ઓપ્શન-બી: વાવાઝોડાંમાં શઢની દિશા ફેરવવાની વાત

00000

ઓપ્શન-બી: વાવાઝોડાંમાં શઢની દિશા ફેરવવાની વાત

કરતા જાળ કરોળિયો, ભોંય પડી પછડાય
વણ તૂટેલે તાંતણે, ઉપર ચડવા જાય

મે’નત તેણે શરૂ કરી, ઉપર ચડવા માટ,
પણ પાછો હેઠો પડયો, ફાવ્યો નહિ કો ઘાટ.

એ રીતે મંડી રહ્યો, ફરી ફરી બે-ત્રણ વાર
પણ તેમાં નહિ ફાવતા, ફરી થયો તૈયાર

હિંમત રાખી હોંશથી, ભીડયો છઠ્ઠી વાર,
ધીરજથી જાળે જઈ, પોં’ચ્યો તે નિર્ધાર

ફરી ફરીને ખંતથી, યત્ન કર્યો નહિ હોત
ચગદાઈ પગ તળે, મરી જાત વણમોત…

એ રીતે જો માણસો, રાખી મનમાં ખંત
આળસ તજી, મે’નત કરે પામે લાભ અનંત.

–  દલપતરામ

ફેસબૂકની સીઓઓ શેરિલ સેન્ડબર્ગનું પુસ્તક આવી રહ્યું છે જેનું શીર્ષક છે: ઓપ્શન-બી’(Option-B). ઓપ્શન એટલે વિકલ્પ. આ નથી તો કાંઇ નહીં પણ પેલું તો છે તે ઓપ્શન બી છે. જીવનમાંથી શીખવાનું ઘણું છે. શેરિલ મૃત્યુમાંથી શીખવાની વાત કરે છે. યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયાનાં દીક્ષાંત પ્રવચનમાં કહ્યું કે એનાં પતિ ડેવનું અચાનક મોત એક કારમો ઘા હતો. બાળકોનાં ઉછેરમાં બાપની જગ્યા કોણ લઇ શકે? એણે રોતા રોતા કહ્યું કે ‘મારે ડેવ જોઇએ છે. મારે મારો પતિ જોઇએ છે.’ ત્યારે એનાં એક કૌટુંબિક મિત્રએ સધિયારો આપતા કહ્યું કે ‘એ હવે નથી. એટલે જ્સ્ટ કિક ધ શિટ આઉટ આઉટ ઓફ ઓપ્શન-બી’. આ ઇંગ્લિશ મુહાવરાનો શાબ્દિક અર્થ: ઓપ્શન બી-ને મારી મારીને હગાવી દેવું- એવો થાય પણ અહીં એનો અર્થ એવો કરવો જોઇએ કે જે નથી તે નથી. એટલે પછી જે વિકલ્પ બચી જાય છે એનો પૂરેપૂરો ઉપયોગ કરી લેવો જરૂરી છે. આ બીજો વિકલ્પ ઓપ્શન-બી છે.

શેરિલ વિદ્યાર્થીઓને સંબોધીને આગળ કહે છે કે ‘એ નક્કી છે કે તમારા જીવનમાં ઘણી મુશ્કેલીઓ આવશે. કામ મળશે પણ એમાં મઝા નહીં આવે, માંદગી કે અકસ્માત જે તમારી જિંદગીનું રૂખ જ બદલી નાંખશે, પક્ષપાતનો તમે ભોગ બનશો, માનમોભો પર જતો રહે, અંગત જીવનમાં પણ સંબંધો વણસી જાય, પ્રેમમાં નાસીપાસ થવાય અને હા, જેને પ્રેમ કરતા હો એનું મૃત્યુ પણ થાય. સવાલ એ નથી કે આમાનું કંઇ થશે કે કેમ? અલબત્ત થશે જ. પણ અગત્યનું એ છે કે પછી શું? તમારી ઓળખ એ નથી કે તમે શું મેળવ્યું? તમારી ઓળખ એ છે કે તમે કેવી રીતે ટકી ગયા?’ આ ઓપ્શન-બી છે.  

શેરિલ પોતાનાં પ્રવચનમાં અમેરિકન સાયકોલોજિસ્ટ અને સેલ્ફ-હેલ્પ બૂક્સનાં લેખક માર્ટિન સેલિગ્મેનને ટાંકીને કહે છે કે નિરાશાવાદનાં ત્રણ પી (P)ને ટાળવા જરૂરી છે. પહેલો પી છે પર્સનાલાઇઝેશન (Personalization).  કાંઇ ખરાબ થાય ત્યારે આપણને લાગે છે કે આ બધો આપણો જ દોષ છે. અરે ભાઇ, એવું જરાય નથી. ઘણીવાર આપણે આપણી જાત પર અપશુકનિયાળનું આળ મુકતા રહીએ છીએ. હવે બધી જવાબદારીનો ટોપલો આપણા માથે લઇને ફરતા રહીએ તો ઓપ્શન-બી ક્યાંથી મળે? જાત પરથી શ્રદ્ધા ડગમગે તો પછી બીજા વિકલ્પનાં પથ પર ચાલવાનું અઘરું બની જાય. નિરાશાવાદનો દ્યોતક બીજો પી છે પર્વેસિવનેસ(Pervasiveness); એવી માન્યતા કે આ એક દૂર્ઘટના બની અને બધું જ બરબાદ થઇ ગયું. હવે કશું સારું થશે જ નહીં. આપણી બીજી બધી ક્ષમતા અક્ષત છે, એ આપણે ભૂલી જઇએ છીએ. એક ખરાબ વાત એટલી બધી વ્યાપક નથી હોતી કે સમૂળગા ખરાબ કરી નાંખે. દાળ બગડે એટલે દહાડો બગડતો નથી. દહીંભાત એટલા જ સ્વાદિષ્ટ લાગે છે. અથાણું બગડે એટલે વર્ષ પણ બગડતું નથી. બજારમાં રેડીમેડ અથાણાં મળતા જ હોય છે. હા, બૈરી બગડે તો… ખાસ સંભાળવું કારણ કે એમાં ઓપ્શન-બી નથી! હોય તો ય એટલો જ અઘરો હોય!  જીવનની ઘણી બાબતો છે હજી એટલી જ સારી છે. દુ:ખનાં ડુંગર આમ કાંઇ માથે તૂટી પડતા નથી. અને હોય તો ય આપણો શામળો ગિરધારી છે જ ને! જેની શરણમાં આપણાં ઘણાં ઓપ્શન-બીનાં દ્વાર ખૂલી જતા હોય છે. નિરાશાવાદનો ત્રીજો પી છે પરમેનન્સ(Permanence).  એક દુ:ખ પડે પણ આપણે એને કાયમી દુ:ખ સમજી લઇએ છીએ. માલવપતિ મુંજ નાટકનું પ્રભુલાલ દ્વિવેદી રચિત નાટ્યગીતનાં શબ્દો ફેરફાર કરીને કહું તો…. એક સરખા દિવસ દુ:ખનાં કોઇનાં જાતા નથી, એથી જ શાણા મુશ્કેલીમાં ગભરાતા નથી!  ચિંતા થાય અને પછી થાય કે ચિંતા થાય છે અને… એની ચિંતા થવા માંડે. ભૂલી જાવ કે દુ:ખ કાયમી છે. અને પછી જુઓ. વિકલ્પનાં પટારાં ખૂલતા જાય છે કે નહીં? ગાડી પાટા પરથી ઊતરી જાય તો ફરી પાટે ચઢી ય જાય.

કવિ દલપતરામનાં કરોળિયા પાસે ઓપ્શન-બી છે. ખંતથી યત્ન કરવાનો વિકલ્પ છે. જો એમ નહીં કરે તો વણમોત મરવાની કારમી શક્યતા ઊભી છે. ઓપ્શન-એ અલબત્ત શ્રેષ્ઠ જ હોય. બધું બરાબર ચાલે. જીવનમાં કોઇ દુ:ખ નથી, કોઇ ફરિયાદ નથી. જીવનની જાળ કુદરતી રીતે ગુંથાતી જાય. પડવું, પટકાવું એટલું માફકસરનું હોય કે ઘી ઢળ્યું તો ખીચડીમાં જેવું લાગે. પણ પછી એક દિવસ અચાનક નીચે ઊંધે માથે પડીએ અને લાગે કે હવે અંત આવે તો સારું. પણ એમ અંત આવતા નથી. ઘરડા માણસ મરે. ચાલો છૂટ્યા. એમને તરુણતા પાછી મેળવવાનું વરદાન નથી. યયાતિ જેવું ઓપ્શન-બી મનુષ્યજાતિ પાસે નથી. પણ અકાળે કાંઇ થાય ત્યારે ઓપ્શન-બીનું હોવું કમ્પલસરી છે.

અમેરિકન લેખિકા ક્લેર કૂક પોતાનાં મજેદાર પુસ્તક ‘સેવન યર સ્વિચ’માં લખે છે કે ‘પ્લાન-એ નિષ્ફળ જાય તો ઇંગ્લિશ ઍલ્ફબેટમાં બીજા પચ્ચીસ મૂળાક્ષરો છે અને તમે જાપાનમાં હો તો બીજા બસોચાર!’ ગુજરાતીમાં 47 મૂળાક્ષરો તો  છે જ. વિકલ્પનાં અનેક દ્વાર છે. ઓપ્શન-એ જેટલાં શ્રેષ્ઠ ન પણ હોય, પણ ‘એ’ ન હોય ઓપ્શન-બીનાં રસ્તે ચાલી નીકળવાને જ આપણી ફિતરત બનાવવી જોઇએ. અને શક્ય છે કે ઓપ્શન-બી કદાચ એ-થી ય સારો નીકળે.

000

શબ્દ શેષ:

એ વાવાઝોડાંમાં ઝઝૂમતી રહી, પવન એની તરફ નહોતો ત્યારે એ સઢની દિશા ફેરવતી રહી.

અમેરિકન એટર્ની અને હેલ્થકેર એક્ટિવિસ્ટ એલિઝાબેથ એડવર્ડ્ઝ

0000

 

 

Leave a comment

Filed under Uncategorized

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s