ત્ર કાઢીને ખીંટીએ ટીંગાડી દે. છતાં પરસેવાને કારણે જનોઈ શરીર સાથે ચોંટી ગઈ
હોય તે ખાસ દેખાવી જોઈએ. બધી રસોઈ ચડે ચૂલા પર. લગન કે બીજા કોઈ પણ સારા
પ્રસંગે ચૂલામાં જે વપરાય તેને ‘લાકડાં’ ન કહેવાય. પણ ‘બાફણાં’ કે ‘મગ બાફણિયાં’
કહેવાય. કારણ ‘લાકડાં’ તો અંતિમ ક્રિયામાં વપરાય. દેશ અને દુનિયાના જૂદા જૂદા
ભાગોની ઢગલાબંધ વાનગીઓના ગુજરાતી અવતારનું આગમન થયું નહોતું. એટલે
પહેલે ચૂલે ચડે મગ. કેમ એ તો રામ જાણે, પણ મગ શુકનમાં ગણાય. બીજે ચૂલે ચડે
ભાત. સીધા-સાદા સફેદ ભાત. પુલાવ, બિરયાની, ડ્રાયફ્રૂટ ખીચડી નહિ. ત્રીજે ચૂલે શાક.
કોઈ ફેન્સી શાક નહિ. વટાણા બટેટા કે ટમેટાં બટેટા કે કોબી બટેટા, કે એવું કોઈ
સાદુંસીધું શાક. એક રસોઈયો પૂરી વણે, બીજો તળે. ફરસાણમાં ભજિયાં કે દૂધી કે
મેથીની ફૂલવડી. આ બધાથી થોડા આઘા બેસીને બે રસોઈયા લાડુ વાળતા જાય. ચટણી,
કચુંબર, અને ઘરમાં બનાવેલ વડી પાપડ. છેવટે છાશ.
ઊભા ઊભા તો બચાડા ભીખારીઓ ન છૂટકે ખાય. એટલે ‘સ્વરુચિ ભોજન’નો તો
સવાલ જ નહિ. થોડા ખાસ મહેમાનો – મોટે ભાગે વરપક્ષના – માટે લાલ પાટલાની
હાર. આજુબાજુ રંગોળી. બીજા માટે લાંબાં લાંબાં પાથરણાંની હાર. એને કહેવાય પંગત.
સ્ત્રીઓ અને પુરુષોની પંગત અલગ-અલગ જ હોય. બે પંગતમાં લોકો આમને-સામને
બેસે. વચ્ચેની જગ્યામાં ભાડુતી નહિ, કુટુંબના જ પિરસણિયા ફરતા રહે. પહેલાં તો
એકદમ ઇકો ફ્રેન્ડલી પતરાવળી અને પડિયા વપરાતાં. પછી આવ્યાં પિત્તળનાં થાળી-
વાટકા, અને ગિલાસ. વાનગીઓ કયા ક્રમમાં પીરસાય, કેટલી વાર પીરસાય, થાળીમાં
ક્યાં મૂકાય એનો પાક્કો પ્રોટોકોલ.
એવો જ પ્રોટોકોલ પીરસણિયાનો. સૌથી પહેલાં આવે નવાસવા એપ્રેન્ટિસ જેવા
છોકરાઓ ચટણી, અથાણું, વડી-પાપડ લઈને. પછી આવે અનુભવી જુવાનો મગ કે દાળ
કે કઢી અને શાક લઈને. પછી આવે ગરમાગરમ પૂરી અને ભજિયાં. અને છેવટે આવે
ઘરના કોઈ વડીલ, અનુભવી, લાડુ કે કંસાર કે બીજુ કોઈ મિષ્ટાન્ન પીરસવા. લાડુનો થાળ
લઈને એક જુવાન ચાલે, પણ મહેમાનના ભાણામાં લાડુ મૂકે તો વડીલ. ખાસ
મહેમાનોને, મોટેરાંઓને તો મનવર કરી કરીને પીરસાય. ‘મારા સમ, એક ખાવ, એક
ખાવ’ કહી જમનારાના મોઢામાં લાડુ મૂકાય. સ્ત્રીઓની અલગ પંગત હોય તેમાં

3

પીરસણિયા તરીકે જવા માટે જુવાનોમાં ગળાકાપ હરીફાઈ ચાલે. એક-બે અનુભવીઓ
થોડે દૂર ‘સુપરવાઈઝર’ તરીકે ઊભા રહી બધો ખેલ જોતા હોય. કઈ વાનગી ખૂટશે કે
વધી પડશે એનો અંદાજ કાઢી રસોડામાં સંદેશા મોકલતા રહે. ‘લાડુ જરા નાના વાળો.’
‘દે દામોદર દાળમાં પાણી કરો’. ‘પૂરી ઓછી તળો,’ વગેરે.
સાંજ પડતાં પહેલાં તો લગ્નવિધિની તૈયારી થઈ ગઈ હોય. વરઘોડાની રાહ જોવાતી
હોય. થોડી થોડી વારે એક-બે છોકરાને દોડાવાય. વરઘોડો ક્યાં સુધી પહોંચ્યો એ જાણવા.
પહેલાં બેન્ડનો અવાજ સંભળાય, પછી બેન્ડવાળા દેખાય. લાલ કપડાંમાં બ્રાસ બેન્ડ.
બેન્ડના તાલ-સૂર સાથે વરઘોડામાંથી કોઈ સ્ત્રી કે પુરુષ નાચે એ વાત ત્યારે કલ્પનાનીયે
બહાર. હા, બહુ બહુ તો બે-ચાર નાના છોકરા – છોકરી તો નહિ જ – હવામાં હાથપગ
ઉછાળી નાચવાનો દેખાવ કરતા બેન્ડની આગળ ચાલતા હોય. વરઘોડામાં આગળ ચાલે
વડીલ પુરુષો. પછી યુવાનો, કિશોરો, બાળકો. પછી આવે ‘બૈરાં’ તેમાંય ચાલવાનું
પ્રોટોકોલ પ્રમાણે. પુરુષોનું જૂથ પૂરું થાય ત્યાં હોય ઘોડેસ્વાર વરરાજા.
વરઘોડો આવે એટલે લજવાતી, શરમાતી, માથું ઢાંકેલી કન્યા વરરાજાને હાર પહેરાવે. એ
વખતે મિત્રો વરને ઊંચકીને વધૂ માટે મુશ્કેલી ઊભી કરે, કે કન્યાવાળા વરરાજાનાં પગરખાં
‘ચોરી’ લે એવા રિવાજ પંજાબથી મુંબઈ આવ્યા નહોતા. સાજનમાજન માંડવામાં
પહોંચે. કેટલીક જ્ઞાતિઓમાં કન્યા સફેદ સુતરાઉ ‘વાધુવસ્ત્ર’ જ પહેરે. સફેદ મલમલ કે
ઓરગંડીના પોત પર કેસર-કંકુ-હળદરથી બોર્ડર અને પાલવ પર ફૂલ-પાનની ભાત પાડી
હોય તે ‘વાધૂવસ્ત્ર’. જો કે આ શબ્દ કોઈ ગુજરાતી શબ્દકોશમાં જોવા મળતો નથી. પણ
ત્યારેય વપરાતો, અને આજેય વપરાય છે. ઘણાં લગ્ન ‘ગોધૂલીટાણે’ એટલે કે સાંજે થાય.
પણ કેટલીક જ્ઞાતિમાં ઘડી-પળ સુધી લગ્નનું શુભ મુહૂર્ત સાચવવાનો આગ્રહ. ત્યાં ગોર
મહારાજ જલ-ઘટિકા-યંત્ર, એટલે કે તાંબાકુંડી અને તાંબાની વાટકી લઈને આવે.
વાટકીના નીચેના ભાગમાં સાવ નાનું છિદ્ર હોય. એ પાણી ભરેલી તાંબાકુંડીમાં તરતી
મૂકાય એટલે ધીમે ધીમે તેમાં પાણી ભરાતું જાય. અડધી વાટકી ભરાઈ રહેવા આવે એટલે
ગોર મહારાજ બૂમ પાડે: ‘કન્યા પધરાવો, સાવધાન.’ કન્યાને લઈને તેના મામા આવે.
અને ગોરના મોમાંથી ધાણીની જેમ મંત્રો ફૂટવા લાગે. અને પછી આવે એ ઘડી:
ઢોલ ઢમક્યા ને વરવહુના હાથ મળ્યા,
વાજાં વાગ્યાં ને વરવહુના હાથ મળ્યા,
જાણે ઈશ્વર ને પારવતી સાથ મળ્યાં
ઢોલ ઢમક્યા ને વરવહુના હાથ મળ્યા.

4

અસલમાં તો લગ્નવિધિ વખતે મહેમાનોને કશું ખાવા-પીવા આપવાનો ચાલ નહિ. લગ્ન
થઈ જાય એટલે હાજર રહેલાં સૌને પાન-ગુલાબ વહેંચાય. પછી ‘ડીશ’ આપવાનું શરૂ
થયું. આ ‘ડીશ’ એટલે હેવી નાસ્તો. ૧૯૫૦-૬૦ના અરસામાં ‘રિસેપ્શન’નો ચાલ શરૂ
થયો. ક્યાંથી આવ્યો એ તો રામ જાણે. રિસેપ્શનમાં આવેલાં સૌને અપાય એક-એક પ્લેટ
આઈસ્ક્રીમ. બસ. આઈસ્ક્રીમ ખાઈ, ચાંદલો આપી થવાનું ઘર ભેગા. પછી આવ્યું
પંગતભેર, પણ ટેબલ-ખુરસી પર જમવાનું. અને પછી આવ્યું સ્વરુચિભોજન કહેતાં
બૂફે. માયાવી રાક્ષસની જેમ એનું પેટ તો ફૂલતું જ ગયું. પાર વગરની વાનગીઓ, દેશ-
પરદેશની વાનગીઓ.
જ્યાં સુધી આઉટ ડોર ફોટોગ્રાફી આવી નહોતી ત્યાં સુધી લગ્ન વખતે ફોટા પાડવાનું તો
શક્ય જ નહોતું. બહુ બહુ તો થોડા દિવસ પછી કોઈ સ્ટુડિયોમાં જઈ વર-વહુ એક-બે
ફોટા પડાવી આવે. ખુરસીમાં વહુ સંકોચાઈને બેઠી હોય. પાછળ વર ઊભો રહે. બહુ
હિંમતવાળો હોય તો પત્નીને ખભે હાથ મૂકે. જો કે આ ફોટો ઘરની ભીંત પર તો ત્યારેજ
દેખાય જ્યારે તેમાંના કોઈ એકે આ દુનિયામાંથી વિદાય લીધી હોય! ગોવર્ધનરામ
ત્રિપાઠીની નવલકથા ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ના ૧૮૮૭માં પ્રગટ થયેલા પહેલા ભાગમાં આવતી
આ વાત જુઓ: બાળક સરસ્વતીચંદ્રને ખોળામાં રાખીને તેના પિતા લક્ષ્મીનંદને પત્ની
ચંદ્રલક્ષ્મી જોડે બેસી, સજોડે છબી પડાવી હતી. ગોવર્ધનરામ કહે છે: “મુંબઈવાસી
હોવાને લીધે તેણે આ હિંમત ચલાવી હતી.” પણ છબી પડાવ્યાની ખબર પડ્યા પછી
સાસુ ઈશ્વરકોરે વહુની બેશરમી બાબત મહિના સુધી જુદ્ધ ચલાવ્યું હતું. પરંતુ દીકરાની
બેશરમી તેના મનમાં વસી ન હતી. લક્ષ્મીનંદને આ છબી પોતાની મેડીમાં રાખી હતી,
પણ વહુ મરી ગયા પછી માએ બહાર કઢાવી. લેખક કહે છે: ‘મોઈ ભેંસના મોટા ડોળા’
એ ગામડિયા કહેવત પ્રમાણે.
એ વખતે ઘરનાં ‘બૈરાં’ સાચા ઉમળકાથી, અંતરની સૂઝથી લગ્ન ગીતો ગાતાં, પ્રોફેશનલ
કલાકારો નહિ. આમ તો લગ્ન ગીતો એ લોકગીતોનો જ એક પ્રકાર. કંઠોપકંઠ સચવાતાં.
૧૯મી સદીમાં છાપકામ આવ્યું તે પછી પુસ્તકોમાં સંઘરાવા લાગ્યાં. આવાં થોડાં પુસ્તકો
વિષે વાત હવે પછી.

Leave a comment

Filed under Uncategorized

લોહી પ્લાઝમા ડોનેટ /યામિની વ્યાસ

“લોહી “ભૂરું લિટમસ એસિડમાં બોળીએ તો કેવું થાય?” પટેલસાહેબે પૂછ્યું. રાજુને આમતેમ જોતો જોઈ સાહેબે ઊભો કર્યો. રાજુને સવાલનો જ ખ્યાલ ન રહ્યો. રાજુએ પૂછ્યું, “શું?” એને છૂટ્ટો ચોક મારતા તે બોલ્યા, “ક્યાં છે ધ્યાન તારું? શું કરે છે?” અને પછી પલાશને પૂછ્યું. તેણે તરત જ જવાબ આપ્યો, “લાલ.” લાલ સાંભળતા જ રાજુના ચહેરાનો રંગ ઊડી ગયો. સાહેબે રાજુને છેલ્લી બેન્ચ પર ઊભો કરી દીધો ને પલાશને ‘વેરી ગુડ’ કહી બેસાડી દીધો. તેઓ હંમેશા સવાલ પૂછતા ત્યારે પહેલાં જાણી જોઈને રાજુને જ પૂછતા. મેઘધનુષના સાત રંગ ક્યા? રાજુને આવડતું હતું પણ ‘લા..’ બોલીને અટકી ગયો. સાહેબે એને કલાસ બહાર ઊભા રહેવાની સજા કરી. એને આ સાહેબ પાસે ભણવાનો અપાર કંટાળો આવતો. ઘરેથી પપ્પા મોકલે એટલે માંડમાંડ આવતો. હંમેશા સાહેબ રાજુને ખીજાતા રહેતા; આવો કેવો યુનિફોર્મ છે? ઈસ્ત્રી કેમ નથી? કેટલો ગંદો છે! આ બટન કેમ જુદા રંગનું છે? રાજુ હંમેશા રોજ જ કોઈને કોઈ કારણે સાહેબનો ઠપકો સંભાળવા તૈયાર જ રહેતો. રાજુ કોઈ જવાબ ન આપતો ત્યારે પટેલસાહેબ ખીજાઈને કહેતા કે તારા બાપને જ વાત કરવી પડશે. રાજુ સ્કૂલના પ્યૂન કનુનો દીકરો હતો. ઘરમાં બાપ અને દીકરો બે જ રહેતા હતા. તેની મા ન હતી. એ માંડ સાત વર્ષનો હશે ને બ્લડ કેન્સરમાં મૃત્યુ પામી હતી. માનો એ ખૂબ લાડકો હતો. એ એને ખૂબ વ્હાલ કરતી હતી. બાપે જ એને માંડમાંડ ઉછેર્યો હતો અને આ સ્કૂલમાં મૂક્યો હતો. પલાશ પટેલસાહેબનો એકનો એક દીકરો. સરને એમ હતું કે પલાશના બધા જ વિષયમાં માર્ક હાઈએસ્ટ હોવા જોઈએ ને એ માટે મહેનત પણ બહુ કરાવતા પણ જ્યારે રમતગમતનો પિરિઅડ આવતો ત્યારે રાજુ મેદાન મારી જતો. એ બાબતથી સાહેબ એના પર હંમેશાં ચીડ કરતા. એક દિવસ શરીરવિજ્ઞાન ભણાવતા ભણાવતા સરે પૂછ્યું, “બોલ રાજુ, રક્તકણ, શ્વેતકણ અને ત્રાકકણ શું છે? લોહીના ઘટકો અને એના કાર્ય વિશે બોલ. ગઈકાલે જે હોમવર્ક આપ્યું હતું તે બતાવ.” રાજુ માથું ખંજવાળવા લાગ્યો. એને લોહી અને લાલ શબ્દથી જ નફરત હતી. તેને ચીસ પાડવાનું મન થયું પણ કંઈ કરી ના શક્યો. એની આંખમાં ગુસ્સો જોઈ સાહેબ તાડૂક્યા, મારવાનું જ બાકી રાખ્યું હતું, “આમ આંખો ફાડી શું જોયા કરે છે? શરમ કર? અહીં મગજ છે કે મૂત્રપિંડ? શું કરશે આગળ જઈને? બસ આવા જ ભારતના યુવાનો? ભારતનું ભવિષ્ય? પલાશને જો.” આ સાંભળી રાજુનું લોહી બમણા વેગથી પરિભ્રમણ કરવા લાગ્યું. ક્લાસમાંથી જાતે જ નીકળી ગયો. પટેલસાહેબે કનુને બોલાવી રાજુના વર્તન બાબત પલાશનું ઉદાહરણ આપી ખૂબ સલાહ આપી. કનુએ રાજુને ખૂબ મનાવ્યો પણ પછી એ સ્કૂલે ગયો નહીં. વાર્ષિક પરીક્ષા નજીક હતી એ પણ ન આપી. એવામાં પટેલસરને બઢતી મળી. આચાર્ય તરીકે બીજી સ્કૂલમાં બદલી થઈ, ત્યારબાદ કનુના કેટલા પ્રયત્ને માંડ રાજુ સ્કૂલે ગયો. આમ ને આમ માંડ પાસ થતો રાજુ ધીમેધીમે આગળ વધવા લાગ્યો. પટેલસાહેબ દીકરા પલાશને પણ પોતાની સાથે નવી સ્કૂલમાં લઈ ગયા. નજર સામે રહે તો વધુ મહેનત કરાવી શકાય. પલાશ અભ્યાસમાંથી એક સેકન્ડ પણ બગાડે એ એમને મંજૂર નહોતું. ફક્ત અને ફક્ત ભણવાનું જ. થયું પણ એવું કે પલાશ બારમામાં સેન્ટરમાં ફર્સ્ટ આવ્યો ને પટેલસાહેબની છાતી ગજગજ ફુલાઈ. સહુને કહેતા, “જુઓ, આનું નામ દીકરો, પિતાનું નામ રોશન કર્યું. અરે ભાઈ! મારું લોહી છે.” અને મોટી પાર્ટી રાખી. પલાશે મેડિકલમાં એડમિશન લીધું અને ડૉક્ટર થયો. આગળ સ્ટડી માટે અમેરિકા ગયો. સર ખૂબ પોરસાતા. તેઓ ખૂબ ખુશ થઈ વટ મારતા. બધાને કહેતા કે, “જુઓ, આવી રીતે ભણાવાય, દીકરાનું કેટલું ધ્યાન રાખ્યું તો તે ભણીગણીને અમેરિકા ગયો આગળ અભ્યાસ માટે.” પલાશનો એ અભ્યાસ પણ પત્યો પછી પટેલસાહેબે કહ્યું, “પલાશ હવે આવી જા, અહીંયા મોટી હોસ્પિટલ બનાવીએ ને તારી મમ્મીએ છોકરી પણ જોઈ રાખી છે.” પટેલસાહેબને હતું કે દીકરો તો પિતાના નામની જ હોસ્પિટલ ખોલશે. મારું લોહી છે, આખરે એની આ સફળતા પાછળ ઓછી મહેનત થોડી કરી છે!” અને દીકરો ત્યાંથી કહેતો કે બસ હવે થોડી જ વાર છે. એમ કરતાં કરતાં બીજા બે વર્ષ વીતી ગયાં. પછી એક દિવસ પલાશનો ફોન આવ્યો, “મેં અહીં મારી ડૉક્ટર ફ્રેન્ડ સાથે લગ્ન કરી લીધું છે અને અહીં જ સેટલ થઈશ. તમે અહીં આવી જાઓ.” આ સાંભળીને પટેલસાહેબને આઘાત લાગ્યો, કહોને અટેક જ આવ્યો. લોહી જોરજોરથી પરિભ્રમણ કરવાં લાગ્યું ને એટલા ગુસ્સે થયા જાણે રાજુને ભણાવતા ન હોય! લોહીના ઘટકો શ્વેતકણ, રક્તકણ અને ત્રાકકણ… પણ પછી ધીમેધીમે આઘાત જીરવાયો પણ નક્કી કર્યું કે અમેરિકા તો નથી જ જવું. મિત્રોએ પલાશને ફોન કરીકરીને કહ્યું કે તું આવી જા પણ પલાશ ન જ આવ્યો. પટેલસર રિટાયર્ડ થયા. એજ વર્ષે કોરોના આવ્યો. પટેલસર તો ખૂબ સાચવતા પરંતુ ખબર નહીં કઈ રીતે બીજા વેવમાં ચેપ લાગ્યો. પછી ધીરેધીરે કોરોના વકર્યો. અતિભયંકર સ્વરૂપ લીધું. પહેલાં તો ઘરે જ હતા પરંતુ પછી એડમિટ થવું પડ્યું. ઘરે તેમના પત્ની એકલાં જ હતાં તે પણ ક્વૉરન્ટીન. કરે તો પણ શું કરે? કોઈએ પલાશને ફોન કર્યો. પલાશથી પણ અત્યારે અવાય તેમ ન હતું. ધીમેધીમે પટેલસાહેબની તબિયત બગડવાં માંડી. એમને થયું કે હવે હું નહિ બચું. એમને આખું જીવન યાદ આવવાં લાગ્યું. ‘કઈ રીતે પલાશની કાળજી રાખી, તેને આગળ વધવા માટે કેવા સપનાં સેવ્યાં હતાં! અને કોઈ પણ રીતે કોઈ એનાથી આગળ વધતો દેખાય તો એની સાથે કેવો વ્યવહાર કર્યો હતો? પલાશને ખૂબ ભણાવ્યો પણ કદાચ ગણાવી ન શક્યો. એ જ ડૉકટર દીકરો આજે કામ ના લાગ્યો.’ જોકે ટ્રીટ્મન્ટમાં કોઈ કમી ન હતી. તેમને પૈસાની કોઈ તકલીફ ન હતી. સમયસર ઓક્સિજન મળતાં ધીરેધીરે તેમની તબિયત સુધરવા માંડી. તેમણે ડ્યૂટી પરના ડૉક્ટરને કહ્યું, “આભાર ભાઈ તારો, મારા દીકરાએ તો કશું જ ન કર્યું પરંતુ તે મારું ખૂબ ધ્યાન રાખ્યું.” તે પણ તેમનો વિદ્યાર્થી જ હતો તેણે કહ્યું, “મારો નહીં, આ રાજુનો આભાર માનો. તેણે તમને પ્લાઝમા ડોનેટ કર્યું છે. તમારું ઓ-નેગેટિવ બ્લડ ગૃપનું પ્લાઝમા ક્યાંય મળતું જ ન હતું. આ રાજુ અત્યારે સ્પોર્ટ્સ ક્લબમાં ટ્રેનિંગ આપે છે અને સેવાનાં કાર્યમાં વ્યસ્ત રહે છે. તેને જ્યારે ખબર પડી કે મારા પટેલસાહેબને અહીં પ્લાઝમાની જરૂર છે તો તે દોડીને આવ્યો. એને પણ કોરોના થયો હતો ને પોતાનું ઓ-નેગેટિવ પ્લાઝમા ડોનેટ કરી તમારો જીવ બચાવ્યો છે. પટેલસાહેબ રાજુને જોઈ રહ્યા અને અનુભવી રહ્યા, એમનામાં ફરતા લોહીના ઘટકોને… યામિની વ્યાસ”

Leave a comment

Filed under Uncategorized

નીરવરવે ૧૪ વર્ષ પુરા -૧૫ વર્ષ પ્રવેશે યાદ આવે-

નીરવરવે ૧૪ વર્ષ પુરા  –૧૫ વર્ષ પ્રવેશે યાદ આવે–

ચંદરની ચૌદ ચૌદ ભવનો ઉજાળતી

ટીલડી તેં ચોડી રૂપાળી,

માડી તારાં નીલમ નમણાં નેણાં

કે નેણલે અમી ઝર્યા રે લોલ—  ચૌદ ભવન-ભૂર્લોક, ભુવર્લોક, સ્વર્લોક, મહર્લોક, જનલોક, તપોલોક, સત્યલોક વા બ્રહ્મલોક, અતલ,વિતલ, સતલ, રસાતલ, તલાતલ, મહાતલ અને પાતાલ )

(માનવનું મન બે પ્રકારનું છે. એક સ્થૂળ અને બીજું સૂક્ષ્મ. રાતના નિદ્રામાં સ્થૂલ મન સુષુપ્ત રહે છે અને સૂક્ષ્મ મન જાગૃત હોય છે, તેથી સ્વપ્નો આવે છે. સ્વપ્ન શાસ્ત્ર માં ચૌદ સ્વપ્નો સૌથી શ્રેષ્ઠ બતાવ્યાં છે. તેના નામ ગજ , વૃષભ કેસરી .લક્ષ્મી  પુષ્પની માળા  ચંદ્ર,  સૂર્ય, ધ્વજ , કુંભ , પદ્મ સરોવર,  સમુદ્ર,  વિમાન  રત્નનો ઢગલો અને  પ્રજ્વલિત અગ્નિ. ભુતકાળના સુખદ પ્રસંગોની યાદ દુ:ખદાયક છે કારણ કે એ દિવસો ચાલ્યા ગયા અને દુ:ખદ પ્રસંગોની યાદ સુખદાયક છે કારણ કે એવા દિવસો હવે નથી રહ્યા. ‘રામાયણ’માં  ૧૪  વર્ષના વનવાસ બાદ સીતાજીને  પરત લઈને અયોધ્યામાં આવેલા  શ્રીરામ કહે છે :जीवत्सु तातपादेषु  

नवे दारपरिग्रहे,मातृभिश्चन्त्यमानानां  

ते हि नो दिवसा: गता:આ  ભવભૂતિનો એ છે જેના શબ્દોને, જેની વાણીને અર્થ અનુસરે છે.અનેચૌદ વરસની ચારણ-કન્યા—સાવજ ગરજે!વનરાવનનો રાજા ગરજેગીરકાંઠાનો કેસરી ગરજેઐરાવતકુળનો અરિ ગરજેકડયપાતળિયો જોદ્ધો ગરજેમોં ફાડી માતેલો ગરજેજાણે કો જોગંદર ગરજેનાનો એવો સમદર ગરજે!ક્યાં ક્યાં ગરજે?બાવળના જાળામાં ગરજેડુંગરના ગાળામાં ગરજેકણબીના ખેતરમાં ગરજેગામ તણી પાદરમાં ગરજેનદીઓની ભેખડમાં ગરજેગિરિઓની ગોહરમાં ગરજેઉગમણો, આથમણો ગરજેઓરો ને આઘેરો ગરજેઆંખ ઝબૂકે!કેવી એની આંખ ઝબૂકે!વાદળમાંથી વીજ ઝબૂકેજોટે ઊગી બીજ ઝબૂકેજાણે બે અંગાર ઝબૂકેહીરાના શણગાર ઝબૂકેજોગંદરની જાળ ઝબૂકેવીર તદણી ઝંઝાળ ઝબૂકેટમટમતી બે જ્યોત ઝબૂકેસામે ઊભું મોત ઝબૂકેઊભો રે’જે!ત્રાડ પડી કે ઊભો રે’જે!ગીરના કુત્તા ઊભો રે’જે!કાયર દુત્તા ઊભો રે’જે!પેટભરા! તું ઊભો રે’જે!ભૂખમરા! તું ઊભો રે’જે!ચોર-લૂંટારા ઊભો રે’જે!ગા-ગોઝારા ઊભો રે’જે!ચારણ-કન્યાચૌદ વરસની ચારણ-કન્યાચૂંદડિયાળ ચારણ-કન્યાશ્વેત-સુંવાળી ચારણ-કન્યાબાળી ભોળી ચારણ-કન્યાલાલ હિંગોળી ચારણ-કન્યાઝાડ ચડંતી ચારણ-કન્યાપહાડ ઘૂમંતી ચારણ-કન્યાજોબનવંતી ચારણ-કન્યાઆગ-ઝરંતી ચારણ-કન્યાનેસ-નિવાસી ચારણ-કન્યાજગદમ્બા-શી ચારણ-કન્યાડાંગ ઊઠાવે ચારણ-કન્યાત્રાડ ગજાવે ચારણ-કન્યાહાથ હિલોળી ચારણ-કન્યાપાછળ દોડી ચારણ-કન્યાભયથી ભાગ્યો!સિંહણ, તારો ભડવીર ભાગ્યોરણ મેલીને કાયર ભાગ્યોડુંગરનો રમનારો ભાગ્યોહાથીનો હણનારો ભાગ્યોજોગીનાથ જટાળો ભાગ્યોમોટો વીર મૂછાળો ભાગ્યોનર થઈ તું નારીથી ભાગ્યો

નાનકડી છોડીથી ભાગ્યો!   

સૌ સર્જકોના, સંપાદન કાર્યમાં સદાયના સહાયક સ્વજનોના અને દેશ વિદેશે પથરાયેલા સૌ ગુજરાતી રસીયા વાચકોના ઋણી છીએ.. આપનો સ્નેહ સાંપડતો રહેશે તેવી અભ્યર્થના ધન્યવાદ

15 ટિપ્પણીઓ

Filed under Uncategorized