ભાષામાં અભિવ્યક્તિ સાધવાની કલા તે સાહિત્ય ૨

‘‘ભાષામાં અભિવ્યક્તિ સાધવાની કલા તે સાહિત્ય.’’ લેખકે જોયેલ દેશની વિગત ઉપરાંત લેખકને આવેલ વિચાર ફક્ત કહેવાથી સાહિત્ય બનતું નથી. લેખકનો આખો ને આખો અનુભવ, (એ દ્દૃશ્ય ઉપરાંત થયેલી લાગણી બંને જોડાઈને એક થઈ ગયાં હોય તે) વાચકના ચિત્તમાં ઊભો કરે તે સાહિત્ય. સાહિત્યના વસ્તુ માટે આ ઉપરાંત બીજા કશાની જરૂર નથી પણ એથી લેશ પણ ઓછુંય ચાલે નહી. કોઈ પણ વસ્તુ સાહિત્યની કલા માટે અનુકૂળ હોઈ શકે, માત્ર શરત એટલી કે લેખકે તેને સ્વયંઆસ્વાદ્ય અનુભવ તરીકે સ્વીકારેલી અને એને એ જ રૂપે વાચકને ધરી હોવી જોઈએ. આ અનુભવ વાચકના ચિત્તમાં ખડો કરનારું તત્ત્વ કલ્પના છે. આથી અનુભવ કલ્પિત હોય કે ન હોય પણ ‘કલ્પનાશીલ’ જરૂર હોવો જોઈએ. છતાં એણે એવા શબ્દો વાપરવા જોઈએ કે જે વાચકની કલ્પનાને કાબુમાં રાખીને પોતાનો અનુભવ પમાડે. પોતાને જે અભિપ્રેત છે તે માટે તેણે શબ્દોને પ્રતીકરૂપ બનાવવા રહ્યા.
–    એબરક્રોમ્બી.
(૨) સંસ્કૃતમાં સાહિત્ય અને કાવ્યના અર્થો અને પ્રકારો
ગુજરાતીમાં જેને આપણે સાહિત્ય કહીએ છીએ, અંગ્રેજીમાં જે લિટરેચર શબ્દથી ઓળખાય છે તેને સંસ્કૃતમાં ‘કાવ્ય’ તરીકે વિશાળ અર્થમાં ઓળખવામાં આવે છે.
        સાહિત્ય શબ્દનો ફક્ત અર્થ જ જોઈએ (શબ્દાર્થ) તો સહ એટલે કે સાથે ઉપરથી સહિત; એટલે સાથે હોવું અને એ ઉપરથી જેમાં બે વસ્તુ સાથેસાથે રહે છે તે, એવો અર્થ સ્પષ્ટ થાય છે.
        આ શબ્દના વિશાળ અર્થમાં જોઈએ તો સાહિત્ય એટલે જીવનની સાથેસાથે જે રહે છે, જે જીવનમાંથી જ ઉદ્ભવે છે તે સાહિત્ય. કારણ કે સાહિત્ય અને જીવનને અભેદ્ય સંબંધ છે. જીવન વિના સાહિત્ય શક્ય જ નથી. એ બંનેનું સહિતત્ત્વ એ જ સાહિત્ય છે.સાહિત્યનો એક સંકુચિત અર્થ આ પ્રમાણે પણ ગણાય છે : કોઈ વસ્તુને લગતી સામગ્રી – સાધનો – એ તે વસ્તુનું સાહિત્ય કહેવાય. દા.ત. યજ્ઞનું સાહિત્ય જેમાં સમિધ વગેરે પણ આવી જાય.
        જીવનની સાથે રહે છે એનો અર્થ એ થયો કે માનવીની અને માનવીના હૃદયની સાથેસાથે રહે છે તે. માનવના હૃદયની લાગણીઓને ઝીલીને જે સ્પષ્ટ આકાર આપે અને એમ માનવના હૃદયને એક અવર્ણનીય, અલૌકિક આનંદ આપે એ સાહિત્ય છે.
        જીવનમાંની બધી લાગણીઓને વ્યક્ત કરવાનું કાર્ય સાહિયનું અલબત્ત નથી જ. માંદલી અને ક્ષુલ્લક લાગણીઓને સ્પર્શવાનું કાર્ય સાહિત્યનું નથી. અથવા જો સાહિત્ય એવી લાગણીઓને સ્પર્શે તો એ લાગણીઓને રૂપાંતરિત કરીને માનવહૃદય-ચિત્તને એનાથી દૂર કરવાનું કાર્ય સાહિત્ય કરે છે. આવી રીતે સાહિત્ય, પસંદગી કરીને માનવહૃદયની લાગણીઓ ઝીલે છે અને રજૂ કરે છે.સાહિત્યના આ અર્થને ખ્યાલમાં રાખીને જ સાહિત્યના ત્રણ પ્રકારો જોવા જરૂરી છે.
૧.      પ્રથમ પ્રકારનું સાહિત્ય આપણને ફક્ત જાણકારી જ આપે છે. એનાથી જ્ઞાનમાં કશો વધારો થતો નથી. આપણું માહિતી-જ્ઞાન થોડું તત્કાલ પૂરતું વધે છે. પરંતુ એને હૃદય-ચિત્ત સાથે કશો જ સંબંધ નથી હોતો. આ પ્રકારનું સાહિત્ય આગળ જોયેલી સાહિત્યની સંકુચિત વ્યાખ્યા પ્રમાણે ‘કોઈ પણ વસ્તુ વિશેની સામગ્રી’ જેવું હોય છે. નકશાપોથી, સમયપત્રકો વગેરે આ પ્રકારનું સાહિત્ય છે.
૨.      માહિતી ઉપરાંત આપણા મનમાં પ્રશ્નો પણ જગાડે, જિજ્ઞાસા ઉત્પન્ન કરે – વધારે જાણવાની ઉત્કંઠાથી પ્રશ્નો ઊભા કરે – એ સાહિત્ય બીજા પ્રકારનું છે. આયુર્વેદનાં પુસ્તકો, વનસ્પતીશાસ્ત્ર, અમુક અંશે ઇતિહાસ વગેરે આમાં આવે છે.૩.      આગળના બંને પ્રકારનાં સાહિત્ય બુદ્ધિથી આગળ જઈને અસર કરી શકતાં નથી. આ ત્રીજો પ્રકાર માનવ-હૃદય સાથે જ સીધો સંબંધ ધરાવે છે. લલિતકલામાંનું સાહિત્ય એ આ ત્રીજા પ્રકારની અંદર આવે છે.
        આ પ્રકારનું સાહિત્ય, આગળ જોયેલા વિશાળ અર્થ પ્રમાણે માનવ હૃદયની સાથે રહીને માનવના સમગ્ર ચિત્તને – સમગ્ર ચેતનાને રસતરબોળ કરે છે.
        જીવનમાંથી જ ‘વસ્તુ’ લેવાને કારણે ભાવકની સમક્ષ જે વાત સાહિત્ય મૂકે છે એનાથી ભાવકને પોતાની પરિચિત લાગણીઓ દિવ્ય સ્વરૂપે રજૂ થયેલી જોઈને નિરવધિ આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે. આ આનંદ સર્જકને પણ મળે છે.
        માનવની અમુક શાશ્વત લાગણીઓ કોઈ પણ કાળે કે કોઈ પણ સ્થળે સરખી જ હોવાની. એવી લાગણીઓને સાહિત્ય જ્યારે સરસ રજૂ કરે ત્યારે ભાવક એનાથી પૂર્ણ ભીંજાઈ જાય છે.આ રીતે – જેને ‘બ્રહ્માનંદ સહોદર’ કહ્યો છે એવો આનંદ ‘સાહિત્ય’ આપે છે.
        આ રીતે સાહિત્યનો અર્થ અને તેના પ્રકારો, સાહિત્ય માનવ જીવનની સાથે રહેતું હોવાથી, સ્પષ્ટ રીતે સંકળાયેલા જોવા મળે છે.
કાવ્ય –
        કાવ્ય શબ્દ ‘કવ’ એટલે ‘બોલવું’ એ ઉપરથી આવ્યો છે. આપણા ઋષિઓએ જે કહ્યું અને જેનાથી વેદ-પુરાણો સર્જાયાં એમને પણ કવિ કહેવાય છે.
        આજે ફક્ત ‘ઉચ્ચારાતી જ કવિતા’ નથી રહી.આલંકારિકોએ જુદીજુદી આપેલી વ્યાખ્યાઓને વ્યવસ્થિત, ન્યાયી રૂપ આપીને મમ્મટ કહે છે કે, ‘‘જે દોષ વગરની છે, જે ગુણવાળી છે અને જેમાં જરૂર હોય ત્યાં અલંકારો છે એવી શબ્દાર્થ સહિતની રચના તે કાવ્ય છે.’’
        એ રીતે કાવ્યના અંશો – દોષ રહિતતા, ગુણ અને જરૂર હોય તો અલંકાર વગેરે છે.
        “શબ્દ સાથે અર્થનું અને અર્થ સાથે ભાવનું સહિતત્ત્વ” એ રીતે પણ કાવ્યને સમજાવવામાં આવે છે.
        ભામહ “शब्दार्थौ सहितौ काव्यम् ।” કહે છે. શબ્દ અને અર્થ જેમાં સાથે જ રહેલા છે એ કાવ્ય.
        આગળ જતાં એમ કહી શકાય કે કાવ્યની આકૃતિની સાથેસાથે જ કાવ્યનું ‘વસ્તુ’ સુશ્લિષ્ઠ રીતે ગૂંથાયેલું હોય છે. ભવભૂતિ કાવ્યને “આત્મસ્વરૂપ, આત્માની કલા અને વાગ્ દેવીનો અવતાર” એ રીતે ઘટાવે છે. એમની રીતે જોતાં કાવ્ય એ દિવ્યસ્વરૂપ છે. માનવ સર્જાયો ત્યાર પછી પ્રકૃતિના સુવ્યવસ્થિત અને દિવ્ય સ્વરૂપને જોઈને પ્રકૃતિના સંચાલક પ્રતિ પરમ અહોભાવ વ્યક્ત કરવાને જે ઉચ્ચારાયું હશે એ કાવ્ય જ છે. ક્રૌંચ પક્ષીને બાણ વાગવાથી અનુભવાયેલી વેદનાને વાચા અપાઈ એ કાવ્ય જ છે.
        કવિ દૃષ્ટા અને સ્ત્રષ્ટા છે એ આ અર્થમાં સમજી શકાય એવું છે. ‘અદૃષ્ટ’ ને અનુભવવું એ દૃષ્ટા જ કરી શકે ! ‘અલૌકિક’ ને ‘અવર્ણનીય’નું સર્જન કરવું એ સૃષ્ટા જ કરી શકે !
        સંસ્કૃત ‘કાવ્ય’ના મુખ્ય બે પ્રકારો છે :
        ૧. દૃષ્ય અને ૨. શ્રવ્ય.
દૃષ્યમાં નાટ્ય આવે છે. નાટ્ય પણ રૂપક, ઉપરૂપકના બે વિભાગોમાં વહેંચાય છે. જે અભિનય દ્વારા રજૂ કરી શકાય છે. તે નાટ્ય છે એમ આપણાં શાસ્ત્રો માને છે.
        શ્રવ્યમાં ગદ્ય (કથા, આખ્યાયિકા), પદ્ય (ખંડકાવ્ય અને મહાકાવ્ય) તથા ચમ્પૂ (મિશ્ર)નો સમાવેશ થાય છે.
શ્રી જુગલકીશોર વ્યાસnature12

1 Comment

Filed under Uncategorized

One response to “ભાષામાં અભિવ્યક્તિ સાધવાની કલા તે સાહિત્ય ૨

  1. એબરક્રોમ્બીની સાહિત્યની વ્યાખ્યા સુંદર છે .માહિતીસભર લેખ ગમ્યો ..

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s