ઉચ્છિષ્ટ …

‘ ઉચ્છિષ્ટ … ‘ પર ચિંતન …સીતાની બીજી પરીક્ષાનો પ્રસંગ આવ્યો ત્યારે બધી દિશાઓ એને માટે બંધ થઈ ગયેલી લાગી. પાંચમાંથી ચાર મહાભૂતોનો માર્ગ રૂંધાઈ ગયો હતો. આકાશ, વાયુ, અગ્નિ અને જળ હવે એને માટે ઉચ્છિષ્ટ થઈ ગયાં હતાં. ‘હે ભૂમિમાતા ! હવે માત્ર તારો ખોળો જ મારો આશ્રય છે !’ એ બોલી, 
યદ્યાઽહં રાઘવાદન્યં મનસાઽપિ ન ચિન્તયે ।
તથા   મે   માધવિ   દેવિ   વિવરં   દાતુમર્હસિ ॥
……………………………………………….
એક ચિંતકે શબ્દાનુપ્રાસ સાથે એનો ઉલ્લેખ આ રીતે કર્યો છે કે કેટલાક માનવો ઉચ્છિષ્ટ છે, કેટલાક અશિષ્ટ છે, કેટલાક શિષ્ટ છે, તો વળી કેટલાક માનવો વિશિષ્ટ પણ છે.‘ગુરોરુચ્છિષ્ટભોજનમ્’ આ વાક્યથી ગુરૂનું ઉચ્છિષ્ટ લેવાનું વિધાન કરાયેલું છે અમ એવ ‘ઉચ્છિષ્ટભોજિનો ભાયા જયમાહિ દાસાસ્તવ માયા જયેમહિ’“ઉચ્છિષ્ટ લેનારા અને ભક્તો હે પ્રભો ! આપની માયાને તરી જઈએ છીએ”
……………
પાદશાહ અકબર દરબાર-
 મુલ્લાં કૈઝી નો શૅર:
 चलक चलक शमशेर शत, जल जा जड हो जात
                ऐसी जिस्की सैन इक, खा बैनकी बात.
   જગન્નાથે જવાબ દીધો, અમે બ્રાહ્મણ લોક ઉચ્છિષ્ટ અન્નનો અંગીકારજ કરતા નથી. આ સાંભળી બધા આશ્ચર્ય પામ્યા. મુલ્લાં ફૈઝીએ જે કવિતા શીઘ્ર અને પ્રસંગોપાત બનાવી તે ઉચ્છિષ્ટ શી રીતે થઈ? ત્યારે શૃંગારી જગન્નાથપંડિત સ્વાભિમાનના હાસ્યની સાથે બોલ્યા, પાદશાહ, અ દુહો મિયાં ફૈઝીએ કોઈ દિવસ પોતાની બીબી સારૂ બનાવ્યો જણાયછે, અને તેનું ઉચ્છિષ્ટ આણીને આજ આપને ભેટ કરેછે. બધાએ જાણ્યું કે જગન્નાથે એનો અર્થ કાંઈ ચતુરાઈથી બીજો લગાવ્યો છે અને તેથી પ્રસન્ન થઈ તે સાંભળવાને તલપવા લાગ્યા. એણે કહ્યું કે :-એનો મૂળ અર્થ આ પ્રમાણેછે :- કહેછે કે આ સ્ત્રીની એક કટાક્ષ એવી છે કે તેમાંથી હજારો ચકચકતી તલવારો નિકળે છે અને ચાલી જાય છે, એટલે ચોતર્ફ ઉભેલા સઘળાની કતલ કરી નાંખેછે! એ કટાક્ષનું મનોહરત્વ જોતાંજ લક્ષ્મી જે રૂપનો ભંડાર છે તે પોતાને કદરૂપી સમજી જડ થઈનેજ ઉભી રહેછે. એવી જેની એક એક કટાક્ષ છે તે જો બોલે તો તો પછી તેની ખુબીજ શી! એ રીતે ફૈઝીમિયાંની શૃંગારવૃતિ ઉતરોતર ઉછળતી જાય છે.
આ અર્થ સાંભળી બધી સભા છક થઈ અને સર્વે જગન્નાથની અપૂર્વ બુદ્ધિનાં વખાણ કરવા લાગ્યા, પણ રસના વિષયમાં ફૈઝી કાંઇ ગભરાય એવો નહોતો. એણે કહ્યું, પંડિતરાજ. તમે મારા કવિતનો ગૂઢ શૃંગારભાવ પ્રગટ કર્યો તેને માટે હું તમારો અહેશાનમંદ થયોછું. તમને માલમ નથી હોય, પણ અમે મુસલમાન લોકો ખુદાને માશુક રૂપેજ ભજીએ છઈયે. આ જવાબથી અકબર પાદશાહ ઘણો પ્રસન્ન થયો, કેમકે એમાંથી જગન્નાથના પૂર્વપક્ષનું ખંડન થયું અને તેની સાથે પોતાને ખુદાઈ ઉપમા મળી તોપણ વિવેકને સારૂ જગન્નાથની શીઘ્રકલ્પના બહુ વખાણી, અને બીરબલના સામું જોઈ કહ્યું કે જોઈએ કોઈ એનો ત્રીજો અર્થ કરી શકેછે. બીરબલ ગભરાયો, પણ અગ્નિથી જેમ અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે તેમ જગન્નાથની શીઘ્રતા જોઈ એનામાં જે અસાધારણ શીઘ્રશક્તિ હતી તે ઉશ્કેરાઈતો રહીજ હતી, અને પાદશાહની માગણી સાંભળતાં એકદમ કામે લાગી ગઈ. એક ક્ષણ આંખ મીચી કપાળપર હાથ મૂકી વિચાર કર્યો અને પછી બોલી ઉઠ્યો કે “પૃથ્વીના પાળનાર અને પંડિતોના કદરદાન પાદશાહે જગન્નાથ કવિની પ્રશંશા કરી તે યથાર્થજ છે. આ દુહામાં પણ એમની બુદ્ધિનું જ રૂપ વર્ણવ્યું છે. એ કેવીછે? “चलत चमक समशेरसत” સત નામ સાચું, સાચું નામ શાસ્ત્ર, એવા જે કઠિણ વિષયો તેમાં તરવારની માફક ચળકતી ચાલેછે- એટલે કોઇપણ વિષયનું કાઠીન્ય એને નડતું નથી. પણ શું એ માત્ર કઠિણજ છે? એમાં કોમળતા, રસિકતા નથી? તો કહેછે “जलजाजर होजात” એટલે સંધિ તોડતાં,जलज કહેતાં કમળ, अजर થઈ જાયછે, એટલે તેની કોમળતા કદી પણ જતી નથી. ऐसी जीस्की साइन एक એવી જે બુદ્ધિરૂપી સરસ્વતીની એક નજર છે તે સરસ્વતી “कहा बैनकी बात” બૈન એટલે વીણા લઈને જયારે સંગીતજ કરવા બેસે ત્યારે તો તેની કોમળતા કેટલી જાણવી?
. જગન્નાથપંડિતે પોતેજ કબુલ કર્યું કે મારા કરતાં આ કલ્પના વધારે સારી છે. બધાએ જોયું કે બીરબલે જે અર્થ કર્યો તે જગન્નાથની શાસ્ત્રબુદ્ધિ અને કાવ્યશક્તિને બરાબર લાગુ પડેછે।
……………………………………Bible પણ ”First there was ‘Word’. … God said, ‘Let there be Light and there was Light.” શબ્દો દ્વારા એની પૂર્તિ કરે છે. આમ વિશ્વરૂપે જે કાંઈ સ્ફુટ થયું તે બ્રહ્મની સર્જનશક્તિના એક નાનકડાં અંશ રૂપે બહાર આવ્યું. આમ જેમાંથી આ ‘વિશ્વાંશ’ સ્ફુટ થયો તે તો એ ‘અંશી’ એટલે પરબ્રહ્મ પર્તમાત્માનો એક ટચુકડો ભાગ છે. પરમાત્મા પાસે તો અપરિમિત શક્તિ ભરી પડી છે. એ જે કાંઈ શેષ રહ્યું તે ‘ઉચ્છિષ્ટ’ Residual – (શેષસિધ્ધાંત-Remainder-principle) કે જેમાં અનેકાનેક વિશ્વોના નવસર્જનની સર્વ સંભાવના સમયનાં પરિજ્ઞાનમાં ભારોભાર છૂપી પડી છે તે ‘ઉચ્છિષ્ટ’ એવા સહસ્રફણાધારી ‘શેષનાગ’ને પોતાનું શયન બનાવી, ભાવિ નવજાગૃતિ પ્રેરિત અનેકાનેક સર્જન પર પોતાનો સર્વ અધિકાર પ્રસ્થાપિત કરતી ભાવિ સંભાવનાઓના એંધાણ દ્વારા સમય પર પોતાનો સર્વાધિકાર દર્શાવતું શ્રીકૃષ્ણાવતાર રૂપી ભગવાન વિષ્ણુનું શયન, તે છે શેષનાગને નાથવાનું એમનું બાલકાર્ય.
………………………………………….
શેષસિધ્ધાંત પ્રમાણે ઉચ્છિષ્ટ’  રાત્રે ડીનરમા વધેલું અમે સવારના લંચમાં આરોગીએ છીએ
અને
આમેય વ્યાસજીએ બધું જ કહ્યું  છે તેથી ત્યાર પછીનું ‘ઉચ્છિષ્ટ’ …!

1 Comment

Filed under Uncategorized

One response to “ઉચ્છિષ્ટ …

  1. U tchhisht shabno arth saras samajavyo. Aapano aalekh vebgurjariparna prtibhavama vachyo hato chhata vachavano avrmavar game evoj chhe.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s