(૩) કલા એટલે શું ?/શ્રી જુગલકીશોર વ્યાસ

(૩) કલા એટલે શું ?
૧.      ‘‘કલા એટલે વસ્તુની તેના મનોગ્રાહ્ય સ્વરૂપમાં રજૂઆત.’’
૨.      ‘‘માનવની એક વિશિષ્ટ પ્રવૃત્તિ – તેનો એક વિશિષ્ટ આવિષ્કાર તે કલા.”
૩.      ‘‘કળા એ માનવની ઉચ્છિષ્ટ પ્રવૃત્તિ છે.’’ ટાગોર.
૪.      ‘‘સર્જકની અનુભૂતિ ભાવક પાસે જે દ્વારા પહોંચે તેનું નામ કલા.”
૫.      ‘‘સૌંદર્ય નિષ્પન્ન કરવાની શક્તિ એ કલા.”
૬.      ‘‘ક્ષણે ક્ષણે જે નવતા ધરે છે તે રૂપ જાણો રમણીયતાનું.’’ (કવિનામ યાદ નથી)
૭.      ‘‘ઝાલવા જાઉં છું સૌંદર્ય અને ઝલાઈ જાય છે શરીર.’’ ન્હાનાલાલ (એક નાટકમાં)
        સાચો કલાકાર સહજ રીતે સર્જન કરી શકે છે. પરંતુ એ સર્જન કલા – ને આપણે જ્યારે વ્યાખ્યામાં બાંધવા બેસીએ છીએ ત્યારે ખૂબ જ મુશ્કેલી અનુભવાય છે. કલાને માણવી અઘરી નથી પરંતુ કલાને જાણવી, તેની છણાવટ કરવી અઘરી છે. એ પ્રમાણે કલાને ઓળખવા પ્રયત્ન કરીએ –સૌંદર્ય નિષ્પન્ન કરીને ભાવકના ચિત્તને આનંદ આપે છે તે કલા છે. આ વ્યાખ્યામાં સૌંદર્ય અને તેનાથી મળતો આનંદ મહત્ત્વના મુદ્દાઓ છે. સૌંદર્ય કે જે સત્ય-શિવનો જ અંશ છે એ સોંદર્ય મેળવવા કપરી સાધના જરૂરી છે. સાચો કલાકાર જ એ સૌંદર્યને જોઈ શકે છે અને અન્યને એનો આસ્વાદ કરાવી શકે છે. આ સૌંદર્યથી જે આનંદ મળે છે – કલાનો આનંદ – એને શાસ્ત્રોએ ‘બ્રહ્માનંદ સહોદર’ કહીને એનું મહત્ત્વ બતાવી આપ્યું છે. એ આનંદ અલૌકિક હોય છે.
        ટાગોર કલા-પ્રવૃત્તિને માનવીની ઉચ્છિષ્ઠ પ્રવૃત્તિ ગણાવે છે. એ પણ એટલું જ સાચું છે.
        કલા–સર્જનની પ્રક્રિયાને લક્ષમાં રાખીને કહીએ તો સર્જકની અનુભૂતિ જે માધ્યમ દ્વારા અભિવ્યક્ત થાય છે તે કલા છે. આ કલા ભાવકના ચિત્તને પોતાના ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય સ્વરૂપથી જ પહોંચે છે,  ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય સ્વરૂપ પામે છે. તે પહેલાં જે તબક્કા પ્રમાણે સર્જક પાસેથી પસાર થાય છે તે પણ જાણવું જરૂરી છે –
        સૌથી પ્રથમ, કલાકારનું ચિત્ત આ બાહ્ય જગતના વ્યવહારોમાંથી જ અનુભૂતિનો ઝબકારો પામે છે. અહીંથી કલાની શરૂઆત થાય છે. આ અનુભૂતિની ક્ષણ પસાર થયા પછી સર્જકના ચિત્તમાં તે આકાર પામે છે. સાથેસાથે જ સિસૃક્ષાને કારણે સર્જકને એ અનુભૂતિ અભિવ્યક્ત કરવાની તીવ્ર ઇચ્છા થાય છે. એ અભિવ્યક્ત કર્યા વિના રહી શકતો નથી. અને છેવટ કોઈ પ્રતીક રૂપે એને રજૂ કરે છે. આ પ્રતીકો ભાવકોની ઇન્દ્રિયો વડે જોઈ-જાણી શકાય એવાં હોય છે.

એ રીતે ચિત્તનું સૂક્ષ્મ સંવેદન સ્થૂળ રૂપમાં અવતરે છે. એને કલાકૃતિ ત્યારે જ કહી શકાય કે જ્યારે એ સ્થૂળ પ્રતીક સર્જકના ચિત્તની અનુભૂતિનું પ્રતિનિધાન કરતી હોય. અને જ્યારે એ પ્રમાણે શક્ય બને છે ત્યારે ભાવકની બાહ્ય ઇન્દ્રિયો દ્વારા, સર્જકની જ અનુભૂતિ ભાવકના ચિત્ત સુધી પહોંચે છે. અને સર્જકને જે આનંદ પ્રથમ અનુભૂતિની ક્ષણે થયો હતો એ આનંદ ભાવકને પણ થાય છે. આ રીતે કલાકૃતિ સર્જક–ભાવકના ચિત્તની વચ્ચે સેતુ બને છે.

        સર્જક કલાકૃતિ રચતાં પહેલાં જે પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થાય છે તેને સ્પષ્ટ રીતે આ રીતે રજૂ કરી શકાય :
૧.      સર્જકના ચિત્તમાં થતું સંચલન. જે કલાકૃતિનું મૂળ છે. આ ચિત્ત–સંચલન આગળ જતાં ભાવકના પક્ષે પણ હોય છે. તેથી ભાવકને પણ આ પહેલા મુદ્દા સાથે સંબંધ છે.

૨.      સિસૃક્ષા – આ પ્રક્રિયા સર્જકના ચિત્તમાં જ થાય છે. સિસૃક્ષા સર્જક પાસે સર્જન કરાવે છે. ભાવકને પક્ષે એ નથી ૩.      માધ્યમ અને સાધનો – કલાકાર અભિવ્યક્તિ માટે સાધનો વાપરે છે. પીંછી, છીણી, રંગ, શબ્દ વગેરે એનાં સાધનો છે. એનાથી એ એક માધ્યમ દ્વારા પોતાની અનુભૂતિ વ્યક્ત કરે છે.

        એક સ્પષ્ટતા એ જરૂરી છે કે માધ્યમ અને સાધનો જેમ વધુ સ્થૂળ હોય તેમ એ બંનેને જુદાં પાડી શકવા સહેલાં છે. શિલ્પ, ચિત્ર સુધી એ સ્પષ્ટ છે. પરંતુ સંગીતમાં અને ખાસ કરીને સાહિત્યમાં એ કાર્ય બહુ અઘરું છે.
૪.      કલાકાર કલાકૃતિ આપતાં પહેલાં એક કાર્ય કરે છે તે સાધનાનું છે. સાધનાથી જ કલા સફળ બને છે. સંગીતકાર રિયાઝ કરીને પોતાના સાધનને સાધન મટાડીને પોતાની અનુભૂતિનું એવું વાહન બનાવી દે છે કે એના મનમાં એનો ભેદ રહેતો નથી.

૫.      છેલ્લી પ્રક્રિયા સર્જનની છે. કલાકૃતિ દ્વારા સર્જક પોતાનાં ચિત્તની પેલી પ્રાથમિક ક્ષણોને રજૂ કરે છે. આટલા સમય સુધીમાં એ પ્રથમ અનુભૂતિ જોકે થોડીઘણી બદલાય છે. અને કૃતિ થતાં થતાંમાં ઘણી બદલાઈ પણ જાય છે. કારણ કે શેલી કહે છે તેમ અનુભૂતિ ૧૦૦% અભિવ્યક્તિ પામતી નથી. એમાં માધ્યમ અને સાધનોની મર્યાદાઓ, અનુભૂતિ અને સર્જન વચ્ચેનો સમયગાળો વગેરે ભાગ ભજવે છે.

        કલાના સ્પષ્ટ બે ભાગ પાડવામાં આવે છે. ૧. લલિતકલા અને ૨. લલિતેતર કલા.
        લલિતેતર કલામાં કારીગીરી, નકશીકામ વગેરે આવે છે. જેના સર્જનમાં આગળ જણાવેલી પ્રક્રિયાઓ ઉત્કટ રીતે થતી નથી. જીવનમાં વ્યવસ્થા, જરૂરિયાત વગેરે પૂરતી એ જરૂરી છે.
        લલિતકલાના મુખ્ય બે ભાગ – ૧. આંખની કલા અને ૨. કાનની કલા. આંખની કલામાં સ્થાપત્ય, શિલ્પ, ચિત્ર વગેરે ગણાવાય છે. જ્યારે સંગીત અને સાહિત્ય કાનની કલા ગણાય છે.

(લલિત-લલિતેતર અંગે ઉમેરણ :‘‘ગ્રીકોને મન પ્રવૃત્તિ એટલે કાંઈક કરવું કે કંઈક બનાવવું. કંઈ કરવામાં ખુદ કાર્યનો જ વિચાર કરવાનો હતો. અને કંઈ બનાવવામાં જે કંઈ બનાવવામાં આવ્યું હોય – જે સ્પર્શક્ષમ પદાર્થ બન્યો હોય તે ઉપરથી કાર્યનો વિચાર કરવાનો હતો. આ બીજા પ્રકારની પ્રવૃત્તિ તે કલા કહેવાતી.’’ – એબરક્રોમ્બી.
આ બીજા પ્રકારનું કાર્ય – કલા –માં ઘડો અને ચિત્ર કે કવિતા બંને આવે. ઘડા વિશે વિચારવું અઘરું નથી. ચિત્ર-કવિતા વિષે અઘરું છે. કવિતા વિષે વિચારતી વખતે તેનું મૂલ્ય સામગ્રી બને તે ઉપરથી અંકાતુ નહોતું. પરંતુ તે સામગ્રીની ગોઠવણી તે જે રીતે કોઈ વસ્તુનું પ્રતિનિધાન કરતી હોય તે રીતે મૂલ્યાંકન થતું.)   કલાઓમાં ઉપાદાનનો જથ્થો જેમ વધારે તેમ એની કક્ષા નીચી એમ માનીને હેગલ સ્થાપત્યને નીચી અને સાહિત્યને ઊંચી કલા ગણે છે. ઉપાદાન તો દરેક કલાનું અનિવાર્ય તત્ત્વ છે. પરંતુ કોઈ કલા ઉપાદાનને સ્થૂળ માધ્યમો રૂપે અને વધુ જથ્થામાં લે છે. જ્યારે ‘કાવ્ય’માં તે સૂક્ષ્મ રૂપે હોય છે.
ઉપાદાનના પ્રકારો પ્રમાણે કલાકારને તરકીબો પણ કરવી પડે છે. દા.ત. સ્થાપત્ય-શિલ્પમાં લંબાઈ-પહોળાઈ, જાડાઈ હોવાથી એને ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય રૂપ આપવામાં ઘણી સરળતા રહે છે. એ આબેહૂબ રૂપ આપી શકે છે. જ્યારે ચિત્રમાં ફક્ત ફલક જ હોય છે. એને લંબાઈ-પહોળાઈ સિવાયનું ત્રીજું પરિમાણ નથી. તેથી ભાવો સ્પષ્ટ કરવા માટે રંગ અને રેખાઓને જુદીજુદી રીતે જુદાજુદા રૂપે રાખવાં પડે છે. સંગીતમાં નાદને મલાવી મલાવીને જુદાજુદા રૂપે પ્રકટ કરી ભાવો વ્યક્ત કરાય છે. અને સાહિત્યમાં તો શબ્દ દ્વારા સ્પષ્ટ, કલ્પના જગાડીને ભાવ વ્યક્ત કરી શકાય છે.આમ કલાની ચર્ચા કરતાં માનવચિત્તની એક વિશિષ્ટ અને અતિ સુંદર પ્રવૃત્તિ તરીકે કલાને જાણી શકાય છે. એ જીવન માટે છે. એથી એની પ્રવૃત્તિ ખાસ ગણનાપાત્ર છે.

શ્રી જુગલકીશોર વ્યાસ

  • Mind Body Soul – YouTube

    www.youtube.com/watch?v…

    YouTube
    Aug 30, 2010 – Uploaded by Mind Body Soul

    Yog Shakti – Aasanas for Stomach Muscles, Arthritis & Joint Pain. … Yog Shakti – Yoga Excerises For Diabetic Patients byMind Body Soul …

…………………………………………………………………………………………………………………….

..

3 (1)

3 Comments

Filed under Uncategorized

3 responses to “(૩) કલા એટલે શું ?/શ્રી જુગલકીશોર વ્યાસ

  1. “ક્ષણે ક્ષણે જે નવતા ધરે છે….” મને લાગે છે કે તે કદાચ “શિશુપાલવધ”માં
    क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रुपमरमणीयताः ” કઈક એ પ્રમાણે છે…… કવિ માઘ.

  2. chandravadan

    KALA…Definition as per Jugalkishor.
    Nice !
    Kala can be the ultimate exposure of Human’s inner potentials which can be appreciated by others with the God-given senses, be it touch,eyes, ears which has the linkage to the Mind & the Intelect.
    DR. CHANDRAVADAN MISTRY
    http://www.chandrapukar.wordpress.com
    Away from Home..now back to Lancaster !

  3. જુ’ ભાઈ નો કળા વિશેનો અભ્યાસુ લેખ વાચી ઘણું નવું જાણવાનું મળ્યું .

    આભાર .

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s