ચેતન મન દ્વારા, અચેતન મનને આદેશ

0                                                                00 000સૅલ મૅમરી અંગે ડૉ દીપક ચોપ્રા જેવા અનેક અને અમને  શિવ સંકલ્પ સ્તોત્ર પર શ્રધ્ધા  છે.
શિવ સંકલ્પ ઉપનિષદ. આ ઉપનિષદમાં છ જ મંત્રો છે. 
શુકલયજુર્વેદના ૨૪મા અઘ્યાયના ૧-૬ મંત્રોને શિવસંકલ્પ ઉપનિષદ કહેવાય છે.
આ છ મંત્રોમાં સમાયેલ રહસ્ય સમજાય ત્યારે જ તેનું મહત્ત્વ સમજી શકાશે. 
આઘુનિક મનોવિજ્ઞાનને સમજવા માટે તે ઉપયોગી છે
મનના ગૂઢ રહસ્યો અહીં પ્રકટિત થયા છે.
મેત્રાપણી ઉપનિષદો એક મંત્ર છે
‘‘મન એવ મનુષ્યાણાં કારણે બંધ મોક્ષયોઃ
બન્ધાય વિષયાસક્તં મુક્તં વૈ નિર્વિષયં સ્મૃતમ્’’
અર્થાત્ મનુષ્યના બંધન અને મોક્ષનું કારણ મન જ છે. ઇન્દ્રિયોના વિષયો (રૂપ, રસ, ગંધ, સ્પર્શ અને શ્રવણ)માં આસક્ત મન એ બંધન છે. જ્યારે આ વિષયો વગરનું મન એ મુક્ત છે. આના પરથી જ મનનું મહત્ત્વ સમજી શકાશે. આ છ મંત્રો કંઠસ્થ કરી, રોજ તેના પાઠ, મનના ચિંતન જીવનમાં પરિવર્તન લાવી શકે છે. હવે આ ઉપનિષદના મૂળ મંત્રો અને તેના અર્થનો વિચાર કરીએ
(૧) યજ્જાગ્રતો દૂરમુપેંતિ દૈવં તદુ સુપ્તસ્ય તથૈવેતિ ।
દૂરંગમં જ્યોતિષાં જ્યોતિસ્તન્મેમનઃ શિવસંકલ્પ મસ્તુ (જે જાગૃત અવસ્થામાં દુર દુર જાય છે જે સુપ્ત અવસ્થામાં (સ્વપ્નો) પણ દુર સુધી જાય છે તે ઇન્દ્રિયોને પ્રકાશ (જ્ઞાન) આપે છે તે મારું મન કલ્યાણકારી સંકલ્પોવાળું બનો. (ઉપનિષદમાં જ્યાં પ્રકાશ શબ્દ આવે તેનો અર્થ સામાન્ય ન સમજતાં જ્ઞાન-જાણકારી સમજવો)
૨) યેન કર્માણ્યપસો મનીષિણો ણ્વન્તિ વિદયેષુ ધીરા ઃ યદપૂર્વ યક્ષમંતઃ પ્રજાનાં તન્મે મનઃ શિવ સંકલ્પમસ્તુ ।।
જેના દ્વારા બુદ્ધિશાળીઓ યજ્ઞ વગેરે કર્મો કરે છે. જે બધા લોકોની અંદર રહેલું છે જે શુભ કર્મો કરતી વખતે શાંત-સ્થિર રહે છે તેવું અમારું મન કલ્યાણકારી શુભ સંકલ્પો કરો.
૩) પ્રત્યજ્ઞાન મુતચે તો ઘૃતિશ્ચ યજ્જ્યોતિરન્તર અમૃતં પ્રજાસુ યસ્માન્ન ઋતે કિંચન કર્મ કિયતે તન્મે મનઃ શિવસંકલ્પમસ્તુ.
(જેમાં જ્ઞાન રહેલું છે. જેમાં ધૈર્ય છે જે આપણી સૌની અંદર પ્રકાશ (જ્ઞાન) સ્વરૂપે રહે છે. જેના વિના કોઈ પણ કાર્ય થઈ શકતું નથી તે મન હમેશાં શુભ સંકલ્પોવાળું બનો.
૪) યેનેદં ભૂતં, ભુવનં ભવિષ્યત્ પરિગૃહીતમમૃતેન સર્વ યેન યજ્ઞસ્તાપતે સત્ર હોતા તન્મે મનઃ શિવ સંકલ્પમસ્તુ
જે મન દ્વારા ભૂતકાળ, વર્તમાન કાળ અને ભવિષ્ય કાળ એ ત્રણેય કાળનું જ્ઞાન થઈ શકે છે. જેના દ્વારા સાત હોતાઓ (અગ્નિમાં આહૂતિ આપનાર) યજ્ઞ કરે છે, તે અમારા મનમાં શુભ સંકલ્પો હજો. (યજ્ઞ એટલે પરોપકાર. તે માટે મદદ કરનાર તે હોતા)
૫) યસ્મિનૃચઃ સામ યંજૂષિ યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠા
રથનાભાવિવારાઃ યસ્મિંચ સર્વમોતં પ્રજાનાં તન્મે મનઃ શિવસંકલ્પમસ્તુ
(જેમ રથના પૈડામાં આરા (સ્પોક) હોય છે તે રીતે જેમાં ઋગ્વેદ, સામવેદ, યજુર્વેદના મંત્રો રહેલા છે જે મનમાં પ્રજાજનોમાં જ્ઞાન સમાયેલું છે. તે મારું મન શુભસંકલ્પોવાળું બનો. (ઋગ્વેદ વગેરેનો અર્થ વર્તમાન પરિપ્રેક્ષ્યમાં – ભૌતિક જ્ઞાન, મેડીકલ એન્જીનીયરીંગ, કોમ્પ્યુટર, અર્થશાસ્ત્ર વિ. કરવાનો છે.
૬) સુષારથિ રશ્વાનિવ મનુષ્યા મ્નીયતેડભી શુવિર્ભાજિન
ઈવ હૃત્પ્રતિષ્ઠં યદજિરં જવિષ્ઠં તન્મે મનઃ શિવ સંકલ્પમસ્તુ
જેમ કુશળ સારથિ લગામના નિયંત્રણથી ઘોડાઓને ઇચ્છિત જગ્યાએ લઈ જાય છે. તેમ જે મન મનુષ્યોને લક્ષ્ય, ઘ્યેય સુધી પહોંચાડે છે. જેને ઘડપણ નથી. જે ખૂબ વેગવાળું ઝડપી છે. હૃદયમાં રહેલું છે તે અમારું મન કલ્યાણકારી સંકલ્પોવાળું બનો.
આ છ મંત્રોમાં જીવનનું સંપૂર્ણ રહસ્ય સમાયેલું છે. આપણે દેવોને પ્રાર્થના સ્તુતિ કરી મનવાંછિત ફળ મેળવવા પ્રયત્ન કરીએ છીએ. પણ તે દેવોનો આપણને પરિચય નથી. પણ મન તો સૌને માટે પ્રત્યક્ષ છે. તે મનની પ્રાર્થના કરવાથી આપણી ઇચ્છા મુજબ ફળ આપે છે. આજે જીવનમાં સફળતા મેળવવા, નેપોલિયન હિલ, હાર્નેગી,દીપક ચોપરાના દળદાર અને કિંમતી પુસ્તકો લોકો વાંચે છે. આ પુસ્તકો વાંચવાને બદલે આ છ મન્ત્રોને સમજી ચિંતન કરવામાં આવે તો જરૂર ફળ આપે છે. મનોવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રે સૌપ્રથમ ડ્રોઈડે ચેતન મન ઉપરાંત અચેતન મનનો ખ્યાલ આપ્યો. તેને સબકોંસિયસ કે અનકોંશિયસ માઈન્ડ નામ આપ્યું. આપણે ચેતન મન દ્વારા, અચેતન મનને આદેશ આપીએ, તે નોકરની જેમ સ્વીકારે છે. (ડૉ. અઢિયાના પુસ્તકોમાં પણ આવો ઉલ્લેખ છે.) આ મંત્રો દ્વારા આપણા મનને શુભ સંકલ્પો જેને હકારાત્મક-પોઝીટીવ આદેશ આપવાની વાત છે. આ હકારાત્મક આદેશોનો મન સ્વીકાર કરે છે.
મનો વિજ્ઞાનમાં આ સિદ્ધાંત અહીં જોઈ શકાય છે.
આઘુનિક યુગમાં, જીવનમાં ઝડપ, ગતિ વધતી જાય છે. ‘‘મનુષ્યને ડીપ્રેશન આવે છે. રોગોનો શિકાર થાય છે. આ બધામાંથી છૂટવાનો ઉપાય છે મનમાં શુભ સંકલ્પો કરવાનો.’’
આ મંત્રોનો જીવનમાં પ્રયોગ કરવાથી આશ્ચર્યજનક પરિણામો મળશે. પછી સફળતાની સીડી કે તેવા પુસ્તકો વાંચવાની જરૂર નહીં પડે.જરૂર છે ફરીથી ઉપનિષદના આ ભૂલાયેલ જ્ઞાનને પુનર્જીવિત કરો, પ્રયોગ કરવાની.
અમે પણ ચાલુ રાખશુ 
તેની યુ ટ્યુબ 
    1. Showing results for shiva sankalpa stotram Search instead for shiv shankalpa stotra
    2. Shiva sankalpam Mahanyasam Chapter 6 with text

      Chanting Shiva Sankalpa from Mahanyasa along with script in deva nagari.
    3. Shiv Sankalpa Stotra.wmv

      This stotra is in Sanskrit. It is created by Bhagwan Ved. Here Shiv means not GodShiva. Shiv means the decision (resolution) of …

7 Comments

Filed under Uncategorized

7 responses to “ચેતન મન દ્વારા, અચેતન મનને આદેશ

  1. Anila

    Khoob khoob gamyu.

  2. Sharad Shah

    હાલના યુગમાં માહિતીનો જે વિસ્ફોટ થયો છે તેના પરિણામે દુનિયાભરનુ જ્ઞાન જાણે આપણી મુઠ્ઠીમાં આવી ગયું છે. પણ આપણે આપણી જાત માટે કશું જ જાણતા નથી. પ્રથમતો આપણે આપણા બાહ્ય શરીરને જ “હું” તરીકે ઓળખીએ છીએ.બીજું કે મેડિકલ સાયન્સે શરીર વિજ્ઞાનના અનેક રહ્સ્યોને હાથવગા કરી લીધા છે પરંતુ આપણને આપણા મનોશરીર વિષે ભાગ્યેજ ખબર છે. કેટકેટલાં મનોવિજ્ઞાનિકો આ મનોશરીરને જાણવા મથી રહ્યા છે પણ તેઓ પણ ચેતન મન અને અચેન મન સુધી જ મનને વ્યાખ્યાયિત કરી શક્યા છે. જ્યારે ભારતિય મનિષિઓએ અંતરયાત્રા દ્વારા મનોશરીરનું ગહેરું અધ્યન કરી અનેક સત્યો ઊજાગર કર્યા છે.શિવસંકલ્પ સૂત્ર એ મનોમંથન દ્વારા નીકળેલું અમૃત છે. એટલે એની માત્રા કે જથ્થો મહત્વનો નથી, પણ સબસ્ટન્સ મહત્વનુ છે. ફક્ત છ જ સ્લોકોમાં આ ખજાનો ઉપલબ્ધ છે. પરંતુ સ્લોકોતો કેવળ શબ્દોનો નકશો માત્ર છે. આ નકશો ગોખી નાખવાથી કે તેનુ તોતા રટણ કરવાથી કોઈ લાભ નથી. અસલ લાભ તો આ નકશા મુજબ ચાલવાથી છે.
    સાદી ભાષામાં સમજીએ તો, આ મનોશરીરના (અંતકરણ) મુખ્ત્વે ચાર ભાગ છે. મન, બુધ્ધી, ચિત્ત અને અહંકાર. આ ચારે કરણ અંતરયાત્રા કરવા માટેના મહત્વના અંગો છે.મનનુ કાર્ય છે સંકલ્પ-વિકલ્પ કરવાનુ.બુધ્ધીનુ કાર્ય છે નિર્ણય કરવાનુ. ચિત્તનુ કાર્ય છે આકર્ષાવુ(ખેંચાવું) કે (દુર ભાગવું) અપાકર્ષાવું.જ્યારે અહંકારનુ કાર્ય છે ભોગવવાનુ. અહીં શિવ સંકલ્પ સૂત્રમાં મનના મૂળ કાર્ય સંકલ્પ-વિકલ્પ પર વિસ્તૃત જાણકારી અને માર્ગદર્શન આપેલ છે અને સંકલ્પ અને નિયંત્રણ દ્વારા મનથી કેમ મનની પાર જવાય તે તરફ ઈશારો કરેલ છે.મન ભટકાવી શકે છે તો મુક્તિનુ કારણ પણ બની શકે છે અને આ મુક્તિ માટે શું કરવું તેની સમજ આપી છે. અહીં સાદી ભાષામાં થોડી બેઝીક સમજ આપવાનો પ્રયાસ કરું છું જેથી વાચક મિત્રોને શિવસંકલ્પ સૂત્રને સમજવામાં આસાની થાય.

    • pragnaju

      ધન્યવાદ
      આપનો પ્રતિભાવ પ્રેરણાદાયી અને વિષયને સરળતાથી સમજવામા મદદરુપ હોય છે.
      અમે પણ ડીપ્રેશનનો ભોગ બનેલા. ૧૯ વર્ષ પહેલા તે અગે દવા પણ લખી આપી હતી પણ બીજા સરળ ઉપચારો અને શિવસંકલ્પ થી દવા વગર સારું છે. આમેય સૅલ મૅમરીને નુકશાન કરતી દવાઓનો ઓછામા ઓછો પ્રયોગ થાય તે હીતાવહ છે, ડૉ બી એમ હૅગડે જેવા વિદ્વાન ડૉ.નું મંતવ્ય આંખ ખોલનારું છે.
      હર્ષિ પતંજલિના યોગશાસ્ત્રનું પહેલું સૂત્ર છે: યોગિશ્ચત્તવૃત્તિ નિરોધ: અર્થાત્ ચિત્તની વૃત્તિઓને નિયંત્રણમાં રાખવી એ જ યોગ છે.સંતોએ વારંવાર કહ્યું છે કે – “મનમંદિર એક હૃદયનું મંદિર છે, જે નિરંતર આપણી સાથે ચાલે છે. પરમાત્મા હૃદય મંદિરમાં નિવાસ કરે છે.
      પ્રત્યેકનું મન, મંદિર છે. મંદિર છે તો મૂર્તિ હોવી જોઈએ, પૂજારી હોવો જોઈએ, શિખર હોવું જોઈએ, ધજા હોવી જોઈએ. આરતી હોવી જોઈએ અને પ્રસાદ હોવો જોઈએ. મન આપણું મંદિર છે તો, આ મનમંદિરમાં કઈ કઈ સાત ચીજ છે મારાં ભાઈ-બહેનો, આ ઉપદેશ નથી. આપણા જીવનવિકાસ માટે તથા આંતર પ્રકાશ માટે આપણે વાતચીત કરી રહ્યા છીએ.
      મન આપણું મંદિર છે. કોઈપણ પરમાત્માનું રૂપ એ મનમંદિરની મૂર્તિ છે. ચાહે એ નારાયણ હોય, શિવ હોય, દુર્ગા મા હોય, ગણેશજી હોય, સીતા-રામજી હોય કે હનુમાનજી હોય. આપણા મંદિરની મૂર્તિ છે હરિ. ઈશ્વર પર રહેલી આપણી આસ્થાનો કોઈપણ આકાર એ મનમંદિરની મૂર્તિ છે. આ મંદિરના પૂજારી કોણ પૂજારી ભગવાનની સામે રહે છે, જે સન્મુખ રહે તે પૂજારી. ભલે નામ ન લખ્યું હોય, પણ સન્મુખ, અગ્ર ભાગમાં કોણ છે/ શ્રી હનુમાનજી. પૂજારી હનુમાનજી છે. હનુમંતને એક વિગ્રહના રૂપમાં કહેવા નથી માંગતો. હનુમાન એટલે સેવા. સેવા કરનારા જ સાચા પૂજારી છે. વૈષ્ણવો તો ‘પૂજા’ શબ્દ નહીં. ‘સેવા’ શબ્દ જ બોલે છે. સેવા જેટલી વૈરાગી કરી શકે છે એટલી રાગી ક્યારેય નથી કરી શકતા. સેવા કરનારાની વૃત્તિ વૈરાગી હોવી જોઈએ. પૂજારીની વૈરાગ્યવૃત્તિ હોવી જોઈએ, લોકવૃત્તિ નહીં હોવી જોઈએ.
      મન મંદિરનું શિખર છે, નિરંતર ઉચ્ચત્તમ ચિંતન. આજે જે ચિંતન છે એ આવતી કાલે થોડું વધુ ઉપર જવું જોઈએ. મનનો નિરંતર ઊર્ધ્વગામી બનતો શિવસંકલ્પ એ એનું શિખર છે. મનો વૈજ્ઞાનિક કહે છે તમે શુભ ચિંતન કરો તો તમારા રોગ ઓછા થશે.
      ધજા કઈ મનમંદિરના ઉચ્ચત્તમ વિચારોનું શિખર છે પ્રેમ. પ્રેમ જ ધજા છે, ધજા ફરકતી રહે છે, પણ સ્થાન બદલતી નથી. પ્રેમ સૌ પ્રત્યે પ્રગટ થશે, પણ એનો પાયો કમજોર નહીં થવો જોઈએ. સત્ય ખુદને માટે, પ્રેમ બીજાને માટે અને કરુણા સૌને માટે હોવા જોઈએ. ધજા છે પ્રેમ. કારણ કે રામ હિ કેવલ પ્રેમ પિયારા . . . પ્રભુને કેવળ પ્રેમ પ્રિય છે. મનરૂપી હરિમંદિરનો પ્રસાદ શું છે પ્રસાદનો અર્થ થાય છે કૃપા. પ્રસાદ થાળી ભરીને ખવાતો નથી. થોડી એવી કૃપા. ઠાકુરકૃપા જ પ્રસાદ છે. આરતી કઈ મનમંદિરની આરતીનું નામ છે અદ્વૈતભાવ, અને અદ્વૈતનો સરળ ઉપાય છે આર્તભાવ. જયારે આર્તભાવ હોય ત્યારે બધું એક લાગે છે. સુખમાં બધા જુદા થઇ જાય છે, પરંતુ દુઃખમાં બધા એક થઇ જાય છે. પરિવારમાં કષ્ટ આવે છે તો બધા એક થઇ જાય છે. સુરદાસે ઘણા પદો લખ્યા જેમાં આર્તભાવની આરતી છે. તુલસીમાં પણ એજ આર્તભાવ, દીનતાનો ભાવ છે. આર્તભાવ, એક ગદગદભાવ, કશક, એક પીડા, દીનતાનો ભાવ. આર્તતા જ મનમંદિરના હરિની આરતી છે. અંતઃકરણને ધોવા માટે જોઈએ આર્તભાવ. હરિમંદિર હરિનું દ્વાર છે ત્યાં કોઈ ભેદ ન હોવા જોઈએ; માનવતા હોવી જોઈએ. માનવતા એ સાતમું સૂત્ર છે. આવું એક મંદિર જેને ગોસ્વામીજી મનમંદિર કહે છે.જો કે આ અનુભવનો વિષય છે તેથી જીવનમા ઉતારીએ તો વધુ સમજાય

  3. પણ એક વાત છે પ્રજ્ઞા બેન કે આપના પોતા વિષે જાણવું કે એમાં બદલાવ લાવવો અઘરો છે ‘ કિસી શાયર ને કહા હૈ કી दुनियाको बदल देना है कारे अहम लेकिन
    इससे भी अहम तर है अपनेको बदल देना

    • pragnaju

      સાચી વાત છે આતાજી કોઇ પણ અભિયાન સફળ બનાવવું હોય તો બધા જાણે છે તે પ્રમાણે પોતાનાથી શરુ થવું જોઇએ.જાતને સંબોધન દ્વારા એક જાત તપાસ કરવાથી પોતે કેટલા પાણીમા છે તે ખબર પડે !

  4. chandravadan

    Saras Post.
    Saras Comments & the Interactions
    Chandravadan
    http://www.chandrapukar.wordpress.com
    Pragnajuben…..NOT seen you @ Chandrapukar for a LONG time.
    I can get your Emails
    BUT…when I send you they BOUNCE BACK as UNDELIVERED..So I tried to request VINODBHAI to FORWARD my Email. Did you get it ?
    Hope to see you soon @ my Blog !

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s