ક્વેન્તાપ્રોપિસ્તા: સ્વાવલંબી વ્યવસાયની વાત / પરેશ પ્ર વ્યાસ

અમેરિકી પ્રેસિડન્ટ ઓબામા ગયે વર્ષે લોકશાહી દેશ ઇન્ડિયા આવ્યા હતા અને ગયે અઠવાડિયે સામ્યવાદી દેશ ક્યુબા જઇ આવ્યા. ઇન્ડિયામાં હિંદી ભાષા બોલાય છે એટલે ઓબામાએ ‘જયહિંદ’ અને ‘બહુત ધન્યવાદ’ શબ્દપ્રયોગ કર્યો હતો. ‘સેનોરિતા, બડે બડે દેશોમેં છોટી છોટી બાતે હોતી રહેતી હૈ..’ એવો ફિલ્મી સંવાદ પણ તેમણે ઉચ્ચાર્યો હતો. સેનોરિતા(કુમારી) સ્પેનિશ શબ્દ છે. ક્યુબામાં સ્પેનિશ ભાષા બોલાય છે. ઓબામાએ ત્યાં જઇને એક સ્પેનિશ શબ્દ ક્વેન્તાપ્રોપિસ્તા(Cuentapropista) નાં કવન કર્યાનાં સમાચાર છે. એમણે કહ્યું કે “આજે પાંચ લાખ ક્યુબન નાગરિકો સ્વમાની ક્વેન્તાપ્રોપિસ્તાસ છે; જે પોતાના રેસ્તોરાં, કાફે, બ્યુટી સલૂન, બાર્બર શોપ ચલાવે છે કે પછી કલાકારી, દરજીકામ કે પછી ટેક્સી ડ્રાઇવરી કરે છે.”  ક્વેન્તાપ્રોપિસ્તા શબ્દમાં પ્રોપિસ્તા એટલે પ્રોપરાઇટર, ગુજરાતીમાં માલિક અથવા ધણી.  સ્પેનિશમાં ક્વેન્તાનો એકાઉન્ટ્સને લગતો અર્થ ‘ચેક’ અથવા ‘બિલ’ થાય પણ બીજો એક અર્થ છે પોતાનું, સ્વત:, બીજાની મદદ વિના જે થાય તે. જેમાં પોતે જ પોતાનો માલિક છે તે , એટલે કે સ્વનિર્ભર વ્યવસાય. એનો સમાનાર્થી ફ્રેંચ શબ્દ એન્ત્રાપ્રિન્યોર આપણે જાણીએ છીએ. ક્વેન્તાપ્રોપિસ્તા એટલે સેલ્ફ એમ્પ્લોઇડ. ગુજરાતીમાં સ્વનિર્ભર રોજગાર.

ક્વેન્તાપ્રોપિસ્તા આમ જુઓ તો મઝાની વાત છે. નોકરી નો-કરી. ધંધો સારો. અમારા એક વડીલ હંમેશા કહેતા કે કોઇ સાહેબ ના હોવો જોઇએ. કાંદાબટાકાની રેંકડી ભલે ફેરવીએ પણ કરવો તો ધંધો. કોઇની સાડાબારી તો નહીં. પણ એમાં જોખમ પણ છે. ઘરાકની ફિરાકમાં રહેવું જ પડે. સેવાનું સ્તર સતત જાળવવું પડે. પોતાને સતત અપડેટ અને અપટૂડેટ રાખવા પડે. વેરો ય જાતે ભરવો પડે. સરકારી ઇન્સ્પેક્ટર રાજની દખલગીરી તો ખરી જ. ફાયદો એ કે ધંધાનાં વિકાસ અર્થે સંશોધન કે પછી પ્રવાસ કે પછી લોન પરનું વ્યાજ ઇન્કમટેક્સમાં બાદ મળે. ડૂબેલું લેણું ય બાદ મળે. બ્યુટિશ્યનથી લઇને હાઇ-ફ્લાઇંગ કન્સલ્ટન્ટ સુધી પૈસા લઇને ફ્રી-લાન્સ સેવા દેવાવાળા બેઠાં છે. ક્વેન્તાપ્રોપિસ્તા સ્વમાનભેર રોજીરોટી રળતા આત્મનિર્ભર લોકોનો સમુદાય છે. ઓબામાએ ક્યુબા જઇને ક્વેન્તાપ્રોપિસ્તાનાં ગુણગાન ગાયા. પણ એ જ વાત એમણે ઇન્ડિયામાં કેમ નહીં કરી હોય?

ક્યુબા અને ભારત મિત્ર દેશો છે. ક્યુબાનાં વિકાસમાં જેમનું ભારેખમ યોગદાન છે એ ફિડેલ કાસ્ટ્રો (હાલનાં પ્રેસિડન્ટ રાઉલ કાસ્ટ્રોનાં મોટાભાઇ) અને  આપણાં અત્યંત શક્તિશાળી મહિલા વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની મૈત્રી, એમનું ભેટવું, આજે પણ યાદ છે. પણ બન્ને દેશોની તાસીર અલગ છે. એ સંદર્ભે આ શબ્દ સમજવા જેવો છે. ક્યુબા સામ્યવાદી દેશ છે. અહીં કામ સરકાર વતી કરવાનું. અને સરકાર રોજીરોટી આપે. અભિવ્યક્તિની આઝાદી અહીં નથી. ધરણાં, ઉપવાસ આંદોલન કે એવોર્ડ વાપસી અહીં નથી. કન્હૈયા કુમાર કે નયનતારા સહગલ અહીં નથી. રવિશ કુમારનો ‘ટીવી બ્લેક આઉટ’  કે અર્નબ ગોસ્વામીની ‘નેશન વોન્ટ્સ ટૂ નો’ પણ અહીં નથી. અહીં મીડિયા સરકારી છે, જે સરકારને મુંઝવતા પ્રશ્નો પૂછતા નથી. ક્યુબામાં વિરોધનાં સૂરને ગળચી પકડીને દાબી દેવામાં આવે છે. ભારતમાં વિરોધનો સૂર બેસૂરો હોય તો પણ એવા સમૂહગાનનાં ગુણગાન ગવાય છે. યુનાઇટેડ નેશન્સ અનુસાર માનવ વિકાસનાં મુદ્દે ખાસ કરીને આરોગ્ય અને શિક્ષણનાં ક્ષેત્રમાં ક્યુબા મોખરાનું સ્થાન ધરાવે છે પણ ક્યુબામાં રાજકીય તેમજ આર્થિક સ્વતંત્રતા નામે મીંડું છે.  ભારતમાં એનાથી ઊલટું છે.  આરોગ્ય અને શિક્ષણમાં સરખામણીમાં પછાત એવા ભારત દેશમાં રાજકીય તેમજ આર્થિક સ્વતંત્રતાની ભરમાર છે. એટલે અહીં સેલ્ફ-એમ્પલોયમેન્ટ વર્ષોથી છે. ઓબામાએ ભારત આવીને ક્વેન્તાપ્રોપિસ્તાની વાત કરવાની આવશ્યકતા નહોતી એટલે કરી નથી. આમ પણ ઓબામા વેપારી છે અને ઘરાક જોઇને પડીકાં બાંધવામાં નિપુણ છે. અત્યારે ઓબામા ભારતને ઇન્ડિયા બનાવવાની ફિરાકમાં છે. ઓબામા ભારતનાં સેલ્ફ-એમ્પ્લોઇડ જન ગણ મનને કોર્પોરેટ-એમ્પ્લોઇડ ઇન્ડિયન નોકરિયાત બનાવવાની તજવીજમાં છે.

આપને યાદ હશે કે ભારતની ‘શ્રી 420’ ફિલ્મમાં ફૂટપાથ પર દો આનેકે તીન કેળા વેચતી સેલ્ફ-એમ્પ્લોઇડ લલિતા પવાર પૈસા મળવાની કોઇ ગેરંટી ન હોવા છતાં ફક્કડ ગિરધારી રાજ કપૂરને કેળા ઉધાર આપે છે. આજકાલ એ જ લલિતા પવારો ઇન્ડિયાનાં બિગ બાસ્કેટ ફૂડ મોલની કોર્પોરેટ-એમ્પ્લોઇડ સેલ્સ-વિમેન છે; જે માત્ર રોકડેથી બનાના અથવા બનાના ક્રશ યોગહર્ટ વેચે છે. ભારતમાં સેલ્ફ-એમ્પ્લોઇડ ફેમિલી ડોક્ટરનું નાનકડું દવાખાનુ હોય જેમાં દર્દીનાં બયાન અને દાક્તરનાં પ્રાથમિક પરીક્ષણ અનુસાર દવાની રંગબેરંગી દવાઓ, પડીકી વાળીને મળી જાય. પણ હવે ઇન્ડિયામાં સેન્ટ્રલી એસી કોર્પોરેટ હોસ્પિટલ્સ છે. જેમાં ડોક્ટર્સ નોકરિયાત છે. સ્પેશ્યાલિસ્ટ પરીક્ષણ વધતું જાય છે. પેશન્ટ વેન્ટીલેટર પર હોય તો પણ લોકલાજને વિચારીને સગાવહાલાં બેફામ ખર્ચ કરી નાંખે છે. અહીં ડોક્ટર્સ કોર્પોરેટને કેટલો બિઝનેસ લાવી આપે તેની પર એનું મૂલ્ય અંકાય છે. કોર્પોરેટ માટે ડોક્ટર હવે નિમિત માત્ર છે. કોઇ નવો ડોક્ટર સેલ્ફ-એમ્પ્લોઇડ થઇ શકે તેમ નથી; સિવાય કે એણે બાપની પેઢી પર બેસી જવાનું હોય. આવું જ વકીલાતમાં છે. ભારતમાં કાળા ડગલાં પહેરીને અસીલની શોધમાં ફરી રહેલાં વકીલો. શીઘ્ર સોગંદનામુ ટાઇપ કરી આપતા ટાઇપિસ્ટ્સ તો છે પણ ઇન્ડિયાની હાયર કોર્ટ્સમાં જાવ એટલે કોર્પોરેટ આવી જાય. અસીલને થાય કે ન્યાય મેળવવા કરતા અન્યાય સ્વીકારી લેવો સરવાળે ફાયદાકારક છે. ઇન્ડિયાનાં બીજા સ્વનિર્ભર વ્યવસાયોની દશા અને દિશા તો એથી ય ખરાબ છે. આખું ઇ-રીટેઇલ હવે ઓન લાઇન થઇ ચૂક્યું છે. અપની દુકાન-નાં નારામાં ગલીનાં નાકે આવેલી સામાન્ય દુકાનનું નામું મંડાઇ જાય છે. કોર્પોરેટની દાદાગીરી મીડિયાને કંટ્રોલ કરે છે. પરિવહનનું સ્ટીયરીંગ વ્હીલ પણ કોર્પોરેટનાં હાથમાં છે. દૂરસંચાર એમની મુઠ્ઠીમાં છે. ભારતમાં ક્વેન્તાપ્રોપિસ્તા છે પણ હવે ઇન્ડિયામાં આપણે પોતે કાકા મટીને ભત્રીજા બનવાનું નક્કી કરી લીધું છે. સ્વનિર્ભર વ્યવસાયો ગણ્યાગાંઠ્યા રહી ગયા છે. કોર્પોરેટની નોકરી ગદ્ધાવૈતરું છે. હા, એક જ જલસાવાળી નોકરી બચી જાય છે અને એ સરકારી નોકરી. એનાં દાવેદાર વધતા જાય છે. અને પછી અનામતનાં આંદોલન ભડકે બળે છે. સરકારની હાર્દિક ફરજ છે કે આત્મનિર્ભર નાગરિકોને આખરી દમ તક ટેકો આપે. અને આપણી પણ ફરજ છે કે કોર્પોરેટને બદલે સ્વાવલંબી વ્યવસાયીઓને કામ આપીએ. ગુણવત્તામાં ક્યાંક ઓગણીસ વીસનો ફર્ક હોય તો ભલે. અમથું ય કોર્પોરેટ આપણને પોષાવું પણ તો જોઇએ ને?

શબ્દ શેષ:
”હું મારા બોસને પ્રેમ કરું છું. હું સેલ્ફ-એમ્પ્લોઇડ છું !”:    –અજ્ઞાત

14 Comments

Filed under Uncategorized

14 responses to “ક્વેન્તાપ્રોપિસ્તા: સ્વાવલંબી વ્યવસાયની વાત / પરેશ પ્ર વ્યાસ

  1. પ્રજ્ઞાબેન, કોઈ પણ ટીકા ટિપ્પણ વગર આ લેખ પણ રી-બ્લોગ કરું છું. શબ્દ સાહિત્ય અને ઈતિહાસ મારે પોતા માટે એક અજ્ઞાત અને કુતુહલતાના વિષયો છે. જાણે અજાણે માતા-પુત્રનો ફેન બની ગયો છું.
    ઈ-મેઇલની કોપી પેસ્ટ કરીને આખો લેખ મારા બ્લોગમાં મૂકવાનું વ્યાજબી ના ગણાય. કેટલાક વાચકોને એક બ્લોગમાંથી ક્લિક કરીને બીજા બ્લોગમાં જવાનું નથી ગમતું.
    જો મંજુરી હશે તો પરેશભાઈના સળંગ લેખો એમના ઈ-મેઈલ એડ્રેસ અને સૌજન્ય સાથે મારા બ્લોગમાં મુકીશ.

    જો મંજુરી ના હોય તો આજ પ્રથા ચાલુ રહેશે.
    આપનો અને પરેશભાઈનો આભાર.

    • pragnaju

      ધન્યવાદ મુ પ્રવીણભાઇ
      આપણી કદર અને લાગણી બદલ આભાર
      આપને યોગ્ય લાગે તે રીતે રી બ્લોગ કરશોજી
      વિનંતિ આપ લેખ અંગે પ્રતિભાવ જરુર લખશોજી

  2. મુંબાઈની લોકલ ટ્રેનમાં ખરીદેલા સમોસા વેચીને લખપતિ બની ગયેલ ક્વેન્તાપ્રોપિસ્તા યાદ આવી ગયો!
    પણ આપડા જેવા ફરીથી ટાયર ( નવરા ધૂપ બ્રાન્ડ !) ચઢાવેલા માટે કયો ધંધો સારો? !!!

  3. pragnaju

    આખી વાર્તા લખશો અથવા લીંક આપશોજી
    તમે અને નવરા ? ઠરતા નથી ઠરવા દેતા નથી!
    તમારી બ્લોગીંગમા મર્જ બઢતા ગતા જ્યું જ્યું દવા કી !

  4. pragnaju

    himatlal joshi
    2:44 PM (3 hours ago)

    to me
    પોતેજ પોતાનો સાહેબ બનવું કોઈને સાહેબ બનાવવા નહિ .
    मिले खुश्क रोटी जो आज़ाद रहकर ,
    वो खौफ और जिल्लतके हलवेसे बेहतर

    Ataai
    ~sacha hai dost hagiz juta ho nahi sakta
    jal jaega sona firbhi kaalaa ho nahi sakta
    Teachers open door, But you must enter by yourself.

    • pragnaju

      अपने इन मध्ययुगीन स्वतंत्रता सैनानियों को देखकर एक प्रसंग स्मरण आ रहा है। यद्यपि प्रसंग काल्पनिक है, परंतु समझने के लिए बहुत ही महत्वपूर्ण और प्रेरणास्पद है।
      किसी जंगल में कोई भेडिय़ा रहता था, वह था बहुत दुबला पतला सा। एक दिन उसे किसी सेठ का एककुत्ता अकस्मात जंगल में मिल गया। दोनों में बातचीत होने लगी। कुत्ते का अच्छा स्वास्थ्य देखकर अंतत: भेडिय़े ने उससे पूछ ही लिया कि तुम्हारे इस अच्छे स्वास्थ्य का रहस्य क्या है?
      तब कुत्ते ने अपने स्वामी सेठ की प्रशंसा करते हुए भेडिय़े को बताया कि उसका स्वामी उसे खाने-पीने के लिए बहुत कुछ देता है और किसी भी प्रकार की कमी नही आने देता है। यदि आप भी मेरे साथ चलेंगे तो आपको भी इसी प्रकार दिया जाएगा।
      कुत्ते की बात सुनकर भेडिय़ा को अच्छा लगा और उसने कुत्ते के साथ चलने की सहमति दे दी। कुत्ता भेडिय़े को लेकर शहर की ओर चल दिया। इतने में भेडिय़े ने कुत्ते की ग्रीवा में कोई रस्सी के बांधने का सा चिन्ह देखा। उसने उत्सुकता वश कुत्ते से पूछ लिया कि उसकी ग्रीवा पर ये चिन्ह किसका है। तब कुत्ते ने उसे बताया कि रात में तो मेरा स्वामी मुझे खुला रखता है, जिससे कि मैं घर की रखवाली कर सकूं, पर दिन में वह मुझे बांध देता है। इतना सुनकर भेडिय़ा लौटने लगा। कुत्ते ने उससे पूछा कि आप लौटे क्यों जा रहे हो? तब भेडिय़े ने कहा कि मुझे पराधीनता स्वीकार नही है, अच्छे हलवे और स्वादिष्ट भोजन की अपेक्षा मेरी स्वाधीनता मुझे अधिक प्रिय है, जिसके बिना मैं नही रह सकता। भोजन के लिए निजता को भुला देना या उसे बंधनों में स्वयं जकड़वा देना, किसी भी स्वाभिमानी व्यक्ति के लिए उचित नही है।
      ‘‘मिले खुश्क रोटी जो आजाद रहकर,
      गुलामी के हलवे से है लाख बेहतर।
      कुत्ता भेडिय़ा की ओर देखता रह गया।
      बस जैसे अपनी स्वतंत्रता के लिए भेडिय़े के विचार थे वैसे ही हमारे मध्यकालीन स्वतंत्रता सैनानियों के थे। उनके लिए पराधीनता का हलवा त्याज्य था और स्वाधीनता की रूखी सूखी रोटियां और कष्ट साध्य जीवन अत्यंत प्रिय था।
      शांति के लिए लड़ाई क्यों?

  5. Sharad Shah

    अजी कै भाई साहब
    यो कांई हो र्यो छै
    म्हनै क्ही रे भायया
    सारो देश ई रो’र्यो छै
    फेर भी म्हाको नेतो ताज पहर’र,
    नछक नींद में सो रयो छै
    अर खाट पै
    पड्यो पड्योई कह र्यो छै
    अरे म्हारां राम जी
    यो कांई हो र्यो छै
    जाग्यो जद,
    जद देश का टापरा पै
    बेर्या नै बम्ब फोड़द्या
    फेर बी उंगण नीदं मै
    बना मुन्डो धोयाई
    बना सतनुना सूं ई कह र्यो छै।
    म्हां बी व्हांकै तांई
    मुंह तौड़ जवाब देंगां
    आज तांई तो मुन्डो कांई
    छाती को एक बाल नै टूट्यो
    व्हांकै तांई नुतो
    दे दे र बुला र्या छै
    अर कहता फर र्या छै
    “परदशी बालम आओ नी
    पधारो म्हांके देश।
    बौपारी को भेश बणाके
    लूटो जी म्हारो देश”
    अरे, थां व्हाके ताँई नुतां दे र
    क्यूं बुला र्या छै,
    अर ई देश नै
    दूजीबार क्यूं लुटा र्या छो
    यां कसी क नीति बणाई छै
    म्हारा देश में ज्ये घर का
    पूत तो रोजी रोटी बना
    रंडवा डोल र्या छै अर
    परदेस्यांई बुला र
    व्हाकां फेरा पाड र्या छै।।
    Chandalal.

    • pragnaju

      धन्यवाद
      सुंदर व्यंग कविता
      याद
      मंहगाई, बेलगाम की घोड़ी
      ज्ये भागती ई जा री छै
      सुख का सिगनल,
      तोड़ती ई जा री छै
      पण सबकै बत बा’र हो री छै
      जाणै कतणआई तो भख ले री छै

  6. સરસ લેખ માણ્યો . અભિનંદન

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s