સુંદર રમત: સોકર/પરેશ વ્યાસ

ઈલા ! કદી હોત હું દેવબાલ !તારા ભરી આપત એક થાળ,ચાંદો ફરંતો નભથી હું લાવી,

બ્હેનાં રમ્યાં હોત દડો બનાવી. –‘દેવબાલ’ ઇલા

કાવ્યો. ચં. ચી. મહેતા

રમતો તો ઘણી. પણ દડાની રમતોની મઝા જ કાંઇ ઓર. કૃષ્ણ ભગવાન પણ તો ગેડીદડો રમ્યા હતા.

ગેડી એટલે વાંકી કે ચપટી લાકડી. કાનુડાએ ગેડીથી દડો ઉલાળ્યો અને દડો ઊછળીને જમનામાં પડ્યો

અને પછી કાલિયમર્દન….જળ કમળ છાંડી જા ને…..આપણે જાણીએ છીએ. ગોળ દડો ભારે તિલસ્મી હોય

છે. એટલે જ તો કવિ નાટ્યકાર ચં. ચી. મહેતા ભાઇબહેનનાં અમર પ્રેમનાં પ્રતીક સમા પોતાનાં

ઇલાકાવ્યોમાં ગિલ્લીદંડા, કબડ્ડી કે ખો-ખોની નહીં, પણ ચાંદાનો દડો બનાવી બ્હેનાં સાથે રમવાની

કલ્પના કરે છે. ચાંદાનો દડો બનાવીએ તો કઇ રમત રમાય? દડાની રમતો તો ઘણી છે. વોલીબોલ,

બાસ્કેટ બોલ, ટેનિસ, ટેબલ-ટેનિસ, હોકી.. દડાની રમતોમાં શિરમોર ક્રિકેટ? ના રે ના. મહાન તો ફૂટબોલ

જ. આવતીકાલથી બ્રાઝિલમાં ફૂટબોલ વર્લ્ડકપનો તાસીરો મંડાશે. ક્રિકેટ ભારતનો રાષ્ટ્રીય ધર્મ હોય

તો ફૂટબોલ દુનિયાનો આંતરરાષ્ટ્રીય ધર્મ છે. ક્રિકેટને જેન્ટલમેન્સ ગેમ કહે છે. સદગૃહસ્થોની રમત.

એક જમાનામાં બોડીલાઇન બોલીંગ નહોતી, ભૂંડાબોલી સ્લેજીંગ નહોતી, છેતરામણી ચીટીંગ નહોતી, વધારે

પડતી અપીલીંગ નહોતી. એટલે એ જેન્ટલમેન્સની ગેમ હતી. ક્રિકેટ અમથી ય બોડી કોન્ટેક્ટ રમત

નથી. એમાં પ્રતિસ્પર્ધી હોય પણ આપસમાં શારીરિક અડાઅડી નથી. ફૂટબોલ બોડી કોન્ટેક્ટ ગેમ છે. જો

કે અમેરિકન ફૂટબોલર, કોચ ડફી દોહર્તી કહેતા કે ફૂટબોલ માટે બોડી કોન્ટેક્ટ પણ હળવો શબ્દ છે.

ફૂટબોલ અડવાની રમત નથી. અડવાની રમત તો ડાન્સિંગ છે. ફૂટબોલ તો અથડામણની રમત છે.

ફૂટબોલમાં ભલે દડાને લાત મારવાની હોય પણ પ્રતિસ્પર્ધીને ય જાણે અજાણ્યે લાત વાગી જાય.

મેદાનમાં ખેલાડીઓ સાથે દોડાદોડી કરતો રેફરી પછી યલો કાર્ડ દેખાડી ખેલાડીને ટપારે કે રેડ કાર્ડ

દેખાડીને તગેડે; એવી મારફાડ બોડી કોન્ટેક્ટ ગેમ ફૂટબોલને દુનિયા બ્યુટીફુલ ગેમ તરીકે ઓળખે છે.

સુંદર જ કહેવું હોય તો ભાયડાવાચક વિશેષણ હેંડસમ ગેમ ન કહી શકાય? પણ એ બ્યુટીફુલ ગેમ જ

કહેવાય છે. બ્રિટિશ અખબાર ધ સન્ડે ટાઇમ્સનાં તાજા સમાચારનું શીર્ષક છે ‘સમથિંગ રોટન ઇન

બ્યુટીફુલ ગેમ’. અર્થાંત સુંદર રમતમાં કાંઇક સડેલું છે. 2022માં વર્લ્ડ કપ સોકરનાં આયોજનનો

અધિકાર મેળવવા એશિયાનાં કતાર દેશનાં ફૂટબોલ હોદ્દેદાર મોહમ્મદ હમ્મામે જુદા જુદા 30 આફ્રિકન

ફૂટબોલ એસોસિયેશન્સને ત્રીસ લાખ ડોલરની લહાણી કરી હતી. અખબાર પાસે એનાં દસ્તાવેજી પુરાવા

પણ છે. નોટ ફોર વોટ- યુ સી ! અને ફીફા(ફેડરેશન ઇંટરનેશનલ ફૂટબોલ એસોસીએશન) ફીફાં ખાંડે છે.

ગાર્ડિયન અખબારનાં મતે ફૂટબોલ એક સમયે બ્યુટીફુલ ગેમ હતી, હવે નથી. કરપ્શન હોય,

હોસ્ટફિક્સિંગ થયું હોય. રમતનું કલમાડીકરણ કે શ્રીનિવાસિકરણ થયું હોય; એ રમત બ્યુટીફુલ શી રીતે

રહી શકે? મને બે પ્રશ્નો થાય છે. ફૂટબોલ જેવા લાતંલાતાનાં ખેલને બ્યુટીફુલ ગેમ(Beautiful Game) શા

માટે કહે છે?

અનેફૂટબોલ તો સમજાય એવુંનામ છે. પગથી દડો ફટકારવો તે. તો પછી સોકર(Soccer) એવુંનામાભિધાન શા માટે?

પગથી દડો રમવાની ભિન્ન ભિન્ન રમતો છે. ફૂટબોલને રગ્બીથી અલગ પાડવા અલગ નામાભિધાનની

જરૂર પડી. અંગ્રેજીમાં શબ્દ પાછળ અર્ (–er) લગાડો એટલે સહેજ જુદો પણ એને લગત અર્થ થાય.

દા. ત. ટોપ એટલે ઉચ્ચતમ. અને જે પરીક્ષામાં પહેલો આવે એ ટોપર. રગ્બી રમત રગર તરીકે

જાણીતી થઇ. ફૂટબોલ માટે ફૂટર શબ્દ પ્રચલિત થયો. પણ ફૂટર શબ્દ રગ્બી માટે પણ ક્યાંક ક્યાંક

વપરાતો હતો. એટલે ઇંગ્લીશ એસોસીએશન ઓફ ફૂટબોલે નવું નામકરણ નક્કી કર્યું. એસોસીએશન

(ASSOCIATION)માંથી આગળથી A અનેપાછળથી ATION કાઢ્યા અને–er લગાડીનેરગરની માફક સોકર નામકરણ

કર્યું. ઇ.સ. 1863માં ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીનાં ચાર્લ્સ બ્રાઉન નામનાં ખેલાડીને મિત્રોએ પૂછ્યું કે રગર રમીએ? તો એણે

કહ્યું કે એને સોકર વધારે પસંદ કરે છે. અને સોકર શબ્દ જન્મ્યો. જો કે ઇંગ્લેંડમાં આ રમત આજે ફૂટબોલ તરીકે વધારે પ્રચલિત

છે. માત્ર અમેરિકા અને કેનેડામાં ફૂટબોલને સોકર કહેવાય છે. વર્લ્ડકપ આયોજન કરે છે એ આંતરરાષ્ટ્રિય સંગઠન ‘ફીફા’નાં ભારત

સહિત 209 સભ્યદેશો છે. જેમાં મોટે ભાગે ફૂટબોલ શબ્દ પ્રચલિત છે. પણ વિકલ્પે સોકર શબ્દ પણ વપરાય છે. વિશ્વભરમાં

પચીસ કરોડ ખેલાડીઓ ફૂટબોલ રમે છે. ફૂટબોલ દુનિયાની સૌથી લોકપ્રિય રમત છે.

04
હવેફૂટબોલ સુંદર રમત શા માટેકહેવાય છેતેની વાત. ઇ.સ. 1977માં મહાન ખેલાડી પેલેએ પોતાની આત્મકથાનું પુસ્તક લખ્યુંજેનું નામ હતું: ‘માય લાઇફ એન્ડ ધ બ્યુટીફુલ ગેમ’. એની પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું કે આ પુસ્તક તેઓને અર્પણ જેમણે આ મહાનરમતને સુંદર રમત બનાવી. પછી તો બ્યુટીફુલ ગેમ મહાવરો ફૂટબોલની રમતનો પર્યાય બની ગયો. ફૂટબોલનાં ઇતિહાસને આલેખતી

13 ભાગની ટીવી સિરિયલ બની તેનું શીર્ષક હતું; હિસ્ટ્રી ઓફ ફૂટબોલ: ધ બ્યુટીફુલ ગેમ. જો કે આ પહેલાં મહાવરો ફૂટબોલ

મેચનાં કોમેંટેટર સ્ટુઅર્ટ હોલે પ્રયોજ્યો હતો. સ્ટુઅર્ટ યુવાન હતો ત્યારે એ મશહૂર ફૂટબોલર પીટર દોહર્ટીનો જબરજસ્ત ફેન

હતો. એની રમતને એ બ્યુટીફુલ ગેમ કહેતો. પછી કોમેંટેટર તરીકે ઇ. સ. 1958માં એણે બ્યુટીફુલ ગેમ શબ્દ પ્રયોગ કર્યો. જો કે

તે પહેલા ઇ. સ. 1952માં અંગ્રેજ લેખક અને ફૂટબોલનાં ચાહક એચ. ઇ. બેટ્સે પણ પોતાનાં અખબારી લેખમાં પણ ફૂટબોલને

બ્યુટીફુલ ગેમ કહી હતી. લેખનું શીર્ષક હતું, ‘બ્રેઇન્સ ઇન ધ ફીટ’ (પગમાં મગજ). આ કોઇની બુદ્ધિ પગની પાનીએ-ની વાત

નથી, એની લાગતાવળગતાઓએ નોંધ લેવી.
05

 

બ્રાઝિલમાંપોર્ચુગીઝ ભાષા બોલાય છે. પોર્ચુગીઝ ભાષામાંજોગો બોનિટો શબ્દોનો અર્થ થાય છે

બ્યુટીફુલ ગેમ. જ્યારે ફીફા વર્લ્ડકપનું આયોજન જોગો બોનિટોનાં વતનમાં થઇ રહ્યું છે ત્યારે પેલે

પોતાનું બીજું પુસ્તક પ્રગટ કરે છે. શીર્ષક છે, ‘પેલે: વ્હાય સોકર મેટર્સ’. (સોકર શા માટે મહત્વની

છે). એસોસિએટેડ પ્રેસને આપેલા ઇન્ટર્વ્યુમાં પેલે બળાપો વ્યક્ત કરે છે કે ફૂટબોલ હવે રક્ષણાત્મક

રમત બની ગઇ છે. અમારા સમયે હતુ એવું એકધારું આક્રમણ હવે નથી. કંઇક નવી ટેકનોલોજીની અસર

છે. કંઇક સ્પોન્સર્સનાં નાણાંની અસર છે કે હવે કોચ કહે છે કે જીતો નહીં તો કાંઇ નહીં, હારવું નહીં.

સુંદર રમત સોકરની હવે કોઇને પડી નથી. તેઓને એની ભવ્યતાની કોઇ આમન્યા નથી. સિડની મોર્નિંગ

હેરાલ્ડનાં આ સમાચારનું શીર્ષક હતુ: ‘પેલે મોર્ન્સ ડીમાઇસ ઓફ જોગો બોનિટો’. સુંદર રમતનાં

અવસાન પ્રસંગે પેલે ઊંડા શોકની લાગણી અનુભવે છે. આશા રાખીએ કે કાલથી શરૂ થતા વર્લ્ડકપમાં

આપણે પેલેનાં જમાનાની જોગો બોનિટો જોઇ શકીએ.
06

 

શબદ આરતી:

‘કેટલાક લોકો માને છે કે ફૂટબોલ જીવન મરણનો પ્રશ્ન છે. હું તમને ખાત્રી આપું છું કે એ એનાથી પણ

વધારે ગંભીર બાબત છે’

–બિલ શેંકલી, સ્કોટિશ ફૂટબોલર(1913-1981)

 07
***

 

 

Leave a comment

Filed under કાવ્ય, ઘટના, પરેશ વ્યાસ, પ્રકીર્ણ, Uncategorized

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s