મા શ્રી જયનારાયણ વ્યાસ- યામિની ગૌરાંગ વ્યાસના સમાજ જાગૃતિને અનુલક્ષીને અસરકારક નાટકો ઇ અંગે

Jay Narayan Vyas

મૂર્ધન્ય સાહિત્યકાર શ્રી ભગવતીકુમાર વર્મા જેમના વિશે કંઈક આમ લખે છે –

“યામિની વ્યાસ સુરતની સાહિત્યિક-સાંસ્કૃતિક શ્રદ્ધા અને ગુજરાતની આવતીકાલની આશા છે. એ એક આદર્શ ગૃહિણી, વત્સલ માતા, વર્કિંગ વુમન, કવયિત્રી, લેખિકા, નાટ્ય અભિનેત્રી, ગરબા નિષ્ણાત અને કુશળ વક્તા છે. બધાં ક્ષેત્રોને પોતાની પૂરેપૂરી ક્ષમતા અને સૂઝથી ન્યાય આપે છે.”

સમાજ જાગૃતિને અનુલક્ષીને અસરકારક નાટકો લખવાં અને પોતાની લખેલી નાટિકામાં સરસમજાનો અભિનય કરી આપવા ધારેલ સંદેશને અસરકારક બનાવવો એ એમની આગવી આવડત છે. એમના દ્વારા લિખિત “સ્ત્રીભૃણ હત્યા”ની આજની ભડકે બાળતી સમસ્યા પર આધારિત એમની લઘુનાટિકા “જરા થોભો”ના ગુજરાત તેમજ અન્ય રાજ્યોમાં લગભગ ત્રણસો જેટલા પ્રયોગો થયા છે. આ નાટિકાનું લેખન કરવા ઉપરાંત એનું મુખ્ય પાત્ર પણ તેમણે ભજવ્યું છે. સુરત જ્યાં તેઓ રહે છે એ શહેર છોકરાઓ સામે છોકરીઓની ચિંતાજનક રીતે ઘટતી જતી સંખ્યાને કારણે જ્યાં જાતિ રેશીયો વધુને વધુ અસમતુલિત બનતો ગયો છે તેવું શહેર છે. કદાચ આ મુદ્દો જ તેમને આ નાટિકા લખવા માટે પ્રેરિત કરવા જવાબદાર હશે. આ અસરકારક લઘુનાટિકાનો પ્રયોગ રાજ્યના આરોગ્યમંત્રી તરીકેના કાર્યકાળ દરમ્યાન જોવાનો મને મોકો મળેલો.

હાલ સ્મીમેર હોસ્પિટલ સુરત ખાતે ફરજ બજાવતા યામિનીબેન બીએસસી માયક્રોબાયોલોજીના સ્નાતક છે અને કાવ્ય, ગઝલ, નાટ્ય લેખન અને અભિનય ક્ષેત્રે ખાસું ગજુ કાઢ્યું છે એમ કહીએ તો અતિશયોક્તિ નથી. સાહિત્ય પરિષદ, ગુજરાત રાજ્ય સંગીન નાટક અકાદમી, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તેમજ અન્ય સંસ્થાઓ તરફથી પારિતોષિકો મેળવવા ઉપરાંત તેઓને ગઝલ લેખન માટે સ્વ. ગનીભાઈ દહીંવાલા પારિતોષિક મળ્યું છે.

માણીએ એમની કૃતિ “મીંઢળ વગર”

“મીંઢળ વગર”

કાગ કા કા કહેણ કે કાગળ વગર,
આગમન કોનું થશે અટકળ વગર !

કોણ સાંભળશે કિનારાની વ્યથા
નાવ આ ડૂસ્કે ચઢી છે જળ વગર.!

સામસામે થાય સિંજારવ મધુર
એ જ મનમેળાપ છે મીંઢળ વગર.!

ટેરવામાં તરફડાટો હોય છે
જેમ ફૂલો તરફડે ઝાકળ વગર.!

ખૂબ ભીંજાવું પડે છે, દોસ્તો !
લાગણીનાં એક પણ વાદળ વગર.!

આગ, ધુમાડા વિના દૂણાય શું ?
મન સળગતું હોય દાવાનળ વગર.!

– યામિની ગૌરાંગ વ્યાસ

સામાન્ય રીતે કોઈ મહેમાન આવવાનું હોય તેની જાણ કરતો કાગળ (અથવા સંદેશો) આવે. એવી પણ રુઢિગત માન્યતા છે કે ઘરની પાસે આવેલા ઝાડ પર કે આજુબાજુમાં ક્યાંક કાગડો “કા…કા…” કરતો હોય તો પણ મહેમાન આવે. આવું કંઈ નથી અને તે છતાંય કોઈકનું વણકલ્પેલું આગમન થશે એવો અંદેશો છે. જો કે આમ તો ‘અતિથિ’નો અર્થ જ જેને આવવાની તિથિ (કે સમય) નક્કી નથી અને આવી ચડે છે તેને જ કહેવાય ને ? તો પછી આ અટકળ વગર કોઈનું આગમન થવાની વાત અતિથિને જ લાગુ પડે ને ?

નાવ અને પાણી એ બેનો અતૂટ સંબંધ છે. પાણી ન હોય ત્યારે રેતીમાં નાવ ચાલી શકતી નથી. રેતીમાં નાવ ચલાવવી એ અત્યંત દુષ્કર કામ છે. અહીં તો નાવ ડૂસકે ચડી છે કારણકે પાણી નથી. પાણી વગર નાવ પોતાની વ્યથા વ્યક્ત કરે તેમાં વાંધો ન હોઈ શકે પણ એના ડૂસકામાં પેલી સુકી ભઠ્ઠ જમીનનો કિનારો જેણે તો પોતાના અસ્તિત્વનું કારણ ગુમાવ્યું છે, કારણકે પાણી જ ન હોય એવી નદી, દરિયો કે તળાવનો કિનારો તો ખરાબાનો ભાગ થઈ જાય. એક સમયે એનાથી બંધાઈને એક જળસમૂહ અને તેમાં પાંગરેલી જળસૃષ્ટિ અને તેના પર આધારિત અન્ય જીવો કિલ્લોલ કરતાં હશે. કિનારાએ માત્ર જળ નથી ગુમાવ્યું એની સમગ્ર દુનિયા વેરાન થઈ ગઈ છે, પણ એની વ્યથા કોણ સાંભળે ?

લગ્ન એ મનમેળાપ થકી જીવન ઐક્ય તરફ લઈ જાય છે. લગ્નમાં મીંઢળનું આગવું મહત્વ છે. માણેકથંભ નખાય, ચંદરવો બંધાય, ગણપતિ બેસે અને લગ્નોત્સુક વર અને કન્યાના હાથે મીંઢળ બંધાય, પીઠી ચોળાય અને સમગ્ર વાતાવરણમાં જાણે કે આનંદની હેલી મંડાય. લગ્ન વખતે વરકન્યાને કાંડે બાંધવામાં આવતું મીંઢળ આયુર્વેદીય પરિભાષામાં અને સંસ્કૃતમાં ‘મદનફળ’ કહેવાય છે. મદન એટલે કામદેવ. કામદેવનું ફળ એટલે મદનફળ. મીંઢળના કેટલાક આયુર્વેદિક ઔષધ તરીકેના ગુણોને ધ્યાનમાં રાખીને આપણા ઋષિમુનિઓ દ્વારા આ પ્રથા પ્રચલિત કરવામાં આવી હશે. આમ લગ્ન હોય એટલે મીંઢળ અચૂક વર અને કન્યાના કાંડે બંધાય. પણ અહીંયા તો સામસામે ધાતુના ઘરેણાનાં મધુર અવાજથી જ મનમેળ જોડવાનો છે. મીંઢળની ઔપચારિક્તા નહીં પણ મનમેળ થકી સધાતું ઐક્ય મધુરપનું કારણ બને છે. ત્યારબાદની પંક્તિઓ ફૂલ અને ઝાકળની વાત કરે છે. ઝાકળ ગમે તે મોસમમાં નથી પડતું. ચોમાસુ વિદાય થાય, શરદ ધીમા પગલે બેસી જાય ત્યારબાદ હેમંત અને શિશિર આ ઝાકળ અથવા ઓસ પડવા માટેની ઋતુઓ છે. આ ઋતુઓ વનરાજી ખીલવા માટેની પણ ઋતુઓ છે. શિશિર પુરી થાય એટલે લાગલો જ ઋતુરાજ વસંત બેસે છે. વસંત માટે કહેવાય છે –

“રુડો જુવો આ ઋતુરાજ આવ્યો,
મુકામ એણે વનમાં જમાવ્યો.
તરુવરોએ શણગાર કીધો,
જાણે વસંતે શિરપાવ દીધો.”

વનરાજી સોળે કળાએ કોળી ઉઠે, વિવિધ પુષ્પો ખીલી ઉઠે એવી ઋતુમાં જ્યારે ઝાકળ બિંદુ ઉનાળાની શરુઆતમાં નવા નક્કોર માટલાને પાણીથી ભરીએ અને ઝમીને જે પાણીના ટીપાં પ્રસ્વેદ બિંદુની માફક માટલાની સપાટી પર ફૂટી નીકળે તે જ રીતે ઝાકળ પડ્યું હોય એનાં ટીપાં ફૂલ અને પત્તાઓ પર મોતીસમા ચમકી રહે છે. સૂર્યના પ્રથમ કિરણો એને મેઘધનુષી આભા આપે છે. ઝાકળ પડવા માટે હવામાં ભેજ એટલે કે ભીનાશ જોઈએ. બળબળતા ઉનાળે ઝાકળ ન પડે એટલે ભેજ વગરની ઋતુ સ્વાભાવિક રીતે ફુલોને તરફડાવી દે કારણ કે ઝાકળની ભીનાશથી એ વંચિત રહે. આવું જ કંઈક સંબંધોનું છે. લાગણીની ભીનાશ ન હોય ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે સંબંધોનાં ટેરવાંમાં તરફડાટ હોય, એ શુષ્કતા બરછટ બની જાય.

કવિયત્રિએ ત્યારપછીની બે પંક્તિઓમાં તો હદ કરી નાંખી છે. લાગણીના એકપણ વાદળ વગર ખૂબ ભીંજાવાની વાત કરીને. કલ્પના કરીએ આકાશમાં એકપણ વાદળ ન હોય તેવા નભ નીચે ભીંજાવાનું હોય તો એ પ્રસ્વેદ એટલે કે પરસેવાથી ભીંજાવું પડે. એવું કહેવાય છે કે ‘સિધ્ધિ તેને જઈ વરે, જે પરસેવે ન્હાય.’ કદાચ લક્ષની પ્રાપ્તિ માટે લાગણીઓથી પર થઈને ગંતવ્ય સ્થાને જવા માટેની મથામણ અને કપરો પરિશ્રમ આ ભીંજાવાનું કારણ હોઈ શકે.

અંતમાં પ્રશ્ન પૂછ્યો છે – “આગ, ધુમાડા વિના દૂણાય શું ?”

ઉલ્લેખ માત્ર આગનો નથી. ધુમાડો ક્યારે થાય ? આગ જ્યારે ધુંધવાય ભડકો ન થાય પણ ધુમાડાના ગોટેગોટા ઉઠે. આપણા મનમાં પણ આ દુણાવાની (દાઝવાની) પ્રક્રિયા ચાલતી હોય અને દાવાનળની જ્વાળાઓ હજુ ન પ્રગટી હોય એવા ધૂંધવાતા મનની સ્થિતિ આ ઝાકળ વગરના ફૂલ જેવી, મીંઢળ વગરના વર-કન્યા જેવી કે પાણી વગરના કિનારા જેવી. ટૂંકમાં ન કહેવાય ન સહેવાય પણ સતત ધૂંધવાઈને સળગ્યા કરતા દાવાનળ જેવી કહી શકાય ?

4 Comments

Filed under Uncategorized

4 responses to “મા શ્રી જયનારાયણ વ્યાસ- યામિની ગૌરાંગ વ્યાસના સમાજ જાગૃતિને અનુલક્ષીને અસરકારક નાટકો ઇ અંગે

  1. સુરતનું ગૌરવ અને ગૌરવની યામિનીને શત શત અભિનંદન.

  2. “યામિની વ્યાસ સુરતની સાહિત્યિક-સાંસ્કૃતિક શ્રદ્ધા અને ગુજરાતની આવતીકાલની આશા છે. “—શ્રી ભગવતીકુમાર

    યુવાન વયે અનેક સિધ્ધિઓ માટે યામિનીબેનને અભિનંદન

    શ્રી જયનારાયણ વ્યાસએ ગુજરાત સરકારમાં સુંદર સેવાઓ બજાવી છે .એમણે યામિનીબેનની એક સુંદર રચનાનું સુંદર રસદર્શન કરાવ્યું છે.

  3. Wah wah……
    Khoob bhinjavu pade chhe dost,
    Lagnina ek pan vadal vagar.
    Aag shu dhoomada vina doonay shu;
    Man salagtu hoy davanal vagar.

  4. readsetu

    અને યામિની એટલી સરળ છે કે એ આટલી ઊંચાઈ ધરાવે છે એનો ભાર એના વર્તનમાં ક્યાંય દેખાય નહીં ! down to earth !

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s