ટ્રેજડી ૫ / જુગલકીશોર વ્યાસ

‘વોલ્કેનો’ ફિલ્મમાં દર્દનાક અભિનય …/એના મેગ્નેની
ઍના મૅગ્ની
 
ટ્રેજડીનું મૂળ ગ્રીકોની ધર્મક્રિયાઓની સાથે સંકળાયેલું જોવા મળે છે. ‘ટ્રેજડી’ શબ્દ, એના પ્રેક્ષકો માટેનો ‘ઓડિયન્સ’ શબ્દ, પ્રેક્ષકો માટેનો ‘એડિટોરિયમ’ શબ્દ અને ‘કેરેક્ટર’ (પાત્ર) શબ્દનું મૂળ પણ ગ્રીકો પાસેથી મળે છે.
ગ્રામદેવતાને રીઝવવા માટેનાં કૃષિગાન, કૃષિને નુકસાનકર્તા ઘેંટા-બકરાંનો વધ, એ વધનાં કરુણ પ્રસંગે ગવાતાં ગીતો વગેરે ટ્રેજડીના જન્મનાં પ્રતીક પગથિયાં છે. મેષગાન આગળ જતાં પુરોહિતના સંવાદરૂપ આગળ વધ્યું અને એ સંવાદમાંથી પછી ટ્રેજડીનું કાંઈક સ્પષ્ટ સ્વરૂપ બંધાયું.
આ વિકાસ બહુ ક્રમિક અને સ્પષ્ટ જોઈ જાણી શકાય એવો નથી. પેશનપ્લે તરીકેનું પ્રથમ સ્વરૂપ બહુ વિખ્યાત નથી અને એનો પરિચય પણ બહુ નથી એટલે ‘ડાયથેરેમ’નું સ્વરૂપ ટ્રેજડીના શરૂઆતના અંશરૂપ ગણાવી શકાય. મેષ-ગાન અને મુખ્યત્વે કરીને દેવતાઓનું સ્તુતિગાનનું આ સ્વરૂપ આરંભ કાળનું છે.થેસ્પીએ આ સ્વરૂપને સ્પર્શીને એને ટ્રેજડી સુધી પહોંચાડ્યું છે. એટલે થેસ્પિસ, ટ્રેજડીના મૂળમાં મહત્ત્વનો નાટકકાર ગણાય.

કૃષિ દેવતા કે ગ્રામ દેવતા ડાયોનિસસ સાથે શરૂઆતમાં સંબંધ ધરાવતું ટ્રેજડીનું સ્વરૂપ એસ્ક્રિલસ દ્વારા વિકસીને માનવીના જીવનને રજૂ કરતું બને છે. અને એ નાટકકારથી એનો વિકાસ થઈને સોફોક્લિસ દ્વારા તો એ સ્વરૂપની ટોચ જોવા મળે છે. આ ટ્રેજડીમાં મહત્ત્વનાં લક્ષણો જે જોવા મળે છે તેમાં પ્રથમ-સામાન્ય માનવીને ખૂબ મહત્ત્વ આપનારું સ્વરૂપ ટ્રેજડી છે. બીજું કોરસ (જે કથાને આગળ ચલાવવામાં, દોર સાંધી આપવામાં, કથા – ચાલુ કથા –ના પૂર્વનો ભાવ વર્ણવવામાં, ગીતમાં, માનવીના બાહ્ય અને આંતરિક સંઘર્ષોને રજૂ કરવામાં, લોકવાણીનો ‘પડઘો’ પાડવામાં ઉપયોગી થાય છે.) ત્રીજું લક્ષણ તે વાંસળીના સૂરથી શરૂ થતું અને ગીતો (કવિતા) દ્વારા ચાલતું ટ્રેજડીનું ખાસ લક્ષણ છે. ચોથું લક્ષણ તે ઓછાં પાત્રો, ઓછાં દૃશ્યો અને વધુ કથનો. કારણ કે સ્ટેજ અવિકસિત હતું અને દૃશ્યપલટા શક્ય નહોતા. આ કથન કોરસ કે કૂવચિત કોઈ પાત્રના મુખે (દા.ત. ‘એગેમેમ્નોન’નો સંત્રી) થાય. ભાષા (પદ્ય) મહત્ત્વનું માધ્યમ અને છેલ્લે નૃત્ય, સમૂહ, સ્વગતોક્તિઓ જેવાં સામાન્ય લક્ષણો પણ ખરાં. ટૂંકમાં કહેવું હોય તો ત્રણ અંગ્રેજી ડડ્ડા – ડીડ, ડાન્સ અને ડાયલોગ એ ટ્રેજડીનાં મહત્ત્વનાં અંગો.

આ ટ્રેજડી પાસેથી જે મહત્ત્વનાં જીવનસૂત્રો મળે છે તે ટૂંકમાં આ પ્રમાણે છે :

(૧) નિયતિનો ન્યાય – ‘ખાડો ખોદે તે પડે’ એ ન્યાય ટ્રેજડી દર્શાવે છે. બૂરું કરનારનું જ બૂરું થાય છે. (૨) વિશ્વ નિયમિત અને લયબદ્ધ છે અને હૃદયનો લય એની નિયમિત ગતિ, હૃદયનો સર્વાંગ સુંદર ભાવનાશાળી સંબંધ અને એનો સ્નેહદોર એ વિશ્વની લયબદ્ધતાના સૂચનરૂપ છે. (૩) દેવો માનવીને ઉત્તમ બનાવવા માટે, સફળ થવા માટે, ક્રિયાશીલ થવા માટે તક આપે છે –ચેતવે પણ છે. એ તક ઝડપવાનું કાર્ય માનવીનું છે. (૪) શક્તિ અને તેની મર્યાદાનું ભાન માનવીને હોવું જોઈએ. એ વિના અપાર-અસહ્ય વેઠવું પડે. ‘વિવેક’ મહત્ત્વની શીખ છે. (૫) ‘ઉત્તમ’ને પામવા માટે જીવનભર મથવું પડે અને મથે તે મરે પણ ખરો. પણ તે છતાં એ કાર્ય છોડાય નહીં. (૬) માનવી મહાન છે. માનવીની મહત્તા લોપી શકાય નહીં તેવી છે, એ કેન્દ્ર છે.
ટ્રેજડીના આટલા ઇતિહાસને જોયા પછી ખાસ કરીને એરિસ્ટોટલને મતે ટ્રેજડીને એક ‘‘કવિતા ના સૌથી વધુ પૂર્ણતાને પામેલા સ્વરૂપ’’ તરીકે તપાસવું જરૂરી છે. એ માટે સૌથી પહેલાં એરિસ્ટોટલની  ટ્રેજડીની વ્યાખ્યા જોવી જોઈએ. એ વ્યાખ્યાનાં જે અંગો છે એમાં આજ સુધી, સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિએ, કશા ફેરફાર થયા નથી. એની માન્યતાઓમાં ફેરફાર હોઈ શકે પણ એરિસ્ટોટલને અભિમત એવા ટ્રેજડીના સ્વરૂપ વિષે આજ સુધી ખાસ ફેરફાર નથી.એની વ્યાખ્યા, એબરક્રોમ્બીના મત પ્રમાણે, કાંઈક આવી છે – ‘‘ કોઈ ગંભીર, સ્વયંસંપૂર્ણ અને અમુક પરિમાણ ધરાવતા પ્રસંગનું, કૃતિના દરેક અંશને ઉચિત આનંદ આપે એવી ભાષામાં વર્ણન નહિ પણ નાટકના રૂપમાં, દયા અને ભીતિ દ્વારા એવી લાગણીઓનું કેથાર્સિસ સાધતું અનુકરણ તે ટ્રેજડી.’’

આ વ્યાખ્યાના દરેક અંશને સ્પષ્ટ કરવાથી ટ્રેજડીનો એરિસ્ટોટલનો ખ્યાલ સમજાય છે.

એની વ્યાખ્યામાં બે વિભાગ છે. પૂર્વ ભાગમાં ટ્રેજડીના સ્વરૂપનો-એની પ્રકૃતિનો ઉલ્લેખ છે અને ઉત્તર ભાગમાં ટ્રેજડીના કાર્યનો, એના ઉદ્દેશ્યનો ઉલ્લેખ છે. એટલે કે ટૂંકમાં – ટ્રેજડીએ ગંભીર, સ્વયંસંપૂર્ણ, અમુક પરિમાણ ધરાવતા પ્રસંગનું ઔચિત્યવાળું નાટ્યરૂપ અને તેનું કાર્ય તે નાટ્યરૂપ દ્વારા દયા અને ભીતિની લાગણીઓનું કેથાર્સિસ સાધવાનું. ‘અનુકરણ’ શબ્દ એના સ્વરૂપ-પ્રકૃતિ-સાથે સંબંધિત હોય એમ કહી શકાય. છતાં એના કાર્યની પ્રક્રિયામાં પણ લઈ શકાય તેમ છે.આ વ્યાખ્યાને વિગતવાર જોઈએ :

‘ગંભીર’ વિશેષણ દ્વારા ટ્રેજડીના લક્ષ્યનું સૂચન મળે છે. હમણાં જોયાં તે ટ્રેજડીમાંથી મળતાં સૂત્રોમાંનાં મોટા ભાગનાં સૂત્રો જે ટ્રેજડીમાંથી મળે છે તેનું વસ્તુ ગંભીર હોય એ મહત્ત્વનું અને અનિવાર્ય છે. કરુણ જન્માવનાર પાત્ર, પ્રસંગ કે સંવાદ હળવા હોય એ શક્ય જ નથી. પાત્રોના ચરિત્રમાં મળતી વિષમતા, પ્રસંગની વિચિત્રતા-સંઘર્ષ, સંવાદ દ્વારા રજૂ થતું કારુણ્ય ગંભીર ‘વસ્તુ’માં જ શક્ય છે.

‘સ્વયંસંપૂર્ણ’ શબ્દ દ્વારા ટ્રેજડીનાં ‘વસ્તુ’ (કે પ્રસંગ)નો ખ્યાલ આપવા પ્રયત્ન કર્યો છે. તે વસ્તુ (અથવા કાર્ય)ની અખિલાઈ અથવા સમગ્રતા દર્શાવે છે; અને ‘અમુક પરિમાણ ધરાવતું’ એ શબ્દ દ્વારા ટ્રેજડીના ‘વસ્તુ’ કે ‘કાર્ય’ની સંવાદિતા, ક્રમબદ્ધતાનો અને એના ઘાટીલાપણાનો તથા આકારની સુગઠિતતાનો ઉલ્લેખ પામી શકાય છે.ટ્રેજડીનું કાર્ય આખું હોય એટલું જ નહીં પણ ‘‘આખા તરીકે ગ્રહણ કરી શકાય એવું’’ હોય એ જરૂરી છે. (સાહિત્ય વિવેચનનાના સિદ્ધાંતો પૃ.૮૩) એ સાવ નાનું પણ ન હોય જેથી ગણના બહાર રહે અને એટલું મોટું પણ ન હોય જેને ગ્રહણ કરવું અશક્ય બને. ટૂંકમાં એ ‘ઉચિત’ હોય.
આ આખાપણામાંથી જ એક સિદ્ધાંત આવે છે અને તે એકતાનો સિદ્ધાંત. ગ્રીક ટ્રેજડીને ખ્યાલમાં રાખીએ તો સમયની, સ્થળની અને કાર્યની એકતા. આગળ જતાં સ્ટેજનો અને ખુદ ટ્રેજડીનો પણ વિકાસ થવાથી સ્થળ અને કાળની એકતા બાબત ઘણા વિચારફેર થયા અને એનું મહત્ત્વ કમ થયું; પણ કાર્યની એકતા મહત્ત્વની રહી જ. આદિ, મધ્ય અને અંત એ વસ્તુના આખાપણાનાં, પરિમાણતાનાં લક્ષણો બને છે. અને કાર્યની એકતાનાં પણ સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિએ લક્ષણો બને છે.આ ઉપરાંત ટ્રેજડીનાં સ્વરૂપનો વિચાર કરતાં એરિસ્ટોટલના મતે ટ્રેજડીનાં બાહ્ય અંગો અને આંતરિક અંગો પણ જોવાં જોઈએ : બાહ્યાંગોમાં ગીત (કોરસ), દૃશ્ય અને શૈલી(કાવ્યબાની) તથા આંતરિકતામાં – વસ્તુ–સંકલના, પાત્ર (ચરિત્રચિત્રણ) અને રહસ્ય એ ત્રણ મહત્વનાં છે. આમાંનાં છેલ્લાં ત્રણ બાબતે આજ સુધીમાં ઘણી માન્યતાઓ બદલાઈ છે. એરિસ્ટોટલના મત પ્રમાણે એણે આપેલ ત્રણેના ક્રમ પ્રમાણે એમની મહત્તા દર્શાવે છે. અર્થાત્ એ પ્લોટને પ્રથમ, પાત્રને દ્વિતીય અને રહસ્ય, વિચાર વગેરેને તૃતીય સ્થાન આપે છે. જ્યારે શેક્સ્પિયર પાત્રને પ્રથમ તથા બર્નાડ શૉ જેવા રહસ્ય કે વિચારતત્ત્વને પ્રથમ સ્થાન આપે છે. પરંતુ તર્ક ખાતર કહી શકાય કે એરિસ્ટોટલના મતમાં આ બધાનો મત આવી જ જાય છે. છતાં પ્લોટ એ જ મહત્ત્વનો રહે છે કારણ કે પાત્રને તેમજ પાત્રના આંતરત્તત્વને પણ રજૂ કરનાર-એનું પ્રદર્શન કરનાર પ્લોટ જ હોય છે.

હવે જે બાકી રહે છે તે દયા અને ભીતિની લાગણી, કેથાર્સિર અને અનુકરણ જે વ્યાખ્યાના બીજા ભાગમાં ટ્રેજડીનાં કાર્યને રજૂ કરે છે.

ટ્રેજડી ફક્ત અંતથી જ કરુણા પ્રકટ કરે-કરાવે એવું નથી. આખા નાટક દરમ્યાન પણ કરુણા અને ભીતિ (જો કે ભીતિ દરેક કરુણ પ્રસંગે હોય જ એવું શક્ય નથી.) અસરકારક બની શકે છે. એરિસ્ટોટલને જે કહેવાનું છે તે ટ્રેજડીની રજૂઆતમાં – ખુદ નાટકમાં – પ્રકટતા કરુણ ઉપરાંત એના દ્વારા પ્રેક્ષકના મનમાં ઉત્પન્ન થતી કરુણા અને ભીતિની લાગણી એ ટ્રેજડીનું પ્રથમ લક્ષણ છે. પ્રેક્ષકના મનમાં ટ્રેજડીની રજૂઆત સાથે લાગણી જાગે એટલું પૂરતું નથી. પરંતુ એ લાગણીઓનો ભાર મનમાંથી નીકળી જાય અને દયા અને ભીતિનું નિરસન થાય એ જરૂરી છે. ટ્રેજડી એ કાર્ય કરી આપે છે.આગળ જોયાં તે ટ્રેજડીમાંથી મળતાં સૂત્રોમાં માનવીનાં મનને ધડો આપનાર જે શિખામણ આપોઆપ મળે છે તે કોઈ બોધ દ્વારા મળતી નથી. સદ્દગુણી પાત્રને પણ સહન કરવું પડતું દુ:ખ, નિયતિનો નિયમિત ન્યાય, મનુષ્યને માટે જરૂરી વિવેક એ ટ્રેજડીના પ્રેરક પ્રસંગોમાંથી આપોઆપ સ્ફૂરીને પ્રેક્ષકના મનમાં ભીતિ ઉપજાવીને એના અંતરને શુદ્ધ કરવાનું કાર્ય કરે છે. સહદેવના ત્રિકાળજ્ઞાનનો કોઈ ઉપાય કે ઉપયોગ થતો નથી; શકુન્તલાને એનો પરમ ચાહક જ પાછી કાઢે છે એવાં દૃશ્યો પ્રેક્ષકના મનને દયા અને ભીતિથી, એ બંને લાગણી જગાડીને એક સાચી દિશા બતાવે છે. હરિશ્ચન્દ્ર કે ધ્રુવને પડેલાં દુ:ખ જોઈને મોહનમાંથી મહાત્મા થઈ શકે એ કાંઈ નાનુંસૂનું કાર્ય નથી.

આવી સક્રિય અસર કરનારું જે ટ્રેજડીનું કાર્ય તે જ કેથાર્સિસ છે. એને વિરેચન કહીને પણ સારો અર્થ લઈ શકાય અને શુદ્ધિકરણ પણ કહીને ઓળખાવી શકાય ટ્રેજડી એ જીવનનું અનુકરણ કરે છે એ પ્રચલિત વાક્યને પોતાના વિશિષ્ટ દૃષ્ટિકોણથી સમજાવતો એરિસ્ટોટલ ટ્રેજડીના અનુકરણને સાચી રીતે ઓળખાવે છે. એની અનુકરણની વ્યાખ્યા ‘નકલ’ કરતાં ‘‘મૌલિકતા’’ તરફ વધુ છે. કવિ જે પ્રસંગ દ્વારા કુદરતનું અનુકરણ કરે છે તે પ્રસંગ ‘જેવો ને તેવો’ નકલરૂપ હોતો નથી. એમાં કવિનું વિશેષ દર્શન ભળ્યું જ હોય છે.

ટ્રેજડીમાં જેનું નિરૂપણ હોય છે એ ત્રણ રીતે હોય છે :
૧. કુદરતનું જેવું ને તેવું અનુકરણ. ૨. જેવું હોય તેના કરતાં ઉચ્ચ દર્શન અને ૩. જેવું હોય તેમાં નિમ્ન કોટિનું અનુકરણ-નિરૂપણ. આમાનાં પ્રથમને ટ્રેજડી તરીકે સ્વીકારવામાં  બહુ ઉચિતતા નથી. બીજું આદર્શ બતાવનારું છતાં મહત્ત્વનું છે. ત્રીજું વાસ્તવદર્શિતાનું એક લક્ષણ છે. જીવનમાં જેમ રામ હોય છે તેમ રાવણ પણ હોય છે. શિશુપાલ કે ઈયાગો પણ હોય છે એ જીવનનું એક સત્ય દર્શન છે.આમાંથી એક ચર્ચા નીકળે છે તે એ કે આવાં પાત્રોમાં ખરેખર ટ્રેજડી ક્યારે ઉત્પન્ન થાય ? ઈયાગોને કે શાઈલોકને શિક્ષા થાય એમાં કરુણનો ઉદ્દભવ નથી. પણ જુલિયટ, રોમિયો, ડેસ્ડીમોના, ઓથેલો વગેરેને જે સહન કરવું પડે છે એમાં ભીતિ અને કરુણા બંને છે. નિર્દોષ ડેસ્ડીમોનાનું એના જ પ્રિયતમના હાથે (જ્યારે પ્રિયતમ વહેમમાં અંધ હોય છે) ખૂન થાય છે એ ફક્ત ડેસ્ડીમોનાના કારણે જ નહીં ખુદ ઓથેલોના પ્રત્યે પણ કરુણા જગાડનાર પ્રસંગ છે.
ટ્રેજડીનું ઉત્તમ છતાં વિચિત્ર લાગે તેવું દૃષ્ટાંત શાકુન્તલના એક દૃશ્યમાં છે. શાપના કારણે અજ્ઞાન દુષ્યંત શકુન્તલાને પાછી કાઢે છે. એ વખતે પ્રેક્ષકને મન જેટલી દયાની લાગણી શકુન્તલા પ્રત્યે છે એટલી જ દુષ્યંત પ્રત્યે પણ છે. ટ્રેજડીનો કદાચ આ ઉત્તમ દાખલો છે. એમાં નાટકકારે વાપરેલી કુશળતા અદ્ભૂત છે.આ રીતે ટ્રેજડી એ કુદરતનું અનુકરણ કરે છે પણ તેનું ધ્યેય તો પ્રેક્ષકની લાગણીનું શુદ્ધિકરણ (કેથાર્સિસ) કરવાનું જ હોય છે.
મેષ-ગાનમાંથી વિકસીત થતો આવેલો આ સાહિત્યપ્રકાર પ્રેક્ષકને માટે સૌથી વધુ રુચિકર અને કવિને માટે સૌથી વધુ કસોટી કરનાર છે. એની સફળતાનો આધાર વસ્તુ, પાત્ર, સંઘર્ષ, વિચાર એ બધાં અંગો ઉપર છે. એને જેટલી ઉચિત અને વિશિષ્ટ રીતે આકાર આપી શકાય એટલી એની વ્યાખ્યા પ્રમાણે સફળતા પ્રાપ્ત થાય.
આમ, પ્રેક્ષકના ચિત્તમાં લાગણી (ભીતિ-કરુણાની) જગાડીને એ લાગણીનું કેથાર્સિસ સાધનાર અનુકરણ એ ટ્રેજડી એમ કહી શકાય. ગ્રીકોની પાસેથી મળેલ એ પ્રકાર આજે દુનિયાના સાહિત્યક્ષેત્રનો મુખ્ય પ્રકાર થયો છે એ એના સ્વરૂપ (પ્રકૃતિ) અને વિશિષ્ટ કાર્યને લીધે.
ઈટાલીયન અભિનેત્રી એના મેગ્નેની જેવી અભિનેત્રીઓ દુનિયાએ બહુ ઓછી જોઈ છે. કેટલાંકના મતે એ જગતની શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી હતી. હિસ્ટીરિકલ અથવા ઉત્તેજિત સ્ત્રીનો અભિનય જોઈને દર્શકો ચીસ પાડી ઊઠતા! ‘રોઝ ટેટુ’ ફિલ્મમાં એણે જે અભિનય કરેલો એ જોઈને હોલીવુડ સ્તબ્ધ થઈ ગયેલું. ‘વોલ્કેનો’ ફિલ્મમાં એણે લગભગ પાગલ થઈ ગયેલી સ્ત્રીનો દર્દનાક અભિનય કરેલો.
એનો એક જ પુત્ર હતો. જવાન, મોટો, સરસ તબિયતવાળો, તગડો પુત્ર ! એ પુત્ર ગાંડો હતો અને પાગલખાનામાં હતો. એના મેગ્નેની પોતાના પાગલ પુત્રને મળવા પાગલખાનામાં નિયમિત જતી હતી.
કેટલાકને વ્યક્તિગત ટ્રેજેડી પોલાદની જેમ સખ્ત બનાવી દે છે. એમના કામમાં એ વધારે ઊંડા ઊતરી જાય છે. એમની લગન અને તમન્ના એક જ દિશામાં કામ કરવા લાગે છે. રડવાના સમયે એ રડી લે છે પણ પોતાના લક્ષ્યથી ચલિત થતા નથી.
85016-image003

1 Comment

Filed under પ્રકીર્ણ

One response to “ટ્રેજડી ૫ / જુગલકીશોર વ્યાસ

  1. Tragedy vishe khoobaj undanpoorvak janavani maja avi.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s