પ્લેસિબો ઇફેક્ટ : પરેશ વ્યાસ


parace

પ્લેસિબો ઇફેક્ટ:

મન હોય તો દવા વિના ય સાજાં થવાય…

મનને સમજાવો નહીં કે મન સમજતું હોય છે,

આ સમજ, આ અણસમજ, એ ખુદ સરજતુંહોય છે.

–કવિવર રાજેન્દ્ર શુક્લ

મન સર્વોપરિ છે. સમજને સર્જે, એ તો સમજાય. પણ એ અણસમજને પણ સર્જે છે. આ આપણું મન અઘરી

માયા છે, નહીં? ‘થ્રી ઇડિયટ્સ’ આપે જોયું હશે. ઑલ ઇઝ વેલ-ની આલબેલ પોકારતો ચોકીદાર આંધળો હતો.

અલ્લા જ બેલી હોય તો ખાસ વાંધો આવતો નથી. જો કે કેટલાંય વર્ષો પછી સોસાયટીમાં ચોરી થઇ ત્યારે

લોકોને ખબર પડી કે ઑલ વોઝ નોટ વેલ. લોકોએ અણસમજ  કેળવી હતી એટલે વર્ષો સુધી કોઇ પણ ચિંતા

વિના લોકો રાત્રે શાંતિથી પોઢી જતા હતા. લોકોને જો ખબર હોત તો કોઇને રાતે નિંદર જ ન આવત. માટે મનને

ઑલ ઇઝ વેલ-નો ખોટો તો ખોટો પણ સધિયારો આપતા રહેવું. હમણાંજ અમેરિકાનાં ‘ટાઇમ’થી માંડીને

ભારતનાં ‘ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા’ સુધી સમગ્ર મીડિયાએ ગોકીરો મચાવ્યો કે લોકપ્રિય દર્દ નિવારક

પેરાસિટોમોલમાં કોઇ પણ દુ:ખાવા નિવારક ગુણ નથી.

પેરાસિટોમોલથી તાવ ઉતરી જાય એ સમજાય. પણ એનાથી કમર દર્દ મટવાનુંકારણ પ્લેસિબો

ઇફેક્ટ (Placebo Effect) છે. અર્થાંત માનવેખુદ સર્જેલી અણસમજ છે. પ્રતિષ્ઠિત મેડિકલ જરનલ ‘ધ

લાન્સેટ’ માંપ્રકાશિત  સ્ટડી રિપોર્ટ અનુસાર કેટલાંકનેપેરાસિટોમોલ તો કેટલાંકનેએના જેવી જ દેખાતી

સ્યુગર પિલ્સ-ખાંડની ગોળી આપી. પરંતુ ત્રણ મહિનાનાં અંતેબધા જ દર્દીઓમાં દુ:ખાવાનું પ્રમાણ,

દુ:ખાવો મટવાનો સમય, ઊંઘ- બધુંજ  સપ્રમાણ હતુ. પેરાસિટોમોલ લ્યો કે ખાંડની ગોળી લ્યો, બન્નેથી દર્દ

મટી જાય. ગુજરાતીમાંતો કહેવત જ છે: ખાંડ ખાવી. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર ‘ખાંડ ખાવી’ એટલે જે કહેકે

કરે એવું ન હોવું, ભૂલ ખાવી, છેતરાવું. આપણેજાતનેછેતરીએ છીએ. ‘પ્લેસિબો’ લેટિન શબ્દ છે. એનો અર્થ

થાય છે: આઇ શેલ પ્લીઝ એટલે કે હું (તમને) રાજી રાખીશ. પ્લેસિબો એટલેએવો નિષ્ક્રિય પદાર્થ અથવા તો

માન્યતા કે જેનાથી માનવ શરીર ઉપર ખરેખરી દર્દ નિવારક અસર થાય. તન સાજુંથઇ જાય. મન રાજી રાજી

થઇ જાય.

પ્લેસિબો ઇફેક્ટનું સૌથી રસપ્રદ ઉદાહરણ છેવર્ષ 2002માં પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીમાંવિદ્યાર્થીઓની

બીયર પાર્ટી. દરઅસલ નોન-આલ્કોહોલિક બિયર ઓ-ડૂલ(આલ્કોહોલ 0.5%) પીવડાવાયો પણ

વિદ્યાર્થીઓ સમજતા રહ્યા કે તેઓ રેગ્યુલર બીયર(આલ્કોહોલ 5%) ઢીંચી રહ્યા છે. પછી તેઓએ પીને

ધમાલ મચાવી, ગાંડા કાઢ્યા, અસ્પષ્ટ શબ્દો બોલ્યા. ખરેખર અડધા ટકા આલ્કોહોલથી કોઇ હિસાબેનશો

નહીંચઢે. પણ વિદ્યાર્થીઓ માનતા હતા કેતેઓ બીયર પી રહ્યા છે એટલે એમને નશો ચઢ્યો. મઝા આવી

ગઇ. યુસી ! માનો તો બધી મઝા અહીંજ છે. હા, તમે નકારાત્મક વિચારો તો દુ:ખી પણ થઇ જાવ. દુ:ખ ન

હોય તો પણ. બિન ઝેરી સર્પ કરડેતો ય માણસ ડરનો માર્યો મરી જાય. જમાલગોટો જેવો રેચક પદાર્થ

પીવરાવ્યો છેતેવી કોઇ મજાક ય કરેતો ઝાડા છૂટી જાય. એનેનોસિબો ઇફેક્ટ (Nocebo Effect) કહેછે.

મૂળ લેટિન શબ્દનો અર્થ થાય: આઇ શેલ હાર્મ. હું (તમને) નુકસાન પહોંચાડીશ. ડોક્ટર દવા આપેત્યારે

જો દવાની સાઇડ ઇફેક્ટનો ઉલ્લેખ માત્ર કરે, દાખલા તરીકેએ કહે કે આ દવાથી એસિડિટી થશેતો દર્દીને

ખરેખર એસિડિટી થઇ જાય. છાપામાં ડાયાબીટીસથી સેક્સની ઇચ્છા મરી પરવારેછેએવા સમાચાર વાંચીને

આ રજવાડી રોગનાં પાળનારાઓમાં શારીરિક સુખની ઇચ્છાનું ઝરણું સુકાવા માંડે. ઓશો ભલે કહે કેસંભોગ સે

સમાધિકી ઔર, પણ નોસિબો ઇફેક્ટમાં સંભોગ વિના સમાધિ લાધી જાય !

આ આખી વાત માઇન્ડ ઓવર મેટર છે. મન સર્વોચ્ચ છે. એ ધારેતો કોઇ પણ શારીરિક પીડાની અવહેલના

કરીનેસાજો થઇ શકે. હિંદી ગઝલકાર દુષ્યંત કુમારેલખ્યુંછેકેકૌન કહેતા હૈઆસમાનમેંસુરાખ નહીંહો શકતા,

એક પત્થર તો તબિયત સેઉછાલો યારો ! અહીં ‘તબિયત’ શબ્દ મહત્વનો છે. તબિયતનો અર્થ આમ તો

સ્વાસ્થ્ય થાય. પણ એનો સાચો અર્થ છેમનની સ્થિતિ એટલેકેમિજાજ. મનથી નક્કી કરીનેએક પથ્થર

ઉછાળો તો આકાશમાંપણ છેદ થઇ શકે. ઓ. હેન્રીની વાર્તા ‘લાસ્ટ લીફ’માંટાઇફોઇડથી પીડિત યુવતીનેલાગે

છેકેસામેનાંમકાનની દિવાલ પર ચઢેલી વેલનાંપાંદડાં ખરે છે; એને એની જિંદગી સાથેસીધો સંબંધ છે. આખરી

પાંદડું ખરી જશે ત્યારે એ મરી જશે. પણ બર્ફીલા વરસાદમાંપણ આખરી પાંદડુંખરતુનથી. અનેએ જીવી જાય

છે. ખરેખર તો આખરી પાંદડું રાતે ખરી ગયું હતુ. પણ નીચે રહે તો  પિયક્કડ બુઝુર્ગે બરફવર્ષાની તોફાની રાત્રે

દિવાલ પર આબેહૂબ પાંદડુંચીતરી દીધું હતુ. બરફમાં ભીંજાવાથી બુઝુર્ગ પોતે મરી જાય છે; પણ પ્લેસિબો

ઇફેક્ટથી યુવતી બચી જાય છે. આ મનની તાકાત જબરજસ્ત છે.

ઉદાસીની બિમારી (ડિપ્રેશન), કમરનુંદર્દ (બેકપેઇન), શિશ્ન ઉત્થાનની સમસ્યા(ઇરેક્ટાઇલ ડાયફંક્શન)

વગેરે ખરેખર તો મનની સમસ્યા છે, પેરાસિટેમોલ તો દર્દ નિવારણનું બહાનું માત્ર છે. ‘લિસ્ટવર્સ’ પ્લેસિબો

ઇફેક્ટ વિષેકેટલીક રસપ્રદ હકીકત વર્ણવેછે. તમેક્યાંરહો છો?- તેની પર પણ પ્લેસિબો ઇફેક્ટનો આધાર

છે. ચાંદા(અલ્સર)નાંરોગની પ્લેસિબો દવા જર્મનીમાં વધારે અસર કરે છે. બ્રાઝિલમાં ઓછી અસર કરે છે.

અમેરિકનને ઇન્જેક્શનમાં શ્રદ્ધા છે. યુરોપિયન્સ હજી ટીકડીથી સાજા થાય છે. ભારતમાં દોરા, ધાગા, તાવીજ

પ્લેસિબોનુંકામ કરે છે. આપણી આશા, અપેક્ષા અનેડરનો આધાર આપણી સંસ્કૃતિ છે. આમ દેશ દેશની

પ્લેસિબો અસર અલગ અલગ હોય છે. પ્લેસિબો ઇફેક્ટ વિષેએક વિચિત્ર વાત એ છે કે દર્દીને પાછળથી

ખબર પડે કે એ રીઅલ દવાની જગ્યાએ પ્લેસિબો(સ્યુગર પીલ્સ) લઇ રહ્યો હતો તો ય પ્લેસિબોની દર્દ

નિવારણ ક્ષમતા ઘટતી નથી. આવું સત્ય જાણ્યા પછી પણ એ પ્લેસિબો લેતો રહેછે..અને એનું દર્દ મટતું

પણ રહે છે. પ્લેસિબો ગોળીનો રંગ, આકાર પણ મહત્વનો છે. પીળી ગોળી ઉદાસીનતા વધુકારગર નીવડે છે.

લીલી ગોળી ચિંતા ઘટાડેછે. સફેદ ગોળી પેટનાંરોગ માટેઅક્સીર છે. ગોળી દિવસની બેવારની જગ્યાએ ચાર

વાર લેવામાં આવે તો અસર વધારેથાય. વળી ગોળી પર દવા કંપનીનું બ્રાન્ડ નેઇમ હોય તો પ્લેસિબો ઇફેક્ટ

કારગત  થાય. હવેતો પ્લેસિબો સર્જરી પણ થાય છે. કેટલાંય વખત પછી દર્દીને ખબર પડે કે સર્જરીમાં કાંઇ

કર્યું નથી તો ય દર્દી સાજો થઇ ગયો હોય છે. રીઅલ વાઢકાપને બાય-પાસ કરી દેવાય તો ય બધુ મટી જાય !

અને એકવીસમી સદીમાં પ્લેસિબો ઇફેક્ટ વધતી જાય છે. એનું કારણ છે તબીબી વિજ્ઞાન હવે આગળ વધી ગયુ

છે. હવે ઓછે વત્તે અંશે સર્વ રોગની સારવાર ઉપલબ્ધ છે. પહેલા તો પ્લેગ, અસ્થમા કે ટાઇફોઇડમાં લોકો

સાગમટેમરી જતા હતા. હવે સાચા અર્થમાં ડોક્ટર ભગવાનનું બીજું સ્વરૂપ છે. ભલેએ નિમિતમાત્ર હોય..પણ

આપણી પ્લેસિબો શ્રદ્ધા અસીમિત છે.

શબદ આરતી:

આ ઉંમર (ઘરડાંથવું) એ તો માઇન્ડ ઓવર મેટર છે. જો તમેમાઇન્ડ(વાંધો) ન કરો તો એ કોઇ મેટર

(ફેર પડતો) નથી.   –અમેરિકન હાસ્યલેખક માર્ક ટ્વેઇન (1835-1910)

 

placebopla4 [lacebo2

8 Comments

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ

8 responses to “પ્લેસિબો ઇફેક્ટ : પરેશ વ્યાસ

  1. chandravadan

    Giving lots of examples of the PLACEBO Effect, Pareshbhai had convincingly illustrated this Phenomenon of the “beneficial effects” of a substance due the “strong belief” in the mind set there by the MAJORITY saying it as the TRUTH.
    Having said that….I must tell that in the world of the MEDICINES there are those with the ACTIVE INGREDIENTS which gives the POSITIVE or the beneficial Effect on ingestion.
    BUT….even when the substance has its “true” effects the Patient taking the medicine is influenced by his “FAITH” in the DOCTOR and thus his “faith” in the Medicine given to him as the TREATMENT.
    For ANY NEW DRUG the trials include the tests with the PLACEBO….In these trials also the PLACEBO also have SOME POSITIVE effects…Then the Doctors use the PERCENTAGE CHARTS to prove the WORTH of that New Medicine.
    One cannot GENERALISE this observation as ALL ALLOPATHY TREATMENTS are only PLACEBO EFFECTS.
    One thing is certain that the HUMAN BODY has the POWER to produce the SUBSTANCES that can give the NEEDED PROTECTION in the ILLNESS (Eg ENDORPHINES)
    Just a discussion & my view
    DR. CHANDRAVADAN MISTRY
    http://www.chandrapukar.wordpress.com
    Avjo @ my Blog !

  2. Sharad Shah

    પ્લેસિબો ઈફેક્ટ નકારી શકાય તેમ નથી તેમજ શ્રી ચંદ્રકાન્તભાઈએ કહ્યું તેમ દરેક એલોપથીક દવાની અસર તેના ઈન્ગ્રેડિયન્ટને કારણે હોય છે ફક્ત પ્લેસિબો ઈફેક્ટ જ નથી હોતી, તે પણ એટલું જ સત્ય છે.
    માનવ મનને સમજવું અને મનથી પાર ઊઠવું તે જ માનવજીવનનો ઉદ્દેશ્ય છે અને દુનિયાના તમામ ધર્મો અને અધ્યાત્મના પાયામાં મનથી પાર ઊઠવાની વિવિધ ટેકનિકો રહેલી છે. એ વાત અલગ છે કે ધર્મના નામે પાછળથી અનેક દુકાનો ખુલી ગઈ અને અસલ ધર્મ લુપ્ત થઈ ગયો.
    અત્રે પરેશભાઈએ ઓશોનો ઉલ્લેખ કરી લખ્યું છે કે, “ઓશો ભલે કહે કે સંભોગ સે સમાધિકી ઔર, પણ પ્લેસિબો ઇફેક્ટમાં સંભોગ વિના સમાધિ લાધી જાય !”
    ઓશોના એક પુસ્તક ‘સંભોગ સે સમાધીકી ઓર’ (FROM SEX TO SUPER CONSCIOUSNESS)ને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં તેમને સેક્સ ગુરુ તરીકે બદનામ કરવામાં આવ્યા. બદનામ કરવાવાળાઓએ આ પુસ્તક વાંચ્યું સુધ્ધાંપણ નથી. ફક્ત તેનુ ટાઈટલ વાંચીને તેમની પોતાની રીતે તેનુ અર્થ ઘટન કરી નાખ્યું કે સંભોગ કરો અને સમાધી મેળવો. આ વિકૃત મન છે, જે સદા સેક્સમાં સંલગ્ન રહે છે અને સેક્સને પાછું ભાંડ્યા કરે છે. બાકી આખા પુસ્તકમાં કાંઈ જ બિભત્સ વાત કરવામાં આવી નથી. સેક્સ એનર્જીનો સદૌપયોગ કરી એ જ ઉર્જાને પરમાત્મા તરફ વાળી શકાય છે તેનો ઊલ્લેખ છે. પુસ્તકનુ ટાઈટલ પણ એજ કહે છે,’સંભોગથી સમાધીકી ઓર’ અર્થાત જે શક્તિ કે ઉર્જા સંભોગમાં વપરાય છે તે જ ઉર્જાશક્તિ ને સમાધી તરફ વાળી શકાય છે. (કામસે રામકી ઓર). સેક્સથી આપણો દેહ પ્રગટ થયો છે અને જે શક્તિ માનવ દેહને જન્મ આપી શકે છે તે માનવીને સમાધી તરફની યાત્રામાં મદદરુપ છે ફક્ત તેને યોગ્ય વાળવામાં આવે તો. પરંતુ આપણને તો સંભોગ શબ્દ સાંભળતાંજ ગલગલીયાં થવાનુ શરુ થઈ જાય છે આગળનુ વાંચે પણ કોણ? અને તરત આપણો અર્થ થોપી દઈએ છીએ. વળી હિપોક્રસીતો એટલી બધી છે કે મનમાં ગલગલીયા થતા હોય તો ય બહાર તો કામ-વાસનાના કેવા વિરોધી છીએ અને ધાર્મિક માણસ છીએ તેનો દેખાડો કરવાનુ ચુકતા નથી. વાહ રે માણસજાત……?

    • pragnaju

      જાણીતી વાત પ્લેસીબો ઇફેક્ટ- માત્ર વિશ્વાસથી અને સકારાત્મક અભિગમથી તબિયત સારી થઈ જવાનાં ભરપૂર દ્રષ્ટાંતો મેડિકલ ઇતિહાસમાં છે.
      દવાની સાચી અસરકારકતા માપવા આવી પ્લેસીબો ની અસર દૂર કરીને જે નવી દવા આપવામાં આવી છે કે નહીં તેની અસરકારકતા માપવા થાય છે
      સમાચાર છે કે’ દરદી પ્લેસીબો ખાતો હોય કે ઇન્વેસિટગેશનલ ન્યૂ ડ્રગ સ્ટડીઝ માટે અન્ય કોન્કોમિટન્ટ દવા લેતો હોય, નવા નિયમનો એવા છે કે આરએન્ડડી આધારિત કંપનીઓ તેનું પાલન પણ ન કરી શકે અને દરદીઓને વળતર પણ ન આપી શકે. ‘
      આવા સમાચાર વચ્ચે Paracetamol versus placebo ના ઉહાપોહ અંગે અભ્યાસ કરી આ લેખ જનજાગરણ માટે લખ્યો ડૉ ચંદ્રવદનભાઇ તો આના સારા અભ્યાસુ છે તે ઉપરાંત સર્વ સૂ શ્રી રમેશભાઇ શરદભાઇ,સુરેશભાઇ, કૃષ્ણકુમારજીના પ્રેરણાદાયી પ્રતિભાવના ધન્યવાદ

  3. nabhakashdeep

    મન શ્રધ્ધામાં જોતરે અને ગાડી હાંકો એટલે મંજીલ તરફ આગળ વધાય. પ્રયોગો થકી ચકાસાયેલ દવાઓ પણ અલગ અલગ રીતે પરિણમે…અસર ધીરે કે ઝડપી કરે…કારણકે મનની અસરો પણ ભાગ ભજવે.સરસ સમજ સાથેનો શ્રી પરેશભાઈનો લેખ.

    રમેશ પટેલ(આકાશદીપ)

  4. Reblogged this on Cyber Health and commented:
    મન હોય તો દવા વિના ય સાજાં થવાય…

  5. ખરેખર પ્લેસીબો ઇફેક્ટ અંગે નો સુંદર અને માહિતી સભર લેખ છે.

  6. બહુ મજા આવી. આખું જીવન માન્યતાઓ પર જ ગુજરી જતું હોય છે. માન્યતાવિહીન અવસ્થા હોતી હશે>

  7. captnarendra

    “પ્લેસીબો ઈફેક્ટ” વાંચીને સર અૅલેક ગિનેસની જુની ફિલ્મ ‘Last Holiday’ યાદ આવી. રાબેતા મુજબના મેડીકલ ચેક-અપમાં ડૉક્ટર તેના પેશન્ટને કહે છે તેને અસાધ્ય રોગ થયો છે અને તે હવે કેટલાક અઠવાડિયા જીવવાનો છે. તે જમાનામાં (અને હજી પણ) ડૉક્ટર એટલે પરમેશ્વર અને તેનું વચન કદી મિથ્યા ન હોય તેવું માનનારા એક પેશન્ટની વાત છે. માન્યતા અને ગેર માન્યતાની પરસ્પર અસર દર્શાવતો આપનો લેખ – અને તેના અનુસંધાનમાં ‘લાસ્ટ હૉલીડે’નું કથાનક સરખાવવું ઘણું રસપ્રદ લાગ્યું. . શ્રી. સુરેશભાઈએ ‘માન્યતા વિહીન અવસ્થા’ની વાત કરી, તેના સંદર્ભમાં સાંઈ મકરંદના લેખ ‘અમનસ્ક યોગ’નો ઉલ્લેખ કર્યા વગર રહી શકતો નથી. આવી સ્થિતિ પણ ઉદ્ભવી શકે છે.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s