થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડ: ગજેન્દ્રમોક્ષ લાઇવ/ પરેશ પ્ર વ્યાસ

012

 

001

થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડ: ગજેન્દ્રમોક્ષ લાઇવ
ને અંતે  બાકી  રહેલી  બે’ક  વાત  કરીશ,
કે હું મહાન રીતોથી જ મુજને મ્હાત કરીશ;
હું વિષના વાતાવરણ વચ્ચે પાંગરીશ સદા
ને  પ્રાણવાયુની  ટાંકીમાં  આપઘાત કરીશ.                                                                          

    – મુકુલ ચોકસી

ભૂમિઅધિગ્રણનાં કાયદા સામે વિરોધ કરવા દિલ્હીનાં મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલની રેલીમાં રાજસ્થાનનાં એક ખેડૂતે ઝાડ પર ફાંસો ખાઇ આપઘાત કર્યો. ‘ફ્રી પ્રેસ જરનલ’ અખબારે આ સમાચારને શીર્ષક આપ્યું: થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડ. શું છે આ થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડ(Theatre of Absurd) ?

ફ્રેંચ નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા લેખક, ફિલસૂફ અલ્બર્ટ કામુએ વર્ષ 1942માં 119 પાનાનો ફિલસૂફી નિબંધ લખ્યો, જેનું નામ હતુ: ધ મિથ ઓફ સિસીફસ. ગ્રીક પુરાણ અનુસાર એક સમયનો રાજા સિસીફસ ભારે ચાલાક હતો. એણે દેવતાઓને પડકાર્યા હતો. એણે તો હૈડ્સ(યમરાજ)ને પણ કેદ કરી લીધા હતા, જેથી પૃથ્વી પર કોઇને મરવાપણું જ ન રહે. પણ એક દિવસ હૈડ્સ કેદ તોડીને ભાગી છૂટે છે અને પછી સિસીફસનું મરવા ટાણું આવી જાય છે. અગાઉ કહ્યું એમ સિસીફસ ભારે ચાલાક છે. લુચ્ચો છે. એ નર્કમાંથી પણ છટકીને નાસી જાય છે. એની યુક્તિ પ્રયુક્તિ એવી છે કે આખરે દેવતા એને મૌત આપતા નથી. એને જીવતા રહેવાની સજા આપે છે. એણે જો કે જીવતા રહીને એક કામ કરતા રહેવાનું છે. એણે એક મોટા ખડકને ધક્કો મારતા મારતા પર્વતની ટોચે લઇ જવો. પણ ઉપર પહોંચે એટલે ગુરુત્વાકર્ષણનાં બળે એ ખડક આખરે ટોચ પરથી નીચે ગબડી જાય. એટલે સિસીફસે પાછા નીચે આવવાનું અને એને પાછો ધક્કો મારીને ઉપર હડસેલતા હડસેલતા ઉપર લઇ જવાનું. કામુ કહે છે આપણું જીવન પણ એવું જ છે. જીવતા જીવતા ઢસરડો કર્યે રાખવાનું. સિસીફસનાં જીવનની સૌથી અઘરી ઘડી ત્યારે આવતી હતી કે જ્યારે ગબડી ગયેલા ખડકને ફરી ઉપર ચઢાવવા એ તળેટીમાં પાછો આવે. એને આશા હોય, વિશ્વાસ હોય તો ફરી પાછી એ જ મહેનત મજૂરી એ શરૂ કરે. એ જ ઢસરડો. પણ જો ઢીલો પડે તો આપઘાત ય કરી બેસે. થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડ શબ્દની જન્મદાતા છે આ ફિલસૂફી. ઓક્સફોર્ડ ડિક્સનરી અનુસાર ‘થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડ’ એટલે એવું નાટક જેમાં પરંપરાગત નાટ્ય સ્વરૂપને ત્યજીને એવી વાતનું નિરૂપણ કરે કે આ સંસાર અસાર છે અને લોકોનું સતત ઝઝુમતા રહેવું નિરર્થક છે. 1950-60નાં દાયકામાં યુરોપિયન નાટ્યકલામાં આવા નાટકો રજૂ થયા જેનો એક માત્ર સૂર હતો કે માનવજાત તો કઠપૂતળી છે. બસ અગમનાં ઇશારે નાચ્યા કરવાનું. સેમ્યુઅલ બેકેટ, યુજીન લોનેસ્કો, હેરોલ્ડ પિન્ટર વગેરેએ થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડનાં સર્જકો પૈકી મુખ્ય હતા. એબ્સર્ડ એટલે નિરર્થક, વાહિયાત. આવા નાટકોને 1960માં  ‘થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડ’ નામ આપ્યું નાટ્ય વિવેચક માર્ટિન એસીલિને. થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડનાં નાટકો આમ તો હસવા જેવા પણ હસી નાંખવા જેવા નથી હોતા. એ કટાક્ષભરેલાં હોય પણ ટ્રેજડીની ઘટનાઓનો દૌર જરૂર આવે. શબ્દ રમત એમાં હોય, એકની એક વાત પણ થતી રહે, અકારણ ચર્ચા થતી રહે. બસ આવું જ થઇ રહ્યું છે આજકાલ દિલ્હીમાં.

આમ આદમીની દિલ્હી સરકારનો મહત્તમ હિસ્સો શહેરી વિસ્તાર છે. પણ આ સરકાર કોઇ પણ રાજકીય લાભ લેવાની તક છોડતી નથી. એમણે ખેડૂતનો વિષય છેડવાની કોઇ જરૂર નહોતી. છેડ્યો તો વાંધો નહોતો પણ છંછેડ્યો. છંછેડ્યો તો ય ચાલો ઠીક, પણ છંટકોર્યો. એની છાંટ ઊડી રાજસ્થાનથી આવેલા ખેડૂત ગજેન્દ્ર સિંઘને. એ ખબર નથી કે આ આપઘાત પાછળનું કારણ શું હતુ? મરણ ચિઠ્ઠીનાં અક્ષરો પણ જુદા ભાસી રહ્યા છે. આપઘાત થયો પણ આમ આદમી પાર્ટીનાં ખાસ નેતાઓનાં ભાષણનો દૌર અટક્યા વિના ચાલતો રહ્યો. મીડિયા પર ટીઆરપી અકરાંતિયાવેડાનો આરોપ મુક્યો કેજરીવાલે અને સાથે સાથે પોતાની સંવેદનહીનતા માટે જાહેર માફી પણ માંગી. રીઢા રાજકારણીઓ આસાનીથી માફી માંગતા નથી. બહુ બહુ તો ખેદ પ્રગટ કરે છે. પણ કેજરીવાલ થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડનાં સૂત્રધાર છે. કેજરીવાલને માફી માંગવાની ટેવ છે. લોકોને રાજકીય નેતાઓને માફ કરી દેવાની ટેવ છે. લોકોને પથ્થરનો ખડક પર્વત ઉપર ચઢાવવાનો ધંધો કોઠે પડી ગયો છે. જબરું થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડ છે આ દિલ્હીનો રંગમંચ. નિરર્થકતા, વાહિયાત, બેવકૂફીભરેલું, વિચારવિવેક વિનાનું.

આપઘાત થતા રહે છે. મીડિયા કૂદી પડે તો એક પાત્રીય અભિનય કે એકાંકી નાટક પણ ત્રીઅંકી થઇ જાય અને એનાં તાજા સુધારા વધારા સાથેનાં અનેક ખેલ ચાલ્યા કરે. થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડમાં આપઘાત પણ કટાક્ષ હોય છે. ફિલ્મ પિપલી લાઇવ યાદ છે? ગરીબ ખેડૂત આપઘાતની ધમકી આપે પછી આપઘાત ન કરે તો નાટક આગળ કેમ ચાલે? અલ્બર્ટ કામુનાં નિબંધ ‘મીથ ઓફ સિસીફસ’થી વાત શરૂ કરી હતી. પૂર્ણ પણ ત્યાંથી જ કરીએ. પ્રશ્ન એ છે કે આપણને એ સમજાય કે જિંદગી ઢસરડો છે, નિરર્થક વૈતરું છે; તો પછી શું આત્મહત્યા જ એક માત્ર ઉકેલ નથી? કામુનો ઉત્તર ‘ના’ છે.  દુનિયા એબ્સર્ડ નથી. માનવ વિચાર પણ નકામા નથી. આવતીકાલે સોનાનો સૂરજ ઊગશે એ આશા પર દુનિયા ચાલી રહી છે અને એ આવતીકાલ આપણને મૃત્યુની વધારે નજદીક લઇ આવે છે. એબ્સર્ડિટી એટલે કારણો શોધવાની આપણી ઇચ્છા અને દુનિયાની અસંગત નીતિરીતિ. પણ મૃત્યુ એ વિકલ્પ નથી. કારણ કે માણસ છે તો એબ્સર્ડિટી છે. આપણે આ અસંગત દુનિયાની સંજોગવશતાને, પરાધીનતાને સમજી લઇએ, કોઇ પણ ખોટી આશા વગર તો… કોઇ ચિંતા નથી. હા, એ જરૂરી છે કે અસાધારણ સંજોગોનો સતત સામનો કરતા રહેવું પડે. ખુશી(હેપ્પ્પીનેસ) અને નિરર્થકતા(એબ્સર્ડિટી) બન્ને એક જ માતા પૃથ્વીનાં બે સંતાનો છે; જેને ક્યારેય અલગ પાડી શકાય તેમ નથી.

શબદ આરતી:
વિખ્યાત ફિલસૂફ જીન પૌલ સાર્ત્ર કહે છે કે એબ્સર્ડ માણસ ક્યારેય આપઘાત કરતો નથી.

01

 

6 Comments

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ

6 responses to “થિયેટર ઓફ એબ્સર્ડ: ગજેન્દ્રમોક્ષ લાઇવ/ પરેશ પ્ર વ્યાસ

  1. હું વિષના વાતાવરણ વચ્ચે પાંગરીશ સદા
    ને પ્રાણવાયુની ટાંકીમાં આપઘાત કરીશ.

    – મુકુલ ચોકસી

    આ પોસ્ટની શરૂઆતમાં મુકેલ મુક્તક અને દિલ્હીમાં ખેડૂતના આપઘાત અંગે લખાયેલ

    લેખની માહિતી માણી.

  2. Sharad Shah

    સેમ્યુઅલ બેકેટનુ એક પુસ્તક છે “વેઈટીંગ ફોર ગોડોટ” અદ્ભુત એબસર્ડ પુસ્તક છે. સેમ્યુઅલ બેકેટ એકવાર રસ્તે જઈ રહ્યો હતો અને એક અજાણ્યા માણસને સરનામુ પૂછવા હાથનો સરનામુ લખેલ કાગળ આગળ ધર્યો અને પેલા માણસે સેમ્યુઅલને ચાકુ મારી દીધું. તુરંત લોકો દોડી આવ્યા સેમ્યુઅલને હોસ્પીટલે પહોંચાડ્યો અને તેને તાત્કાલીક સારવાર મળવાથી બચી ગયો. સેમ્યુઅલ હોસ્પીટલમાં હતો ત્યારે તેને સમાચાર પણ મળ્યા કે તેને ચાકુ મારનાર વ્યક્તિ પકડાઈ ગયો છે. સેમ્યુઅલ હોસ્પીટલમાં સતત વિચારતો રહ્યો કે, “એ માણસને હું ક્યારેય મળ્યો નથી, મારે એની સાથે કોઈ વેરઝેર નથી તો એને મને ચાકુ શું કામ માર્યું?” હોસ્પીટલમાંથી રજા મળ્યા બાદ તે સીધો જેલમાં ગયો અને પેલા ચાકુ મારનાર વ્યક્તિને મળ્યો અને પૂછ્યું,” તેં મને ચાકુ માર્યું તેના કારણે મારી અંદર કોઈ ક્રોધ કે વેરભાવ નથી. પણ હું ફક્ત એ જાણવા માંગું છું કે મેં તારું કાંઈ બગાડ્યું નથી તો તેં મને ચાકુ શું કામ માર્યું?”
    આ સાંભળી પેલો માણસ જોર જોરથી રડવા માંડ્યો. સેમ્યુઅલે કહ્યું,” ભાઈ, તું ડર નહીં, મને જે હોય તે સાચું કહી દે. હું તને જેલમાંથી બહાર આવવામાં મદદ કરીશ.” પેલા માણસે કહ્યું,” હું એટલે નથી રડતો. પણ તમે તો મને પૂછી, જવાબ મળ્યે મનનો સંતોષ કરી લેશો. પણ હું કોને પૂછીશ કે મેં તમને ચાકુ શા માટ માર્યું? મને જ ખબર નથી અને હું પણ આ પ્રશ્નને લઈને સુઈ નથી શકતો.”
    આ બનાવે સેમ્યુઅલની જીંદગી બદલી નાખી. તેને પ્રથમવાર સમજાયું કે માણસ એટલો બધો બેહોશ છે કે તે શું કરે છે? શા માટે કરે છે?તેનુ તેને કોઈ ભાન નથી, બસ કરે જાય છે. આપણે આપણી જાતને પણ પૂછીએ કે શા માટે પૈસા કમાવા છે? તો જવાબ મળશે…..સુખ સગવડ માટે. પરંતુ પૈસા કમાવાની ધુનમાં કે ગાંડપણમાં ભુલી જઈએ છીએ કે પૈસા સુખ માટે કમાવાના હતા પણ જીંદગી આખી પૈસા કમાવામાં વીતી ગઈ અને ઘડપણ આવ્યું પણ સુખ મલું નહીં. અને હવે ઘરડેઘડપણ મળે તો ય ભોગવી શકવાને શક્તિમાન રહ્યા ન હોઈએ. બસ આમ જ જીંદગી ના તમામ કાર્યો જુઓ તો સમજાશે કે બધું બેહોશીમાં ચાલ્યા કરે છે. ભાગ્યેજ કોઈ વિરલા જીવે છે, બાકી બસ આયુષ્ય પૂરું કરે છે.
    આ પુસ્તક સેમ્યુઅલનુ અદભુત પુસ્તક છે. ક્યાંકથી વાંચવા મળે તો વાંચજો.

  3. ‘બધું એબ્સર્ડ હોય છે.’ – મજા આવી ગઈ.
    મધુ રાયનું ‘ખેલેંદો’ નાટક યાદ આવી ગયું. એના જેવું બીજું કોઈ નાટક જોયું નથી. ક્યાંકથી એની સ્ક્રિપ્ટ મેળવી આપો, તો જલસા પડી જાય.

    • pragnaju

      શ્રી મધુરાય ન્યુ જર્સીના જર્સી સીટીમા રહે છે અને આપણા શ્રી હરનીશ જાની તેમના ખાસ મિત્ર છે.તેમણે માય ફેર લૅડીનું ભાષાંતર સંતુ રંગીલી કરેલું …

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s