Monthly Archives: માર્ચ 2017

હોર્સ ટ્રેડિંગ: તડજોડની રાજનીતિ/ પરેશ વ્યાસ

Manohar Parrikar, India’s minister of defence, listens during the ET Global Business Summit in New Delhi, India, on Saturday, Jan. 30, 2016. The summit runs through Jan. 30. Photographer: Udit Kulshrestha/Bloomberg *** Local Caption *** Manohar Parrikar


ગોવાની ચૂંટણીમાં સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે કોંગેસ ચૂંટાઇ આવ્યો પણ તેમ છતાં તેમને વિપક્ષમાં બેસવાનો વારો આવ્યો. ભાજપનાં મુખ્ય મંત્રી મનોહર પારિકરે પછી તો વિશ્વાસ મત પણ જીતી લીધો. ભાજપે અંચઇ કરી એવી બૂમાબૂમ કોંગ્રેસે કરી. એમણે કહ્યું કે ભાજપે હોર્સ ટ્રેડિંગ કર્યું. અપક્ષ તરીકે ચૂંટાયેલાઓને ભાજપે ખરીદી લીધા. એ જે હોય તે પણ હવે એટલું નક્કી કે કોંગ્રેસ ઊંઘતી ઝડપાઇ. એમ કહીએ કે કોંગ્રેસ ઘોડે બેચકે સોઇ હોગી ઔર બીજેપીને હોર્સ ટ્રેડિંગ કર દિયા! હોર્સ એટલે ઘોડો. ટ્રેડિંગ એટલે ધંધો.  આ તડજોડ, આ વાતચીત, આ વાટાઘાટ, આ મધ્યસ્થી ઘણી નાજુક હોય છે. એમાં કોઇ નીતિનિયમ હોતા નથી. કહે છે કે રાજકારણમાં કોઇ કાયમી દુશ્મન હોતા નથી. દોસ્ત તો હોતા જ નથી. હા, ટેકેદાર હોઇ શકે. આજકાલ તો વિરોધીને ટેકેદાર બનાવી આપે એવા ઠેકેદાર પણ હોય છે. સામ, દામ, દંડ કે ભેદથી પારકાંને પોતાનાં કરી શકાય છે. દિગ્વિજય સિંઘે કહ્યું કે અપક્ષોને મંત્રીપદની લાલચ આપવામાં આવી, એમનાં મળતિયાઓને બોર્ડનિગમમાં સમાવવાની ખાત્રી આપવામાં આવી, એસયુવી કારની કારી પણ કામ કરી ગઇ. દિગુભાની વાત સાચી હશે. રાજકારણમાં સામાન્ય રીતે દામથી કામ પતી જતું હોય છે. પણ જેને ખરીદવામાં આવ્યાનું આળ છે એ અપક્ષ અથવા તો નાના પક્ષોનાં ધારાસભ્યોને ઘોડા કેમ કહે છે? એવો પ્રશ્ન અમને મુંઝવતો રહ્યો. આમ ખરેખરાં ઘોડાઓએ વાંધો ના લીધો હોય?! અને રાજકારણીઓને પ્રાણીનું જ નામ આપવું હતુ તો બીજા ઘણાં બંધબેસતા પ્રાણીઓનાં નામ આપી શકાયા હોત. પણ એ જવા દઇએ. આપણે હોર્સ ટ્રેડિંગ (Horse Trading) શબ્દની વાત કરીએ.

હોર્સ ટ્રેડિંગનો સીધો સાદો અર્થ થાય ઘોડાનું ખરીદ-વેચાણ. એક જમાનો એવો હતો કે જ્યારે ઘોડાને પરખવાનું કામ અઘરું હતુ. કિયો ઘોડો સારો અને કિયો ઘોડો ઠીકઠાક, એ કહી ના શકાય. એનાં કોઇ માપદંડ નહોતા.  કિયો તેજીલો તોખાર અને કિયો ટટ્ટુ; એ નક્કી નહોતું કરી શકાતું. એટલે ઘોડાનાં ખરીદ વેચાણમાં અપ્રામાણિકતા કે છેતરપીંડીને અવકાશ હતો. હવે કોઇ પણ રીતે નફો રળવાની તક મળે તો કોઇ છોડે? વેપારમાં તો બધું ચાલે. વેપારમાં ઘોડો ઘાસ સાથે દોસ્તી કરી લે તો ખાય શું? એટલે ઘોડાનું ખરીદ વેચાણ એટલે કે હોર્સ ટ્રેડિંગમાં ગરબડ થાય જ એવું મનાતું. પછી વેચનાર અને ખરીદનાર વચ્ચે ભાવતાલ, રકઝક કે બાંધછોડ હંમેશા થતી. એ પરથી પછી કોઇ પણ ખરીદારી જેમાં જેમાં ભારે ભાવતાલ થાય, સમજાવવાનાં દરેક તરીકાને અજમાવાય એ સઘળું હોર્સ ટ્રેડિંગ કહેવાયું. નીતિનિયમને નેવે મુકીને નેવાંનાં પાણી મોભે ચઢાવવાની નાજુક કલા એટલે હોર્સ ટ્રેડિંગ. કેમ્બ્રિજ ડિક્સનરી અનુસાર હોર્સ ટ્રેડિંગ એટલે એવી અવિધિસરની ચર્ચા જેમાં ભાગ લેનારાઓ વચ્ચે કોઇ પણ રીતે સહમતિ સધાય એ રીતે કે બન્નેને લાભ થાય. એક હાથ દે, એક હાથ લે. મોટે ભાગે હોર્સ ટ્રેડિંગ અહિંસક હોય. ચાલાકી અને ચતુરાઇ એમાં હોય જ. જૂઠમૂઠનાં વાયદા ય હોય. જડ વલણ એમાં જરા ય ના ચાલે. એમાં હંમેશા એવું કહેવાય કે ચલ મેરે ઘોડે ટિક ટિક ટિક…

હોર્સ ટ્રેડિંગ કરવું સારું છે? સારું છે ભાઇ. અહીં કોઇ નીતિની વાત કરે તો એને કહી શકાય કે ઉફ્ફ તુમ્હારે આદર્શ, તુમ્હારે ઉસૂલ.. હોર્સ ટ્રેડિંગ શબ્દ કેવી રીતે લોકપ્રિય બન્યો? ઇ.સ. 1893માં અમેરિકામાં એવો કાયદો લાવવાની દરખાસ્ત મુકવામાં આવી કે છાપાંઓ પોતાનાં સર્ક્યુલેશનનાં આંકડા ખોટા બતાવશે તો એ સજાને પાત્ર બનશે. ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સે એનો વિરોધ કરતા તંત્રીલેખ લખ્યો કે જો જૂઠાણાંને તમે ગેરકાયદેસર ઠેરવશો તો હોર્સ ટ્રેડિંગનો ધંધો તો સાવ બંધ થઇ જશે. અને પછી શિયાળાની સાંજે દારૂનાં પીઠામાં કે કરિયાણાની દુકાને લોકો પછી વાત શેની કરશે? જિદંગીની એક માત્ર રસપ્રદ વાતનો વિષય જ પછી ન રહે. વાત તો સાચી છે. આવી બધી ચર્ચા ચાલે છે. બીજેપી લઇ ગઇ, કોંગ્રેસ રહી ગઇ. સર્વોચ્ચ અદાલતનાં દ્વાર ખખડાવ્યા પણ મેળ પડ્યો નહીં. ધારાસભામાં મતદાનમાં ફેર પડ્યો નહીં. આમ સાવ હોર્સ ટ્રેડિંગ ના હોત તો આપણને મઝા શી આવત? આપણે વાત શી કરત? સત્ય ક્યારેય રસપ્રદ હોતું નથી. જૂઠ, લુચ્ચાઇ, રાજરમતમાં સાચી મઝા આવે છે. ભારતનું મહાભારત હોય તો ભાંજગઢ તો હોય, તડજોડ પણ હોય, સમાધાન પણ હોય. આપણે પછી એની ચર્ચા કરીએ. વિચારનાં અશ્વોનું મનોમન ખરીદવેચાણ કરીએ. પછી તો સાલી, શું મઝા આવે, વાત ના પૂછો…..!

હોર્સ ટ્રેડિંગ શબ્દ મુક્ત વ્યાપારનાં અર્થશાસ્ત્રની દેન છે. કોઇ બંધન નથી. પણ પોતાનાં આર્થિક વ્યવહારને કારણે કોઇનું શોષણ થાય તો કરવું કે નહીં? કરી શકાય કારણ કે મુક્ત વ્યાપાર છે. નફો નુકસાનની બેલન્સ શીટમાં પાપ પુણ્યનું સરવૈયુ હોતુ નથી. તેમ છતાં  પોતાનાં ફાયદા માટે અન્ય સામાન્ય માણસનું નુકસાન થાય તો એનો અફસોસ તો અલબત્ત થાય. દુ:ખ પણ થાય. પણ આ હોર્સ ટ્રેડિંગનું નામ લઇને ધંધામાં અથવા તો રાજકારણમાં આમ કરવું પડે એવું વિચારીએ તો લાગે કે આ તો સમયની માંગ હતી. અને એટલે હોર્સ ટ્રેડિંગ કર્યું. દરેક ભાષામાં, દરેક સંસ્કૃતિમાં એક સોનેરી નિયમ છે. બીજા તમારા માટે કાંઇ કરે એવી તમારી અપેક્ષા હોય તો તમારે પણ એમના માટે આજે જ એવું કરવું. ચીનનો વિચારક કન્ફ્યુશિયસ કહેતો કે પોતાને જે વાત ન ગમે એ બીજા પર લાદવી ઠીક નથી. મહાભારતનાં શાંતિ પર્વમાં વિદૂર  રાજા યુધિષ્ઠિરને સલાહ આપે છે કે ધર્મને કેન્દ્રમાં રાખીને બીજા સાથે એવો વર્તાવ કરવો જેવા વર્તાવની તમને અપેક્ષા છે. અર્થશાસ્ત્રી રિચાર્ડ સ્વિફ્ટ એવું કહેતા કે સમાજ એટલે જ ચાલે છે કે લોકો એકબીજા માટે નિસ્વાર્થ ભાવે કાંઇ ને કાંઇ કરે છે. તેઓએ એને નામ આપ્યું હતુ: બેઇઝ લાઇન કમ્યુનિઝમ(લઘુત્તમ સામ્યવાદ). ઇ.સ. 1898માં ન્યૂ યોર્કનાં એડવર્ડ વેસ્ટકોટે એક નવલકથા લખી. વાર્તાનો નાયક એક નગરનો બેન્કર તેમજ હોર્સ ટ્રેડર હતો. લેવડદેવડનાં સોનેરી નિયમનું અર્થઘટન એ સહેજ જુદી રીતે કરતો. બીજા સાથે એવો વ્યવહાર કરવો જેવી તમને એમનાં તરફથી અપેક્ષા હોય પણ ફર્ક માત્ર એટલો કે તમારે પહેલો ઘા કરી લેવો.  હોર્સ ટ્રેડિંગ એટલે પરંપરાગત નૈતિક મૂલ્યનું ધોવાણ એ છતાં એવો સંતોષ મેળવવાનો રહે કે અમે ના કર્યું હોત તો સામાવાળા કરત. દાખલા તરીકે ગોવામાં બીજેપીએ હોર્સ ટ્રેડિંગ ના કર્યું હોત તો કોંગ્રેસે કર્યું હોય. તો અમે શું ખોટા છીએ?

શબ્દ શેષ:

“પૈસાથી પ્રેમ ખરીદી શકાતો નથી. પણ એનાથી તમારી તડજોડ (હોર્સ ટ્રેડિંગ) કરવાની ક્ષમતા વધી જાય છે.”  -બ્રિટિશ લેખક કવિ ક્રિસ્ટોફર માલોવી

3 ટિપ્પણીઓ

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ, પ્રકીર્ણ

ટોપ સ્ટાર સલમાન ખાન / નરેશ કાપડીઆ

15726388_1381109831901422_8853825884610467151_n

 

 

ટોપ સ્ટાર સલમાન ખાન

વર્તમાન સમયની હિન્દી ફિલ્મોના ટોચના અભિનેતાઓમાંના એક સલમાન ખાન ૫૧ વર્ષના થયા. ૨૭ ડીસેમ્બર, ૧૯૬૫ના રોજ તેમનો ઇન્દોરમાં જન્મ. તેમનું મૂળ નામ અબ્દુલ રશીદ સલીમ સલમાન ખાન. તેઓ ફિલ્મના અભિનેતા ઉપરાંત નિર્માતા, ટીવી પર્સનાલિટી, ગાયક અને દાતા પણ છે. મીડિયા તેમને માટે ‘ધ ટાઈગર ઓફ બોલીવૂડ’ કે ‘બ્લોકબસ્ટર ખાન’ કે ‘બોક્સ ઓફિસ કિંગ’ જેવા વિશેષણો વાપરે છે. તો તેઓ ‘ભાઈજાન’ કે ‘સલ્લુ’ જેવા લાડકા નામથી પણ જાણીતા છે. તેમની ફિલ્મી કરિયર ૨૫ વર્ષ જેટલી થઇ ચૂકી છે, તે દરમિયાન સલમાન ખાનને નિર્માતા રૂપે બે નેશનલ એવોર્ડ, અભિનેતા રૂપે બે ફિલ્મફેર એવોર્ડ સહિત સંખ્યાબંધ એવોર્ડ મળી ચુક્યા છે. સીએનએન દ્વારા તેમને ‘વિશ્વના સૌથી મોટા સ્ટાર પૈકીના એક’ રૂપે પણ વર્ણવાયા છે. જ્યાં પણ હિન્દી ફિલ્મો જોવાય છે ત્યાં તેઓ લોકપ્રિય છે. તેઓ હિન્દી ફિલ્મોના સૌથી લોકપ્રિય અને વ્યવસાયિક રીતે સફળ અભિનેતા ગણાય છે. તો પ્રેક્ષકોની સંખ્યા અને આવકને જોતા સલમાન ખાન દુનિયાના સૌથી સફળ ફિલ્મ સ્ટાર્સમાંના એક છે.

ફિલ્મ લેખક સલીમ ખાનના પુત્ર સલમાને સહાયક અભિનેતા રૂપે ‘બીવી હો તો ઐસી’ (૧૯૮૮)થી શરૂઆત કરી હતી પણ એમને સફળતા સૂરજ બરજાત્યાની ‘મૈને પ્યાર કિયા’ (૧૯૮૯)થી મળી. નેવુંના દાયકામાં સલમાને એકથી એક ચડિયાતી સફળતા મેળવી. તેમાં રોમાન્ટિક ડ્રામા ‘હમ આપકે હૈ કૌન’, એક્શન થ્રીલર ‘કરણ અર્જુન’, કોમેડી ‘’બીવી નં. ૧’, ફેમિલી ડ્રામા ‘હમ સાથ સાથ હૈ’ જેવી ફિલ્મો સામેલ છે. કરણ જોહરની રોમાન્ટિક ફિલ્મ ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’ના અભિનય બદલ સલમાનને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૧મી સદીની શરૂઆતમાં એક ટૂંકા ગાળાની અસફળતાનો સ્વાદ ચાખ્યા બાદ સલમાનને વધુ મજબૂત સ્ટારડમ મળ્યું. તેમની આગળ વધી રહેલી સફળતાની શ્રેણી ‘દબંગ’, ‘બોડીગાર્ડ’, ‘એક થા ટાઈગર’, ‘કીક’, ‘બજરંગી ભાઈજાન’ કે ‘સુલતાન’ (૨૦૧૬) સુધી લંબાતી રહી છે. આ એવી ફિલ્મો છે જે સૌથી વધુ આવક મેળવવાના વિક્રમ નોંધાવી ચૂકી છે. તેમની ટોચની દસ ફિલ્મોની આવકનો સરવાળો રૂપિયા એક અબજથી વધુ થાય છે. સતત નવ વર્ષો સુધી દર વર્ષે એક બ્લોક બસ્ટર સફળતા મેળવનાર સલમાન ખાન એકલા અભિનેતા છે. ૨૦૧૪મા ‘ફોર્બ્સ ઇન્ડિયા’ના લોકપ્રિયતા અને આવક બંનેના ચાર્ટમાં સલમાન ટોચ પર હતા. તો ૨૦૧૫ની ફોર્બ્સની ‘સેલેબ્રિટી ૧૦૦: વિશ્વના સૌથી વધુ ફી લેતાં મનોરંજન કલાકારોની યાદીમાં ભારતમાં સૌથી પહેલાં નંબરના ભારતીય અને જગતમાં ૭૧મા સ્થાને તેઓ હતા. તેમની આવક ૩૩.૫ મિલિયન ડોલર હતી.

અભિનેતા ઉપરાંત સલમાન ખાન મંચ પર પરફોર્મ કરે છે, તો ‘બીઈંગ હ્યુમન’ નામની બિનનફાકારક સંસ્થા દ્વારા તેઓ માનવ ઉત્થાનમાં સક્રિય છે. જોકે સલમાનનું પડદા બહારનું જીવન વિવાદો અને લીગલ ટ્રબલથી ભરેલું છે. જેમાં તેમના ઐશ્વર્યા સાથેના સંબંધો, તેમનો ચિંકારા પ્રાણીનો શિકાર કે બેજવાબદાર ડ્રાઈવિંગ કેસ જેમાં તેઓ સડક પર સુતેલા પાંચ લોકો પર કાર ચલાવી ચુક્યા છે, સામેલ છે. મીડિયા તેને ખુબ કવરેજ આપે છે. તેમને પાંચ વર્ષની જેલની સજા પણ સંભળાવી દેવાઈ હતી, જોકે પછી તેઓ નિર્દોષ પણ જાહેર થયા હતા.

ગમે તે કહો, સલમાન ખાન ટોચ પર રહે છે.

સલમાન ખાનના જાણીતા ગીતો: દિલ દીવાના, આજા શામ હોને આઈ (મૈને પ્યાર કિયા), એક ચંચલ શોખ હસીના (બાગી), કભી તું છલિયા લાગતા હૈ (પથ્થર કે ફૂલ), તુમસે મિલને કી તમન્ના (સાજન), પહલા પહલા પ્યાર હૈ, દીદી તેરા દેવર (હમ આપકે હૈ કૌન), દો મસ્તાને (અંદાઝ અપના અપના), યે બંધન તો (કરણ અર્જુન), તેરે નામ (શીર્ષક), ઈશ્ક વિશ્ક (વોન્ટેડ), તેરે મસ્ત મસ્ત દો નૈન (દબંગ), તેરી મેરી પ્રેમકહાની, બોડીગાર્ડ (બોડીગાર્ડ), માશા અલ્લાહ (એક થા ટાઈગર), દગાબાઝ રે (દબંગ ૨), જુમ્મે કી રાત (કીક), સેલ્ફી લે લે રે (બજરંગી ભાઈજાન).

સિતારા: નરેશ કાપડીઆ

Leave a comment

Filed under Uncategorized

પાકિસ્તાનના લતાજી – નૂરજહાં

   15622063_1368889696456769_1109680089941936405_n  પાકિસ્તાનના લતાજી – નૂરજહાં

મલ્લિકા એ તરન્નુમ નૂરજહાંની આજે ૧૬મી પુણ્યતિથિ. ૨૩ ડીસેમ્બર, ૨૦૦૦ના રોજ પાકિસ્તાનના કરાંચીમાં ૭૪ વર્ષની વયે નૂરજહાં અલ્લાહને પ્યારા થઇ ગયાં હતાં. નૂરજહાં અખંડ હિન્દુસ્તાનમાં અને દેશના ભાગલા પછી પાકિસ્તાનમાં અભિનેત્રી-ગાયિકા રૂપે મશહૂર હતાં. ત્રીસીથી નેવુંના સાત દાયકાઓ સુધી તેઓ મહાન અને સૌથી અસરદાર ગાયિકા રહ્યાં. નૂરજહાંને અભિનય અને ગાયન ક્ષેત્રે પ્રદાન કરવા બદલ ૧૯૬૫માં પાકિસ્તાનના પ્રમુખનો એવોર્ડ મળ્યો હતો. આજે આપણે નૂરજહાંને પાકિસ્તાનના લતા મંગેશકર રૂપે ઓળખી શકીએ.

૨૧ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૨૬ના રોજ પંજાબના કસૂરમાં વ્યવસાયિક સંગીતકાર બેલડી મદદ અલી અને ફતેહ બીબીને ત્યાં તેમનો જન્મ થયો હતો. તેઓ ૧૧ ભાઈ-બહેન હતાં તેમનું મૂળ નામ અલ્લાહ રખી વારસી હતું. ઘરાણા પરિવારમાંથી આવેલાં નૂરજહાંને તેમના મા-બાપે જ ગાયન તરફ વાળ્યા હતાં પણ તેમને અભિનયનો વધુ શોખ હતો. ભારત અને પાકિસ્તાનમાં અનેક ભાષાઓ મળીને નૂરજહાંએ આશરે દસ હજાર ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે. જેમ ભારતમાં લતા અને રફીના સૌથી વધુ યુગલ ગીતો છે તેમ પાકિસ્તાની સિનેમામાં એહમદ રશ્દી સાથે સૌથી વધુ ગીતો ગાવાનો રેકોર્ડ નૂરજહાં ધરાવે છે. તેઓ પાકિસ્તાનના પહેલાં મહિલા નિર્દેશક પણ છે.

માંડ પાંચ-છ વર્ષની ઉમરે નૂરજહાંને લોક સંગીત અને નાટકના ગીતો સહિત વિવિધ શૈલીનું ગાવાનો શોખ જાગ્યો હતો. તેમના માતાએ દીકરીને બડે ગુલામ અલી ખાન સાહેબ પાસે તાલીમ લેવા મોકલ્યાં હતાં. જેમણે નૂરજહાંને પતિયાલા ઘરાણા અને હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત, ખાસ કરીને ઠુમરી, દ્રુપદ અને ખયાલ ગાયકી શીખવી હતી. ૧૯૩૫માં પંજાબી ફિલ્મ ‘પિંડ કી કુરી’ માટે તેમણે પોતાની બહેન સાથે પહેલીવાર ગાયું હતું. ૧૯૪૨માં ‘ખાનદાન’માં પ્રાણ સામે નૂરજહાંએ મુખ્ય ભૂમિકા કરી હતી. ફિલ્મ સફળ થઇ હતી. હવે તેઓ મુંબઈ આવ્યાં અને શાંતા આપ્ટે સાથે ‘દુહાઈ’ માટે ગાયું. તેમણે ૧૯૪૨માં શૌકત હુસૈન રીઝવી સાથે લગ્ન કર્યા, જે ૧૯૫૩ સુધી ટક્યાં. તેમને ત્રણ સંતાનો થયા, જેમાં ગાયિકા દીકરી ઝીલ-એ-હુમાનો સમાવેશ થાય. ૧૯૪૭માં દેશના ભાગલા થતાં તેઓ પરિવાર સાથે મુંબઈથી કરાંચી ગયાં. ત્રણેક વર્ષમાં ત્યાં ફિલ્મો સાથે જોડાઈ પણ ગયાં. ૧૯૫૯માં નૂરજહાંએ એજાઝ દુરાની સાથે બીજા લગ્ન કર્યા, જેનાથી તેમને વધુ ત્રણ સંતાનો થયા. એ લગ્ન ૧૯૭૯ના છૂટાછેડા સુધી ટક્યું. આમ, અહીં લતાજી આજીવન કુંવારા રહ્યાં અને ત્યાંના નૂરજહાં છ સંતાનના માતા બન્યા હતાં.

ભારતીય બોલતી ફિલ્મોની ગોલ્ડન જુબિલી ઉજવણી નિમિત્તે નૂરજહાં ૧૯૮૨માં ભારત આવ્યાં, ત્યારે દિલ્હીમાં વડાપ્રધાન ઇન્દીરા ગાંધીને મળ્યાં અને મુંબઈમાં તેમનું સ્વાગત દિલીપ કુમાર અને લતા મંગેશકરે કર્યું હતું. ૧૯૮૬માં નૂરજહાંને છાતીના દુખાવાને કારણે અમેરિકા લઇ જવાયા, જયાં તેમને ‘એન્જાઈના પેકટોરિસ’નું નિદાન મળ્યું. સર્જરી કરાવીને તેમણે પેસ-મેકર મુકાવ્યું. ૨૦૦૦ના વર્ષમાં નૂરજહાંને ફરી હૃદય રોગનો જોરદાર હુમલો આવ્યો અને ૨૩ ડિસેમ્બરે નૂરજહાં અલ્લાહને પ્યારા થઇ ગયાં.

ભારતમાં નૂરજહાંને તેમની જે ફિલ્મો દ્વારા યાદ કરાય છે તેમાં, શીલા (૧૯૩૫), ગુલ બકાવલી, ઈમાનદાર, સજની, યમલા જાટ, ઉમીદ, ચાંદની, ફરિયાદ, દુહાઈ, ખાનદાન, નૌકર, લાલ હવેલી, દોસ્ત, ઝીનત, બડી માં, ગાંવ કી ગોરી, ભાઈ જાન, દિલ, હમજોલીનો સમાવેશ થાય છે, પણ તેમની સદાબહાર રહી ‘અનમોલ ઘડી’, ‘મિર્ઝા સાહેબ’ કે ‘જુગનુ’.

નૂરજહાંની યાદગાર રચનાઓ: આવાઝ દે કહાં હૈ, જવા હૈ મોહબ્બત, ક્યા મિલ ગયા ભગવાન, ઉડાન ખટોલે પર ઉડ જાઉં, સોચા થા ક્યા ક્યા હો ગયા, મેરે બચપન કે સાથી મુઝે ભૂલ ન જાના – અનમોલ ઘડી, આહેં ન ભરી- ઝીનત, યહાં બદલા વફા કા, આજ કી રાત – જુગનુ, કિસ તરહા ભૂલેગા દિલ – વિલેજ ગર્લ, (નૂરજહાંની ગયેલી યાદગાર ગઝલો) દિલ ધડકને કા સબબ યાદ આયા, કભી કિતાબોં મેં ફૂલ રખના, યે ન થી હમારી કિસ્મત, મુજસે મેરી પેહલી સી મોહબ્બત ન માંગ.

ડિસેમ્બરના સિતારા – નરેશ કાપડીઆ

1 ટીકા

Filed under Uncategorized

“नवरात्री” की ढेर सारी शुभकामनाए,…

આરંભ શુભનવરાત્રી ॥जय माता दी॥ 
सभी मित्रों को माँ जी के पावन पवित्र नवरात्रों की बहुत बहुत शुभ
कामनाए। माँ भगवती सबका मंगल तथा कल्याण करें, सबकी
झोलियाँ खुशियों से भरें ऐसी माँ से हाथ जोड़ कर प्रार्थना।
मातारानी आप सभी पर अपनी ‘स्नेह-दृष्टि’ बरसाए रखें |

Mahishasura Mardini Stotra – Maa Durga Stuti Stotra – Shri … – YouTube

Feb 17, 2013 – Uploaded by Gurumaa Ashram

Mahishasura Mardini stotra in Anandmurti Gurumaa Ji’s divine voice. This Durga mantra chanting …

“Mahishasura Mardini Stotram” – Complete Version – Aigiri … – YouTube

Aug 27, 2015 – Uploaded by Spiritual Mantra

Spiritual Mantra. … Aigiri Nandini With Lyrics. … Best Mahishasura Mardini Stotram-(Original)-Complete …

 

‘माँ’ .. तुझे प्रणाम !! 

Maa Tujhe Pranaam – YouTube

May 4, 2015 – Uploaded by Brijjetly Bhooshann

(M. P.) माँ तुझे प्रणाम योजना (West Bengal & Bhutan Toor) – Duration: 3:36. Aashish Saini 110 views · 3:36. Bboy Madd Maa .

वन्दे मातरम् .. जय माँ दुर्गे, जय भवानी .. जय माँ भारती !!
सर्व मंगल मांगल्ये शिव सर्वार्थ साधिके  शरण्ये त्रयम्बके गौरी नारायणी नमोस्तुते
१. शैलपुत्री २. ब्रह्मचारिणी ३. चन्द्रघण्टा ४. कूष्माण्डा ५. स्कन्दमाता ६. कात्यायनी ७. कालरात्रि ८. महागौरी ९. सिद्धिदात्री
1.शैलपुत्री
वन्दे वाञ्छितलाभाय चन्द्रार्धकृतशेखराम् ।
वृषारुढां शूलधरां शैलपुत्रीं यशस्विनी‍म् ॥

2. ब्रह्मचारिणी
दधाना करपद्‍माभ्यामक्षमालाकमण्डल
ू ।
देवी प्रसीदतु मयि ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा ॥

3. चन्द्रघण्टा
पिण्डजप्रवरारुढा चण्डकोपास्त्रकैर्युता ।
प्रसादं तनुते मह्यां चन्द्रघण्टेति विश्रुता ॥

4. कूष्माण्डा
सुरासम्पूर्णकलशं रुधिराप्लुतमेव च ।
दधाना हस्तपद्‍माभ्यां कूष्माण्डा शुभदास्तु मे ॥

5. स्कन्दमाता
सिंहासनगतानित्यंपद्‍माश्रि
तकरद्वया।
शुभदास्तुसदादेवीस्कन्दमाता
यशस्विनी॥

6. कात्यायनी
चन्द्रहासोज्वलकराशार्दूलवर
वाहना।
कात्यायनीशुभंदद्याद्देवीदा
नवघातिनी

7. कालरात्रि
एकवेणीजपाकर्णपूरानग्नाखरास
्थिता।
लम्बोष्ठीकर्णिकाकर्णीतैलाभ
्यक्तशरीरिणी॥
वामपादोल्लसल्लोहलताकण्टकभू
षणा।
वर्धनमूर्धध्वजाकृष्णाकालरा
त्रिर्भयङ्करी॥

8. महागौरी
श्वेतेवृषेसमारुढाश्वेताम्ब
रधराशुचिः।
महागौरीशुभंदद्यान्महादेवप्
रमोददा॥

9. सिद्धिदात्री
सिद्धगन्धर्वयक्षाद्यैरसुरै
रमरैरपि।
सेव्यमानासदाभूयात्सिद्धिदा
सिद्धिदायिनी॥

2 ટિપ્પણીઓ

Filed under અધ્યાત્મ

મિત્રનો પ્રસાદ મુશાયરો/યામિની વ્યાસ++



કવિ, હાસ્યકાર, નવલકથાકાર, કટારલેખક, કાર્ટુનિસ્ટ, નાટ્યકાર શ્રી નિર્મિશ ઠાકરની જન્મતારીખ તા. 18મી માર્ચના રોજ છે. એ નિમિત્તે સાહિત્ય સંગમ અને નર્મદ સાહિત્ય સભા દ્વારા તરહી મુશાયરાનું આયોજન તા. 13મી માર્ચના રવિવારે થયું હતું. જેમાં નયન હ. દેસાઈ, બકુલેશ દેસાઈ, કિરણસિંહ ચૌહાણ, દિલીપ મોદી, ગૌરાંગ ઠાકર, જનક નાયક, યામિની વ્યાસ, રમેશ પટેલ, પ્રજ્ઞા વશી, દિલીપ ઘાસવાલા, કિશોર મોદી, મહેશ દાવડકર, વિવેક મનહર ટેલર, સ્મિતા પારેખ, ડો. પ્રફુલ્લ દેસાઈએ શ્રી નિર્મિશ ઠાકરની ગઝલપંક્તિ પરથી ગઝલો રજુ કરી હતી. રીટા ત્રિવેદી અને ભાગ્યેન્દ્ર પટેલે પણ પોતાની કૃતિ મોકલી હતી. શ્રી નયન હ. દેસાઈએ કહ્યું હતું કે કવિ સમાજને શણગારે છે. શ્રી નિર્મિશ ઠાકરે જણાવ્યું હતું કે, સાહિત્યમાં સ્પર્ધાનો ભાવ હોવો જ જોઈએ. ભાષા વિશે બોલતા કહ્યું કે, ભાષા કદી ડૂબતી નથી, હા એ રૂપ બદલે છે ખરી. શ્રી નાનુભાઈ નાયકે જણાવ્યું કે સમાજની વેદના સમજી શકે તે જ સાચો કવિ. શ્રી જનક નાયકે કાર્યક્રમનું સંચાલન કર્યું હતું.
નઝમ
નયન હ. દેસાઈ
શબ્દના તો સૌ પ્રવાસી હોય છે
અર્થની પાસે ઉદાસી હોય છે.
આમ તો ટોળું બનાવી જીવવું
જખ્મ જે પામ્યા સજાવી જીવવું
હાસ્યનું મોઢું ચઢાવી જીવવું
વાત જો સમજો જરાસી હોય છે
અર્થની પાસે ઉદાસી હોય છે.
ક્યાં કશું બોલી શકે છે દર્પણો ?
દિલ કદી ખોલી શકે છે દર્પણો ?
મૌન બસ ઓઢી શકે છે દર્પણો
ભીડમાં એકાંતવાસી હોય છે
અર્થની પાસે ઉદાસી હોય છે.
પાન પાસે જઈ પવન નર્તક બને
મૌન પાસે જઈ હ્રદય ભરચક બને
શબ્દ પાસે જઈ કોઈ સર્જક બને
એ જ જેની આંખ પ્યાસી હોય છે
અર્થની પાસે ઉદાસી હોય છે.
અધૂરી છે
બકુલેશ દેસાઈ
આદરી છે અને અધૂરી છે
જાતની જાત્રા ક્યાં પૂરી છે ?
જીવવા યાદ બહુ જરૂરી છે
એટલે મેં સતત વલૂરી છે
રાહ જોવામાં શૂરીપૂરી છે
મારી આંખો ગજબની નૂરી છે
ધૂળ શ્રદ્ધા અને સબૂરી છે ?
લાગે છે – ભીરુતા ઢબૂરી છે
ભાવ સમભાવ ધ્યેય નહિ હો તો
જિંદગી કૈં નથી મજૂરી છે
ખાસ મિત્રો છે મોટી દહેશત છે
રામ મુખ બગલમાં છૂરી છે
એકમાર્ગી નથી હ્રદય મારું
ચાહ પામ્યો તો ચાહ સ્ફૂરી છે
અધવચાળે મૂલવણી શા માટે ?
વાત પૂરી નથી અધૂરી છે.
જેવી છે
કિરણસિંહ ચૌહાણ
સ્થિતિ જ્યાં મોહભંગ જેવી છે,
ત્યાં ઉદાસી ઉમંગ જેવી છે.
કોઇ કાંટાળા સંગ જેવી છે,
મિત્રતા ક્યાંક જંગ જેવી છે.
હારવાની અણીએ છું ત્યારે,
તારી મુસ્કાન વ્યંગ જેવી છે.
મારી તો દોસ્ત આખી આ દુનિયા,
તારી આંખોના રંગ જેવી છે.
લાગણી ચાલવામાં તો ઠીક છે,
ઊડવામાં અપંગ જેવી છે.
દોર કોઈના હાથમાં કાયમ,
જિંદગી યે પતંગ જેવી છે.

જેવી છે

ગૌરાંગ ઠાકર
આ ખુશી તો અપંગ જેવી છે,
પણ ઉદાસી સળંગ જેવી છે.
હાથમાં આપની હથેળી તો,
જાણે વીંટીમાં નંગ જેવી છે.
ઘાવ મારાં ને આંસુ એનાં છે,
મા તો દીકરાના અંગ જેવી છે.
ખુદને મળવા જવાની ઘટના તો,
દોસ્ત ઘરના પ્રસંગ જેવી છે.
ચાંદ તારા વગરની સૂની રાત,
કોઇ ખાલી પલંગ જેવી છે.
જિંદગી આમ તો બીજું શું છે ?
વ્યંગ કાવ્યોના રંગ જેવી છે.

પીરમાં

જનક નાયક
શબ્દને સ્થાપી શકું છું તીરમાં,
મૌન પડઘાયા કરે છે પીરમાં.
અર્થ તો બદલાય છે કાયમ અહીં,
માણસો વ્હેતાં રહે છે નીરમાં.
માનવી ક્યાં કોઇને લાગ્યો સરળ ?
એ ઉકેલાયો પછી તસ્વીરમાં.
કાળ સાથે દોડતાં હાંફી ગયા,
ખુદને બાંધી દો હવે જંજીરમાં.
મન સતત અવઢવમાં ફફડે એટલે,
જિંદગી બસ કેદ થઇ તકદીરમાં.
એક સાથે દસ ચહેરાનો ‘જનક’,
રામ જેવો લાગું હું ગંભીરમાં.

કપૂરી છે

યામિની વ્યાસ
વાત પૂરી નથી, અધૂરી છે,
તોય મનને જરા સબૂરી છે.
વેદના કેટલી મધુરી છે !
સાવ પાસે છતાંય દૂરી છે.
આવશે આપણો વખત સારો,
એમ ઈચ્છાને મેં ઢબૂરી છે.
ફૂલ ખીલવાનો અર્થ જે પણ હો,
મ્હેક પ્રસરી રહે એ જરૂરી છે.
ચાલ અજમાવીએ બીજું કોઈ,
ભાગ્યના હાથમાં તો છૂરી છે.
ગાવ પંખીઓ મન મૂકીને ગાઓ,
એક પંક્તિ મનેય સ્ફૂરી છે.
’યામિની’ આ ગઝલ પૂજા જેવી,
શબ્દ સુગંધ પણ કપૂરી છે.

હોય છે

રમેશ પટેલ
શબ્દ મારો મૌનભાષી હોય છે,
અર્થ તો એકાંતવાસી હોય છે.
સાંજ ટાણે લ્યો, ઉદાસી હોય છે,
શબ્દ ભીતરનો પ્રવાસી હોય છે.
વ્યાકરણ ભાવે કવિને આથી તો,
સ્વાદ સર્જનનો મીઠાશી હોય છે.
ફૂલ માફક શબ્દને હું સાચવું,
દર્દમાં ઝાકળ સુવાસી હોય છે.
જ્યાં નજર પહોંચી બધે ત્યાં તું જ તું,
સ્વપ્નમાં પણ ભીડ ખાસ્સી હોય છે.
શબ્દ મારા ફૂલ થૈ મ્હેક્યા કરે,
જાત મેં મારી તપાસી હોય છે.
દૂર સુધી ક્યાં કશું દેખાય છે ?
આંખ તો જાણે અમાસી હોય છે.
રણ હજી ફેલાય છે મારી ભીતર,
રેત પણ ખારાશ પ્યાસી હોય છે.
પ્રક્રુતિ મારી ભીતર કલરવ કરે,
ઑમનું ગુંજન પ્રયાસી હોય છે.
શ્હેરમાં શ્વસતો ભલેને હોઉં છું,
મન મારું તો ગૂફાવાસી હોય છે.

ખલાસી હોય છે

પ્રજ્ઞા વશી
જ્યાં વિરહભીની અગાશી હોય છે,
દર્દ બસ ત્યાંનું નિવાસી હોય છે.
ક્યાં નડે કો’ ભીડ કોલાહલ સમું,
શ્વાસ ભીતરના પ્રવાસી હોય છે.
દૂરથી પણ અન્યને માપી શકે,
જાતને જેને ચકાસી હોય છે.
જે રમાડે જિંદગી મઝધારમાં,
એ જ જીવનના ખલાસી હોય છે.
જ્યાં કપાળે ચાંદને ચોડી દીધો,
ચાંદની ત્યાં બારમાસી હોય છે.
એ રિસાયા કોઈ પણ કારણ વિના,
એથી મારે મન ઉદાસી હોય છે.
શોર શબ્દનો વધ્યો તો શું થયું ?
અર્થ તો એકાંતવાસી હોય છે.
ત્યાં કદી ‘પ્રજ્ઞા’ નથી પાછળ રહી,
સામે જ્યાં તક મોંવકાસી હોય છે.
મધૂરી છે

દિલીપ ઘાસવાલા
વાત પૂરી નથી અધૂરી છે,
હાથ છોડી ન જા મધૂરી છે.
પોષે છે તેને એ કરે ખુવાર,
લાગણીઓ પોતે નગુરી છે.
નામ તારું જો હોય સૂરામાં,
કેમ તેની અસર અસૂરી છે ?
અડચણો માર્ગમાં સતત આવે,
તું મળે તો સફળ મજૂરી છે.

હોય છે
કિશોર મોદી
વાત પૂરી નથી અધૂરી છે,
એટલે તો બહુ મધુરી છે.
એટલી તો ખુશી મનોમન છે,
પ્રેમની વાત શૂરીપૂરી છે.
વૈભવી કૈં પળોની વચ્ચાળે,
ભીતરે યાદ ભૂરી ભૂરી છે.
સર્વથા ઠાઠમાઠથી ક્હું છું,
સો વરસની કહાની પૂરી છે.
પૂર્ણ આનંદ એ જ છે ‘કિશોર’,
જિંદગી ખાટીમીઠીતૂરી છે.

કાશી હોય છે

મહેશ દાવડકર
વ્હેતી ક્ષણના જે પ્રવાસી હોય છે,
એને મન ગઈ કાલ વાસી હોય છે.
શક્યતા શબ્દોમાં ખાસ્સી હોય છે,
શબ્દમાં મથુરા ને કાશી હોય છે.
છે વિવશ એ તો સમયના હાથમાં,
જિંદગી તો દેવદાસી હોય છે.
એથી તો દરિયા સુધી એ આવતી,
આ નદી પણ દોસ્ત ! પ્યાસી હોય છે.
ઝાંઝવાની પાર જે લઈ જાય નાવ,
એ જ તો સાચો ખલાસી હોય છે.
ઋતુ જેવું એને કંઈ હોતું નથી,
વેદના તો બારમાસી હોય છે.
એ જ બસ મળવું શું છે જાણી શકે,
જેને બસ ખુદની તલાસી હોય છે.
વારતા અધૂરી છે

વિવેક મનહર ટેલર
શબ્દ હડતાલ પર જઈ બેઠા, ઊર્મિ આજન્મ સૌ ફિતૂરી છે,
આ ગઝલ પૂરી કેમ થાય હવે ? આપણી વારતા અધૂરી છે.
જે કબૂલાત હમણાં આપે કરી એ હકીકતમાં શું જરૂરી છે ?
આપના દિલમાં જે જે વાત હતી આપની આંખમાં ઢબૂરી છે !
ચાલી ચાલીને લાગણીઓનો નીકળે દમ તો નીકળે પરસેવો,
બાકી હૈયા ને આંખની વચ્ચે, બોલો તો કેટલીક દૂરી છે ?
યુદ્ધમાં વ્યસ્ત છે તને શી ખબર, તારો રથ શી રીતે વિજયને વર્યો ?
આંગળી જે ધરી ધરીમધ્યે એ કઈ ઈચ્છાની સબૂરી છે ?
આપણા સાથનાં રહસ્યોની વાત કેવી ઝડપથી વેચાણી !
આપણે જ્યાં છૂટાં થવાનું હતું ત્યાંથી આ દાસ્તાન અધૂરી છે.

ઉદાસી હોય છે

સ્મિતા પારેખ
મૌન તો એકાંતવાસી હોય છે,
સાથમાં કેવળ ઉદાસી હોય છે.
તારી પાસેથી જ એ આવી હશે,
આ હવા તેથી સુવાસી હોય છે.
દીલમાં તો રણ વિસ્તરે હરપળ છતાં,
આંખભીની બારમાસી હોય છે.
કેમ ઢાળું દર્દને શબ્દોમાં હું ?
આંસુની શાહી અમાસી હોય છે.
યાદ તારી ઠારતી કૈં પળ બે પળ,
બાકી દીલમાં આગ ખાસ્સી હોય છે.
હાથ લાગી ક્યાં કદી સાચી દિશા,
જિંદગી પાગલ પ્રવાસી હોય છે.
ટ્રાયોલેટ

ડો. પ્રફુલ્લ દેસાઈ
(1)
શબ્દને સ્થાપી શકું છું તીરમાં
બ્રહ્મ વડવાનલ સમો છે સાગરે
ઘૂઘવે છે આગ જાણે નીરમાં
શબ્દને સ્થાપી શકું છું તીરમાં
શબ્દ તો સીઝાવતાં કૂકર સમો
ખદબદાવે બ્રહ્મને પણ ક્ષીરમાં
શબ્દને સ્થાપી શકું છું તીરમાં
બ્રહ્મ વડવાનલ સમો છે સાગરે
(2)
વાત પૂરી નથી, અધૂરી છે
ને મજા અર્થ પામવાની છે
વાળ માટે આ ટાલ ઝૂરી છે
વાત પૂરી નથી, અધૂરી છે
સુખ ક્ષણિક પામવા અમે જૂઓ
આંખ મીંચી ત્વચા વલૂરી છે
વાત પૂરી નથી, અધૂરી છે
ને મજા અર્થ પામવાની છે

ગઝલ
ડો. દિલીપ મોદી
માર ગોલી, શું હશે તકદીરમાં ?
નિત્ય જીવું મુક્ત થઈ જંજીરમાં
ના, નથી પ્રોબ્લેમ, તો શાને પછી ?
શ્વાસ આ ચાલે સતત ગંભીરમાં
દર્પણોએ બસ દગો દીધો મને
આજ ખુદને હું નિહાળું નીરમાં
પ્રેમમાં મર્દાનગી તો જોઈએ !
-કે ખપી જાવું છે મારે વીરમાં
મૌન છું હું,દુશ્મનો પણ સમજી લે
શબ્દને સ્થાપી શકું છું તીરમાં
નગ્નતામાં ક્યાં ખરું સૌંદર્ય હો ?
એ વધુ શોભે ખરેખર ચીરમાં
હું લખું ત્યારે બનું બિલ્લી જુઓ
કેટલી ગમ્મત પડે છે ખીરમાં !

Mon, March 14, 2011 12:52:08 AM
Tarahi Mushayro
From:
Shah Pravin <pravin91us@yahoo.com>Posted by Janak Naik at 11:15 AM

Pravin Shah
ગુર્જર કાવ્ય ધારા………a way of talking

Leave a comment

Filed under યામિની વ્યાસ, Uncategorized

રફી – નૌશાદની જુગલબંબંધી

  jugalરફી – નૌશાદની જુગલબંબંધી

ભારતના મહાન ગાયક મોહંમદ રફી સાહેબ અગર જીવતા હોત તો આજે ૯૨ વર્ષના થાત. ૨૪ ડીસેમ્બર ૧૯૨૪ના રોજ પંજાબના કોટલા સુલતાન સિઘ મુકામે તેમનો જન્મ થયો હતો. આપણે જાણીએ છીએ કે રફી સાહેબ હિન્દી સિને સંગીતનું ઘરેણું હતા, તેમનામાં જબરજસ્ત વૈવિધ્ય હતું. તમામ પ્રકારના તેમના ગીતો અનેક ભાષાઓમાં સંભાળવા મળે છે. તેઓ છ ફિલ્મફેર એવોર્ડ અને એક નેશનલ એવોર્ડ વિજેતા હતા. સરકારે તેમને પદ્મશ્રીથી નવાજ્યા હતા. તેમણે સાડા સાત હજાર ગીતો ગાયા હતાં.

આજે રફી સાહેબના જન્મ દિને આપણે તેમની સંગીતકાર નૌશાદ સાહેબ સાથેની ગાયક-સંગીતકાર રૂપે સર્જેલી જુગલબંધીને યાદ કરીશું. નૌશાદ સાહેબ કહેતાં કે નૌશાદના પિતાજીનો ભલામણ પત્ર લઇને રફી પહેલી વખત મળ્યા હતાં. નૌશાદ સાહેબના સંગીતમાં રફી સાહેબે ગાયેલું પહેલું ગીત ફિલ્મ ‘પહલે આપ’ (૧૯૪૪)માં ‘હિન્દુસ્તાન કે હમ હૈ’ હતું. ત્યારથી શરૂ થયેલી આ ગાયક-સંગીતકારની જુગલબંધીને પરિણામે આપણને ૧૪૯ ગીતો મળ્યાં, જેમાંથી ૮૧ ગીતો સોલો હતાં.

ત્યારે નૌશાદના પ્રિય ગાયકો હતાં તલત મેહમૂદ અને મુકેશ, છતાં ‘મેલા’માં રફી ગાતા હતાં, ‘યે ઝીંદગી કે મેલે’ પણ ‘દુલારી’ના ‘સુહાની રાત ઢલ ચૂકી’થી બધું બદલાઈ ગયું. હવે રફી નૌશાદના પ્રિય ગાયક હતા. ત્યાં સુધી કે ‘દાસ્તાન’માં રાજ કપૂરના અભિનયવાળું યુગલ ગીત ‘તારા રી તારા રી’માં સુરૈયા સાથે રફી સાહેબનો અવાજ હતો. પછી આવી ગોલ્ડન જુબિલી હીટ ફિલ્મ ‘દીદાર’. જેમાં દિલીપ કુમાર માટે રફી સાહેબે પાંચ ગીતો ગાયા અને નૌશાદ-રફી-શકીલ-દિલીપ કુમાર કોમ્બીનેશન કાયમી બની ગયું. એ ગીતો હતાં, ‘બચપન કે દિન ભુલા ના દેના’, ‘હુએ હમ જિનકે લીયે બરબાદ’, ‘નસીબ દર પે તેરે આઝમાના ચાહતા હું’, ‘મેરી કહાની ભૂલનેવાલે’ અને ‘દેખ લિયા મૈને કિસ્મત કા તમાશા’.

૧૯૫૨માં નૌશાદે વધુ એક ગોલ્ડન જુબિલી હીટ ફિલ્મ આપી, મેહબૂબ ખાનની ‘આન’. તેમાંય રફી સાહેબના પાંચ ગીતો ધૂમ મચાવતા હતાં. ‘માન મેરા એહસાન’, ‘દિલ મેં છુપાકર’, ‘મોહબ્બત ચૂમે જિનકે’, ‘ટકરા ગયા તુમસે’ અને ‘ગાઓ તારાને મન કે’. એજ વર્ષે આવી ડાયમંડ જુબિલી હીટ ફિલ્મ ‘બૈજુ બાવરા’. આ સર્વકાલીન યાદગાર સાંગીતિક ગાથામાં પણ પાંચ ગીતો રફી સાહેબના છે, જે તેમને અમર કરી દે છે. ‘તુ ગંગા કી મૌજ મેં’, ‘ઓ દુનિયા કે રખવાલે’, ‘ઝૂલે મેં પવન કે’, ‘મન તડપત હરિ દર્શન કો’ અને ‘ઇન્સાન બનો’. નૌશાદ સાહેબ શ્રેષ્ઠ સંગીતકાર બન્યા.

મેહબૂબ ખાનની ‘અમર’માં દસ ગીતો, તેમાં રફીનું માત્ર એક જ, ‘ઇન્સાફ કા મંદિર હૈ’, પણ ‘શબાબ’ના ૧૧ માંથી ચાર ગીતો રફી સાહેબે ગાયા. ‘મહલો મેં રહને વાલે’, ‘યહી અરમાન લે કે’ અને ‘આયે ન બાલમ’ યાદગાર હતાં. ખુદ નૌશાદ નિર્મિત ‘ઉડન ખટોલા’માં રફીએ ગાયું, ‘ઓ દૂર કે મુસાફિર’, ‘ના તુફા સે ખેલો’ અને ‘મોહબ્બત કી રાહોં મેં’. ૧૯૫૭માં આવી દેશની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ, ડાયમંડ જુબિલી હીટ ફિલ્મ ‘મધર ઇન્ડિયા’. કુલ બારમાંથી ચાર ગીતો રફી સાહેબના. ‘ગાડીવાલે’ અને ‘મતવાલા જીયા’ કે ‘દુઃખ ભરે દિન’માં સમુહગાનની ખુબસુરતી હતી, તો ‘ના મેં ભગવાન હું’ માં બેફિકરાઈ હતી. ‘સોહની મહિવાલ’માં નૌશાદે રફીની પ્રતિકૃતિ જેવા મહેન્દ્ર કપૂરને પહેલી વાર રજૂ કર્યા હતા. વધુ એક ગોલ્ડન જુબિલી હીટ ફિલ્મ ‘કોહિનૂર’ આવી, ૧૧માંથી છ ગીતો રફીના. અહીં મળ્યું, દેશના શ્રેષ્ઠ ગીતોમાંનું એક, ‘મધુબન મેં રાધિકા નાચે રે’. ૧૯૬૦ના એજ વર્ષમાં નૌશાદની વધુ એક ડાયમંડ જુબિલી હીટ ફિલ્મ આવી, ‘મુઘલ એ આઝમ’. તેમાં ૧૨ ગીતો હતાં, પણ રફીનું એક જ, ‘ઝીંદાબાદ’ ઝીંદાબાદ’, જેમાં રફી સાથે સમુહમાં ગાનારા ૧૦૦ સાથી ગાયક કલાકારો હતાં! બીજે વર્ષે વધુ એક ગોલ્ડન જુબિલી હીટ ફિલ્મ, ‘ગંગા જમુના’ આવી જેમાં પૂરબીમાં રફી ગાતા હતા, ‘નૈન લડ જઈ હૈ’.

દાયકો બદલાયો. ‘સન ઓફ ઇન્ડિયા’માં ‘દિલ તોડને વાલે’ હીટ થયું. ‘મેરે મેહબૂબ’માં શીર્ષક ગીત અને ‘યાદ મેં તેરી’ યુગલ ગીત યાદગાર. ‘લીડર’ના ૮ માંથી ૬ ગીતોમાં રફીનો અવાજ. તમામ હીટ. પણ ‘એક શહેનશાહને’ ઉત્તમ. ‘દિલ દિયા દર્દ લિયા’માં ‘કોઈ સાગર’ ઉત્તમ ગઝલ બની. છેલ્લી ગોલ્ડન જુબિલી હીટ બની ‘રામ ઔર શ્યામ’, જેમાં ‘આજ કી રાત’ ઉત્તમ. ‘આદમી’ના ‘આજ પુરાની’ અને ‘ના આદમી કા’ કેમ ભુલાય? પછી સમય બિલકુલ બદલાઈ ગયો. આ યાદગાર ભાગીદારીને સલામ.

ડીસેમ્બર ના સિતારા – નરેશ કાપડીઆ

1 ટીકા

Filed under ઘટના

Written In March – Poem by William Wordsworth

Written In March – Poem by William Wordsworth

–>
Autoplay next video

The cock is crowing,
The stream is flowing,
The small birds twitter,
The lake doth glitter
The green field sleeps in the sun;
The oldest and youngest
Are at work with the strongest;
The cattle are grazing,
Their heads never raising;
There are forty feeding like one!

Like an army defeated
The snow hath retreated,
And now doth fare ill
On the top of the bare hill;
The plowboy is whooping- anon-anon:
There’s joy in the mountains;
There’s life in the fountains;
Small clouds are sailing,
Blue sky prevailing;
The rain is over and gone!

4 ટિપ્પણીઓ

Filed under કાવ્ય

બ્રેન ફૅડ : હંગામી શૂન્યમનસ્કતા/પરેશ વ્યાસ

બ્રેન ફૅડ : હંગામી શૂન્યમનસ્કતા

મગજમાં અસીમ માહિતીનો સંગ્રહ થયેલો છે. પણ જોઇએ ત્યારે એ માહિતી પાછી મળી જાય એવું ન પણ બને. પોતાની જાતને બહુ ગંભીરતાથી ના લેવી જોઇએ

ઓસ્ટ્રેલિયા જે રમે છે ધેટ ઇઝ જસ્ટ નોટ ક્રિકેટ. ‘જસ્ટ નોટ ક્રિકેટ’ એક મુહાવરો છે. કોઇ કૃત્ય ગેરવાજબી, અજુગતુ કે અનુચિત હોય કે કોઇ નીતિરીતિ કપટી, દંભી કે કુટિલ હોય તો એને જસ્ટ નોટ ક્રિકેટ કહે છે. માત્ર ક્રિકેટ માટે જ એ લાગુ પડે છે એવું નથી. રાજકારણમાં ચૂંટણી ટાણે કોઇ ખમતીધર પક્ષની ટિકિટ મેળવવા હું પૂર્ણત: લાયક હોઉં પણ જો ટિકિટ કોઇ ક્રિમિનલ બેકગ્રાઉન્ડવાળા ઉમેદવારને મળે તો હું બળાપો કાઢું કે ધીસ ઇઝ નોટ ક્રિકેટ. ક્રિકેટ એ સદ્ગૃહસ્થની રમત કહેવાતી હતી એટલે એમાં કોઇ ચીટિંગ કરે જ નહીં. નીતિ અનુસાર, નિયમ અનુસાર રમવું એ ક્રિકેટ. પણ હવે એવું રહ્યું નથી. હવે લુચ્ચાઇ કરવી, લુચ્ચાઇ કર્યા કરવી એ જગતની રીત છે. હવે તો કોઇ વાજબી કે ઉચિત વાત કરે; નેક કે નિષ્કપટ કામ કરે તો કહેવાય કે આ ક્રિકેટ નથી. અથવા એમ કહો કે પ્રેમ અને જંગ… અને ક્રિકેટમાં બધું જ જાયજ છે !

આમ તો આપણે પૂણેની પહેલી ટેસ્ટ મેચમાં બેહદ પૂરી રીતે હાર્યા હતા. પૂણેની પિચ મોટે સપાડે ટર્નિંગ બનાવી જેથી આપણાં સ્પિનર્સને ફાયદો થાય. પણ આપણે ભૂલી ગયા કે ટીમ ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ સ્પિન બોલર્સ છે. એમની સ્પિન બોલિંગ સામે ભારતીય બેટ્સમેન ટકી શક્યા નહીં અને માત્ર ત્રણ દિવસમાં ૩૩૩ રનથી હારી ગયા.

આઇસીસીનાં મેચ રેફરી ક્રિસ બ્રોડે રીપોર્ટ આપ્યો કે પૂણેની પિચ ઉણપવાળી પિચ હતી. હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સનાં અહેવાલ મુજબ મેચ શરૃ થતા પહેલાં ભારતીય ટીમનાં સિનિયર સભ્યોએ પિચની પ્રીપરેશનમાં દખલગીરી કરવાનું શરૃ કર્યું હતું. અને આમ ટર્ન લેતી પિચ બનાવવા જતા આખી પિચ ખામીવાળી પિચ બની ગઇ. આ આપણી જસ્ટ-નોટ-ક્રિકેટ ચેષ્ટા હતી. પછી તો હાથના કર્યા હૈયે વાગ્યા અને ટર્ન થતા દડે આપણાં ડાંડિયા ડૂલ થયા. બેંગ્લોરની બીજી ટેસ્ટમાં પણ એમ જ થવા જઇ રહ્યું હતું. શરૃઆતમાં આપણા હાલત ખસ્તા જ હતી. પણ પછી બે કાઠિયાવાડી ખેલાડીઓ પૂજારા અને જાડેજાએ ખમીર બતાવ્યું અને છેલ્લે અશ્વિનનાં કાંડાની કરામતે બીજી ટેસ્ટ જીતાડી. એમાં એક બનાવ બન્યો.

ભારતીય બોલર ઉમેશ યાદવનાં દડે ઓસ્ટ્રેલિયાનો કેપ્ટન સ્મિથ એલબીડબલ્યૂ આઉટ થયો. ઓન-ફીલ્ડ અમ્પાયરનાં નિર્ણયને ડીઆરએસ (ડીસિશન રીવ્યૂ સિસ્ટમ)થી પડકારી શકાય છે. પણ માટે મેદાનમાં પોતાનાં પાર્ટનર ખેલાડી સાથે જ ચર્ચા કરી શકાય. પેવેલિયન તરફ જોઇને ઇશારાબાજી ન કરી શકાય. એમ કરે તો એ ચીટીંગ થયું. ઓસ્ટ્રેલિયન કેપ્ટન સ્મિથ ડ્રેસિંગ રૃમ તરફથી કોઇ ઇશારાની રાહ જોઇ રહ્યો હતો અને કોહલીએ અમ્પાયરને અપીલ કરી. અમ્પાયરે અપીલ માન્ય રાખી અને આઇસીસીનાં નિયમો અનુસાર ઓસ્ટ્રેલિયાને ડીઆરએસ આપવાની ના પાડી. મેચ પછીની પત્રકાર પરિષદમાં કોહલીએ આ બનાવને મોઘમ રીતે ચીટીંગ જ કહ્યું. સ્મિથે પોતાનો બચાવ કરતા કહ્યું કે આ તો બ્રેન ફૅડ (મ્ચિૈહ ખચગી) હતું. પણ પછી સાચી વાત સમજાઇ એટલે મેદાન છોડી દીધું. શું છે આ શબ્દ બ્રેન ફૅડ ?

બ્રેન તો આપણે જાણીએ છીએ. મગજ. મગજ હોય ત્યાં મગજમારી પણ હોય જ ! બ્રેન ફૅડ એટલે હંગામી રીતે બંધ થઇ જવું. વિચારશૂન્ય અથવા શૂન્યમનસ્ક. કોહલીએ જો કે પોતે ‘બ્રેન ફૅડ’ની વ્યાખ્યા સ્મિથ એન્ડ કંપનીને બખૂબી સમજાવી. એણે કીધું કે પહેલી ઇનિંગમાં બોલરે ફેંકેલો દડો સ્ટમ્પની બહાર જાય છે એમ સમજીને એણે બોલને છોડી દીધો’તો પણ બોલે તો ભારે કરી. એ તો લાગટ અંદર આવ્યો અને સ્ટમ્પ ઊડાડતો ગયો. હું આઉટ થયો એ હતું મારું બ્રેન ફૅડ. મગજે ટેમ્પરરીલી વિચારવાનું બધ કરી દીધુ’તું. પણ તમે આઉટ થાવ ત્યારે કંઇક સગડ મેળવવા માટે આમ ડ્રેસિંગ રૃમ તરફ જુઓ તે કાંઇ બ્રેન ફૅડ ના કહેવાય. એ તો ચોરી કરીને પાસ થવાની કોશિશ કહેવાય.

મૂળ લેટિન શબ્દો ‘ફેટયુસ’ (નાદાન, બેસ્વાદ) અને ‘વેપિડસ’ (રસહીન, નીરસ)ને જોડીને શબ્દ બન્યો ‘ફેટિડસ’. એની પરથી ફ્રેંચમાં ફેઇડર અને ઇંગ્લિશમાં ફૅડ શબ્દ બન્યો. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર ફૅડનો અર્થ થાય છે નમી પડવું, કરમાવું, સુકાવું, મ્લાન થવું, ફીકું કે ઝાંખું પડવું અથવા પાડવું, ધીમે ધીમે લોપ પામવું, તાજગી અથવા રંગ ઊડી જવો, (સિનેમા) ચિત્ર ધીમે ધીમે દેખાવા લાગે કે દેખાતું બંધ થાય તેમ કરવું, અવાજ સંભળાવા લાગે કે સંભળાતો બંધ થાય તેમ કરવું કરમાવું તે. બ્રેન ફૅડ એટલે થોડી વાર માટે ધ્યાન કેન્દ્રિત ના કરી શકાય અથવા સ્પષ્ટ રીતે વિચારી ના શકાય એવો અનુભવ.

બ્રેન ફૅડ ક્યારે થાય ? જાહેરમાં બોલવા જઇએ ને મગજ સાવ બહેર મારી જાય. લખતા હોઇએ ને કાંઇ સૂઝે નહીં . વાત કરતા હોઇએ પણ કોઇ અગત્યની વાત ટાણે યાદ આવે જ નહીં. કાંઇ શોધતા હો પણ સુઝે નહીં. શું હશે ? ભૂલવાનો રોગ ? કે પછી મગજની ગાંઠ ? અનેક નબળાં વિચાર આવી જાય. આપણે સમજી લેવું કે બ્રેન ફૅડ નોર્મલ છે. વિરાટ કોહલીને ય થતું હોય તો આપણને ય થાય. મગજનું ઓવરલોડિંગ થાય ત્યારે આવું થાય. મગજમાં અસીમ માહિતીનો સંગ્રહ થયેલો છે. પણ જોઇએ ત્યારે એ માહિતી પાછી મળી જાય એવું ન પણ બને. પોતાની જાતને બહુ ગંભીરતાથી ના લેવી જોઇએ. ક્યારેક ભૂલી જવાય. જાત પર હસી લેવું. આ બધુ હંગામી છે.

પોતાનાં લક્ષ્ય પણ હંગામી રીતે ચેન્જ કરી શકાય. આ અગાઉ તમે કરેલ પ્રશંસનીય કાર્યો યાદ કરી લેવા. તમારી ક્ષમતા છે જ. આ બધું તો કામચલાઉ છે. ઊંડા શ્વાસોછ્વાસ, પ્રાણાયામ મદદ કરી શકે. યાદ રાખવા જેવું લખી રાખવું. શબ્દોનાં મહારથી કવિ રમેશ પારેખ પણ પોતાનું પ્રવચન લખીને લાવતા. એમાં કાંઇ વાંધો નથી. તમારા મગજને ભલીભાંતિ ઓળખો છો. તમારી સાથે અપ્રિય ઘટના બની હોય એનાં ઓછાયા સતત પડતા રહે છે. કોઇ વણઉકેલ સમસ્યા કેડો મૂકતી નથી. જાતની સંભાળ જરૃરી છે. હરવાફરવા ય જઇ શકાય. અને છતાં ચિંતાની બિમારી (એન્ઝાઇટી) છ મહિનાથી વધારે રહે અથવા ઉદાસીની બિમારી (ડિપ્રેશન) બે અઠવાડિયાથી વધારે રહે તો દાકતરી સલાહ લઇ શકાય.

બ્રેન ફૅડ એ હંગામી ઘટના છે. પણ એક દિ આખું બોડી કાયમી રીતે ફૅડ થવાનું છે. રાત્રે સુંદર અવાજે ગાતા પક્ષી નાઇટિંગલ વિષે ઉર્મિકાવ્યમાં મહાન કવિ જ્હોન કિટ્સ આ જ વાત કરે છે. સ્વપ્ન અને હકીકત, પ્રસન્નતા અને પીડા, કલ્પના અને કોમન સેન્સ વચ્ચે જીવનસંગ્રામ છે. કવિ આખરી પંક્તિઓમાં લખે છે કે અલવિદા.. અલવિદા. આ ગમગીન ગીત હવે ધીમે ધીમે ફૅડ થતું જાય છે. ઘાસના મેદાન કે સ્થિર ઝરણાંને પેલે પાર ક્યાંક એનો અવાજ ધરબાઇ ગયો છે. શું આ આભાસ છે કે દિવાસ્વપ્ન ? સંગીત તો જતુ રહ્યું છે. હું જાગ્રત છું કે હજી સૂતો છું ?

શબ્દશેષ
”દિલ કહે એમ કરો પણ મગજને સાથે લેવાનું ભૂલશો નહીં.” – અજ્ઞાત

2 ટિપ્પણીઓ

Filed under Uncategorized

મિત્રોનો પ્રસાદ બે મરાઠી ક્લાસિક નાટકો – કનકભાઈ

આ સાથે બે મરાઠી ક્લાસિક  નાટકોના વિડીયો રજૂ કરું છું.
નિરાત કરીને જરૂર નિરખજો .મજા આવશે  – કનકભાઈ
 
Ghashiram Kotwal is a Marathi play written by playwright Vijay Tendulkar in 1972 as a response to the rise of a local political party, Shiv Sena, in Maharashtra.[1][2] The play is a political satire, written as historical drama. It is based on the life of Nana Phadnavis (1741–1800), one of the prominent ministers in the court of the Peshwa of Pune and Ghashiram Kotwal, the police chief of the city. Its theme is how men in power give rise to ideologies to serve their purposes, and later destroy them when they become useless. It was first performed on 16 December 1972, by the Progressive Drama Association in Pune. Jabbar Patel’s production of the play in 1973 is considered a classic in Modern Indian Theatre.[3]
1.  https://www.youtube.com/watch?v=4_Fc_e0L66I&t=3936s

Leave a comment

Filed under ઘટના

માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં/

શ્રીકૃષ્ણ
આદરણીયશ્રી મોરારિબાપુ, સારસ્વતો, સહ્દયો, મિત્રો, મુરબ્બીઓ, વડીલો, દેવીઓ અને સજ્જ્નો
સૌને મારા પ્રણામ. શ્રીકૃષ્ણને ઓળખવા, સમજવા અને પામવાની અભિલાષા ભારતીય પ્રજાની અંદર સર્વકાળે એક સરખી રીતે જોવા મળે છે. ગજેન્દ્રનાથ રોય, બંકિમચંદ્ર ચેટરજી, બુધ્ધદેવ બસુ, સુનીલ ગંગોપાધ્યાય, રામધારીશ્રી દિનકર, ધર્મવીર ભારતી, નરેન્દ્ર કોહલી, ઓશો રજનીશ, મહર્ષિ અરવિંદ, શિવાજીરાવ સાવંત વગેરે જેવા ચિંતકોએ શ્રીકૃષ્ણને ચિંતનાત્મક અને સર્જનાત્મક ભૂમિકાએ આલેખાવનો પ્રયાસ કર્યો છે.
ગાંધીજી કહેતા હતા કે, ‘જે પુરૂષ પોતાના યુગની અંદર સૌથી વધારે ધર્મવાન હોય એને ભવિષ્યની પ્રજા અવતારરૂપે પૂજે છે.’ શ્રીકૃષ્ણ આવા ધર્માવતાર હતા. તેઓ કયારેય રાજસિંહાસન ઉપર બેઠા નથી અને હજારો વર્ષોથી પ્રજાના ઉરસિંહાસન પરથી ઉતર્યા નથી. આવા શ્રીકૃષ્ણ વિશે નવલકથા લખીને સાંપ્રત સમયની કોઈ એવી સમસ્યાની અંદર માર્ગદર્શક બનવા લેખન કરવું એ કોઈ પણ સર્જક માટે મોટો પડકાર છે. શ્રી હરીન્દ્ર દવે આ પડકાર પોતાની નવલકથા ‘માધવ ક્યાંય નથી’માં ઉઠાવે છે. તેઓ ભારતીય વિદ્યાભવનમાં કામ કરતા હતા એ જ અરસામાં કનૈયાલાલ મુનશીની ‘કૃષ્ણાવતાર’ નું અનુવાદનું કાર્ય એમને સોંપાયું. એનો અનુવાદ કરતાં કરતાં કૃષ્ણજીવનની મોહની લાગી અને એમાંથી જે ઊર્મિસ્પંદન જાગ્યું અને અદ્દભુત કાવ્ય ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રગટ થયું. એ આપણે સૌ વારેવારે સાંભળીએ છીએઃ
ફૂલ કહે ભમરાને ભમરો વાત વહે ગુંજનમાં
માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં
કાલિન્દીનાં જલ પર ઝૂકી પૂછે કદંબડાળી ,
‘યાદ તને બેસી અહીં વેણુ વાતા’તા વનમાળી?’
લહર વમળને કહે, વમળ એ વાત સ્મરે સ્પંદનમાં
માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં
કોઈના માગે દાણ, કોઈની આનંદ વાટે ફરતી,
હવે કોઈ લજ્જાથી હસતાં રાવ કદી ક્યાં કરતી?
નંદ કહે યશોમતીને, મૈયા વ્હાલ ઝરે લોચનમાં
માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં
શિર પર ગોરસ મટૂકી મારી વાટ કેમ ના ખૂટી,
અવ લગ કંકર એકે ના વાગ્યો ગયાં ભાગ્ય મુજ ફૂટી!
કાજળ કહે આંખોને, આંખો વાત વહે અશ્રુવનમાં
માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં
અહીં સાંભળો
Image result for માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં
‘ક્યાંય નથી’ બોલાય છે અને મણનો નિસાસો મૂકાય છે. આખા કાવ્યની અંદર જે ઘૂંટાઈ ઘૂંટાઈને વાત થઈ છે તે વાત નિસાસાની છે. નંદબાબા, જશોદા, રાધિકા, યમુના, બંસી, કદંબ,ધેનુ આ બધું એમના સ્મરણની અંદર હશે પણ, ત્યાર પછી આ સંવેદન આગળ વધતું ગયું અને એમની સજર્નાત્મકતાએ એમની પાસે ‘માધવ ક્યાંય નથી’ લખાવી. આ નવલકથા એ ઘૂંટાયેલી અંતર્ગૂઢ વ્યથાની અને વેદનાની કથા છે. એ વાંચીને પૂરી કરીએ ત્યારે જાણે કે કોઈ સ્વપ્ન જોઈને જાગ્યા હોઈએ એવો અનુભવ આપણને થાય છે. નવલકથાની અંદર એમણે જે અંતર્ગૂઢ વ્યથા, ઘેરી વેદનાનું નિરૂપણ કર્યું છે તે અન્યત્ર દુર્લભ છે. ભલે એમણે આ કૃતિ સ્વપ્નરૂપે કલ્પી નથી કે કાવ્યના સ્તરે પણ વિભાજીત કરી નથી અને એ છતાંય એક સ્વપ્નવત અને એક ‘લિરિકલ પોએમ’ જેવો અનુભવ આપણને આપી જાય છે.
કેવી રીતે સર્જાઈ આ કૃતિ? કોણે ધક્કો આપ્યો હરીન્દ્રભાઈને આ નવલકથા લખવાનો? આપણે બધા જાણીએ છીએ કે હરીન્દ્ર્ભાઈ વ્યવસાયે પત્રકાર હતા અને પત્રકારત્વ નિમિત્તે એમણે દેશ અને દુનિયામાં તત્કાળ બનતી ઘટનાઓ વિશે વિચારવાનું અને લખવાનું સતત બન્યા કરતું. એ નિમિત્તે નવલકથાના વિષયવસ્તુઓ હંમેશાં મળતા રહેતા. દેશ અને દુનિયાન તખ્તે અત્યંત ક્ષુબ્ધ થઈ જવાય એવી પરિસ્થિતિ છે એવો અનુભવ એમને જ્યારે થયો ત્યારે એમણે ‘માધવ ક્યાંય નથી’ લખી.
આપણે સૌ જે જમાનામાં જીવી રહ્યા છે, જે સમયનું આપણે સંતાન છીએ એ સહિષ્ણુતાનો જમાનો છે. આ જમાનાની અંદર બધુ મરતું જાય છે, સબંધો મરતા જાય છે, પ્રેમ મરતો જાય છે, ભાષા મરતી જાય છે. પરિસ્થિતિ એવી આવતી જાય છે કે આદર્શોને, મૂલ્યો તળે ઉપર થતા જાય છે. લૂણો લાગેલી ઈમારતની જેમ ખરતું જતું હોય, વિખરાતું જતું હોય એવી સ્થિતિમાં આપણે જીવીએ છીએ.
સુરેશ જોષી વારેવારે કહેતા હતા કે, ‘શારીરિક અર્થમાં જ આપણે સૌ જીવી રહ્યા છીએ, આધ્યાત્મિક અર્થની અંદર તો આપણે ક્યારનાય મરી ચૂક્યા છીએ.’ આપણે જે જીવન જીવી રહ્યા છીએ તે મરણોત્તર જીવન છે, એનું કારણ એ હતું કે બોઝિલ ભૂતકાળ, ત્રસ્ત અને થાકેલું ભવિષ્ય અને રોળાયેલા વર્તમાનની વચ્ચે આપણે મૂકાયેલા છીએ. આપણે જ્યારે આમ મૂકાયેલા છીએ ત્યારે પરિસ્થિતિ કેવી હોય? આપણી પરિસ્થિતિ એ છે કે જીવનનું વસ્ત્ર તાર-તાર થઈને ફાટી ગયું છે, તો એને ફરીથી બક્ષા ભરીને કોણ અખંડ કરી આપે? ખુદ સ્વયં ભગવાને પણ સ્વમુખે ગીતાની અંદર यदा यदा हि धर्मस्य શ્લોકમાં સામે ચાલીને જે ગેરંટી આપી હતી તો જ્યારે પરિસ્થિતિ આ હદે વણસી ચૂકી છે ત્યારે પોતાના વચનનું પાલન કરવા માટે શ્રીકૃષ્ણ કેમ નથી આવતા? જીવન છે, પણ ચૈતન્ય ક્યાં છે? મધુવન પણ છે, પણ માધવ ક્યાં છે? જ્યાં જીવન હોય અને ચૈતન્ય ન હોય, મધુવન હોય અને માધવ ન હોય, એ બે વાતની સહોપરિસ્થિતિ રચીને લેખકે આ કથા લખી છે, અહીં વેદનાનું નિરૂપણ છે. આપણી વર્તમાન પરિસ્થિતિની કરુણતા આ સર્જનના પાયામાં છે.
ગીતમાં પ્રતિનિધિરૂપે ભમરો આવ્યો હતો અને હરીન્દ્રભાઈએ નવલકથા લખી ત્યારે એમણે એમાંથી આગળ પડતું રૂપક લીધું. જેના પગમાં જ ભમરો છે, જે નિત્યપ્રવાસી છે એવા યાયાવર નારદ એમને મળ્યા. એટલે આ નવલકથાની અડધાથી વિશેષ જે સફળતા છે તે તેની પાત્ર વિભાવના છે. જે રીતે નારદનું પાત્ર એમણે કલ્પ્યું અને મૂક્યું ત્યાં જ આપણે અભિભૂત થઈ જઈએ છીએ. જેમણે જેમણે કૃષ્ણકથા લખી છે તેમણે તેમણે એક બહુ મોટી સમસ્યાનો સામનો કરવાનો આવ્યો છે : શ્રીકૃષ્ણ અને રાધાના સંબંધ વિશે.
હરીન્દ્રભાઈએ જે રીતે રાધાના પાત્રનો તોડ કાઢ્યો છે તે નવલકથાની બીજી સફળતા છે. પૂર્ણમાત્રામાં ખીલેલા કળિયુગમાં ચાર દૂષણો તો હોય જ : મદ્યપાન, જુગટુ, પરસ્ત્રીગમન અને બધા જ હલકા પ્રકારના કૃત્યો. આવા જમાનાની અંદર પોતાની સગી બહેનના સાત-સાત સંતાનોને જો રાજા રાજલિપ્સાના કારણે મારી શકતો હોય તો એનો જ એક દ્વારપાળ પોતાની પત્નીને જુગારના દાવ પર શા માટે ન લગાડી શકે? એ દ્વારપાળ જુગટું રમતાં-રમતાં પોતાની પત્નીને હારી ગયો છે અને એ હારી ગયેલી એની પત્ની મુદ્રા સવારમાં એને જીતી ચૂકયો છે એવા દારૂડિયાના પનારે ન પડવું પડે એટલા માટે યમુનામાં દેહને વિસર્જિત કરવા જાય છે, ત્યારે તેનો પતિ પૂછે છે ત્યારે ખૂબ માર્મિક જવાબ આપતા મુદ્રા કહે છે, ‘દુર્ગની બહાર, દેહની બહાર.’ પછી એનું સ્વરૂપાંતર થાય છે, જ્યારે એ તણાતી તણાતી વૃષભાનને મળે છે ત્યારે તે મુદ્રા મટી ચૂકી છે અને રાધા બની ગઈ છે.

કૃષ્ણ જે બ્રહ્યસ્વરૂપ અને પૂર્ણ પુરુષોત્તમ છે એને દેહ ન આપવાનો હોય, એની પાસે કોઈ ઘટનાઓ મૂકીને કાર્યો ન કરાવવાના હોય. એને સાક્ષાત અને પ્રત્યક્ષ ન લાવી શકાય… એ આપણી અનુભૂતિનો વિષય હોઈ શકે. એ આપણા દ્રશ્યાલેખનનો કે આપણી પોતાની દ્રષ્ટિસીમાનો વિષય ન બની શકે અને એ માટે થઈને વસ્તુ વિભાવના એમણે એ રીતે રજૂ કરી છે.
નારદને જ્યારે સમાચાર મળ્યા કે દેવકીના આઠમા સંતાનરૂપે સ્વયં નારાયણ અવતરવાના છે ત્યારે યમુના કિનારે કુટીર બાંધીને પોતે ત્યાં નિવાસ કર્યો અને જેવો આઠમા સંતાનનો જ્ન્મ થયો ને તેઓ કારાગ્રહમાં પહોંચી ગયા, પણ શ્રીકૃષ્ણ નીકળી ચૂક્યા છે. પગેરું દાબતાં-દાબતાં એ અયોધ્યા અને પંચવટી સુધીનો પંથ કાપી નાખે છે. ત્યાર પછી એ કૃષ્ણને શોધવા ગોકુળ, મથુરા, વૃંદાવન, હ્સ્તિનાપુર, દ્વારિકા, હિમાદ્રિ પર્વત, બદ્રિકાશ્રમ એમ ભટકતા રહે છે. આખી કથાની વસ્તુ વિભાવના અને વસ્તુ સંકલન એવી રીતે કર્યું છે કે જ્યાં કૃષ્ણ છે એવી ખબર મળે તો એને મળવા, બે વાત કહેવા, એની સાથે ભાવાનુભૂતિ છે તે સર્જવા માટે થઈને નારદ જે રીતે પ્રયત્ન કરે છે, તેમાં જ્યાં પહોંચે ત્યાં ચંદ ક્ષણો, કલાકો પહેલા જ શ્રીકૃષ્ણ ત્યાંથી નીકળી ગયા હોય અને બંનેનું મિલન ન થઈ શકે !
પરિણામે નારદની જે વ્યથા છે તે ઘૂંટાતી જાય છે અને એ વિરહની તીવ્ર અવસ્થાએ પહોંચે છે. નારદ મીરા અને ચૈતન્ય મહાપ્રભુ જેવો ચિરપ્રતિક્ષીત જીવ છે. શ્રી વલ્લભાચાર્યે શ્રીકૃષ્ણની ચાર પ્રિયતમાઓની કલ્પનાની વાત કરી છેઃ પહેલી પ્રિયતમા એમની રાધિકા, બીજી પ્રિયતામાઓ વ્રજના ગોપગોપીરૂપે જન્મેલાં રામાવતારના ૠષિમુનિઓ, ત્રીજી પ્રિયતમાઓ તે સખીમંડળ અને ચોથી પ્રિયા તે યમુના મહારાણી. મારી દ્રષ્ટિએ એમના પાંચમા પ્રિયા તે નારદ સ્વયં છે. ભલે પુરૂષરૂપે હોય પણ એ ભક્તિપ્રિયા છે. શ્રીનારદે પંચરાત્રે ‘ભક્તિસૂત્ર’ લખ્યું તે પહેલા રાધાની પાસે ભક્તિની વાતમાં દીક્ષા લીધી હતી.
સૌરાષ્ટ્રના એક બહુ મોટા ગજાના ને ન ગણાયેલા છતાંય જેમણે અત્યંત માર્મિક રીતે રાધા ઉપર સુંદર ખંડકાવ્ય લખ્યું છે તે દેવજી મોઢા રાધાનો પરિચય આપતા કહે છે કે,
‘ભક્તિ ઠરતા ઠરી ગઈ, ને બની ગઈ તે રાધા.’
જેમ પાણી ઠરે ને બરફ બને એમ જો ભક્તિ ઠરી જાય તો તે રાધા બની જાય ! જે ઉદ્વેગ, વ્યાકુળતા, તલસાટ, અને ધખનાથી નારદ શોધ કર્યા કરે છે એ તલસાટ તો ઠરતા ઠરી જાય તો એ બને નારદ. નારદ આ તલસાટનું, ધખનાનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ છે.
આ નારદ લાંબો પંથ કાપીને વૃંદાવનમાં આવ્યા છે. પછી ગોકુળ આવી સૌ પહેલા નંદનું ઘર શોધે છે અને એક સ્ત્રીને નંદના ઘરનું સરનામું પૂછે છે. એ સ્ત્રીના મુખેથી અપાયેલો જવાબ આપણને હરીન્દ્ર દવેના ગદ્યનો પરિચય કરાવી જાય છે. પેલી સ્ત્રી નારદને જવાબ આપતા કહે છે,
‘તમારે નંદજીનું ઘર શોધવું નહીં પડે. અહીં ચાલતા જાઓ અને આંસુની ખારી ભીનાશથી પોચી બનેલી આ કેડી જેના આંગણામાં અટકે એ જ નંદનું ઘર.’
નારદ નંદજીના ઘરે પહોંચે છે. નંદ ઢીલા પડી ગયા છે, ગુમસુમ છે એમનું સ્વાગત નથી કરી શકતા અને જ્યારે ભાન થયું ત્યારે ક્ષમા માગીને કહે છે, ‘શું વાત કરું મહર્ષિ? કૃષ્ણ અને બલરામે મને પ્રણામ કર્યાં! જેઓ દોડીને મારા ખોળામાં બેસવાનું જાણતા હતા, જેમની ચરણરજથી રજોટાઈને મારા વસ્ત્રોનો રંગ બદલાઈ ગયો છે એ છોકરાઓએ મારી ચરણરજ લીધી ! નારદજી ! અમારા વૃંદાવનમાં બાપ-દીકરા વચ્ચે આવો વ્યવહાર થતો નથી.’ અહીં એક પિતૃહ્રદયની વેદનાનું આલેખન થયું છે. એથીયે વધારે વિરહની વ્યથામાં ડૂબેલી માતા જશોદા નારદજીને કહે છે કે,
‘નારદ ! મથુરાથી આવ્યા તો પૂછતાં તો આવવું હતું કે રાણી દેવકીના અંતઃપુરમાં કોઈ દાસીનો ખપ છે કે નહીં?’ કોઈ પણ વાચક આ વાંચતી વખતે સ્વસ્થ રહી શકતો નથી. બાળપણના પ્રસંગને યાદ કરીને પણ દેવકી વિલાપ કરે છે અને એક માતા જ કરી શકે એવી કલ્પના કરીને કહે છે, ‘એ બિચારો લાચાર હશે હોં. ભાલાની અણીએ રાજા ઉગ્રસેને એને રોકી રાખ્યો હશે. નહીંતર મારા વિના એક રાત પણ રહી શકે ખરો?’ માતૃહ્રદયની વેદનાનું નિરૂપણ લેખક અહીં સચોટ રીતે કરે છે.
ત્યાર પછી નંદબાબા એને રાધા પાસે લઈ જાય છે. ત્યારે આપણું હ્રદય વલોવાઈ જાય એવા શબ્દો રાધા ઉચ્ચારે છે, ‘હાય રે! તે દિવસે તમે ગોવર્ધનને તમારી કોમળ આંગળી ઉપર તોળી શા માટે રાખ્યો? એ આંગળી ખેસવી લીધી હોત અને પર્વતને અમારી ઉપર પડવા દીધો હોત તો આજે આ દુઃખના પહાડની અસહ્ય પીડા તો લલાટમાં ન રહેત ! આજે જે પીડા અમે અનુભવી રહ્યા છીએ એ પીડા લલાટમાં તો ન લખાયેલી હોત.’ નારદ કૃષ્ણનો સંદેશો લઈને આવ્યા છે તેમ કહે છે ત્યારે રાધા એકદમ જાણે કે સ્થિર, અસ્પૃષ્ટ, અલુપ્ત, તટસ્થ થઈ ગઈ હોય એમ બોલે છે, ‘કંઈ ઓળખાણ પડી નઈ! કોણ કૃષ્ણ? હા, એ નામના એક છોકરાનો ઓળખતી હતી હું, નંદનો છોકરો. પણ અમારી બાજુના માણસો કંઈ મા-બાપ નામ બદલી નાખતા નથી. એ આજે નામ બદલીને બેસી ગયા છે. વસુદેવ – દેવકીનું એ સંતાન થઈ ગયા!’
પછી અત્યંત વ્યાકુળ થઈને એ બોલે છે કે, ‘તમે તો અમને ઓળખતા નથી, પણ કૃષ્ણ તો ઓળખે છે ને? લો, આ મારી ભેટ એમને આપજો. અહીં એ મધરાતે વાંસળી વગાડતો ત્યારે અડવાણે પગે, ઝાડ-ઝાંખરાં, સાપ-વીછી કે વાઘ-વરુના ભયને કોરે મૂકીને અમે યમુના તટે દોડી આવતા. એમને કહેજો કે ઊંડો નિસાસો હવામાં વહેતો ના મૂકે, આ વાંસળીમાં એને ભરે. આ વાંસળી સાંભળીને મથુરામાંથી કોઈ જાગે કે ન જાગે વૃંદાવનમાંથી એક બાવરી દોડતી આવશે.’
ખૂટે કેમ વિખૂટો રસ્તો એકલદોકલ મર્ગ અહીંનો?
નાદાન તમન્ના હસતી’તી ને તડપનનો તહેવાર હતો.
આ તડપનના તહેવારની આખી કથા છે. આ વ્રજની વેણુ, રેણુ, આ ધેનુ અહીં તડપે છે. કાવ્યમાં ખૂબ જ સુંદર રીતે આ તડપનને વાચા આપી છે.
દેવકી અને શ્રીકૃષ્ણ પોતે પણ વેદના અનુભવે છે. દ્વારિકાધીશ થઈ ગયા પછી એક વખત માતા દેવકી શ્રીકૃષ્ણને ગોરસ વ્હાલું છે એ યાદ રાખીને એના ભાણામાં જ્યારે ગોરસ પીરસે છે ત્યારે અત્યંત ખિન્ન થઈને, ભાણેથી ઉઠીને કૃષ્ણ બહાર જતા રહે છે અને દેવકીની આંખમાં આંસુના તોરણ બંધાય છે. વસુદેવે જોયું છે કે કેટલીય રાત બહાર ઝરૂખામાં કૃષ્ણને નિસાસા નાખતા જોયા છે. જશોદાને, નંદને, રાધાને, એ રેણુ, વેણુ અને ધેનુને યાદ કરી કરીને ઝૂરાપો અનુભવતા અને રિક્તતાનો અનુભવ કરતા જોયા છે. આવી જ ઘનીભૂત વેદના શ્રીકૃષ્ણ જ્યારે યુદ્ધ રોકી નથી શકતા ત્યારે અનુભવે છે.
જ્યારે કૃષ્ણ વિષ્ટીમાં સફળ નથી થતા અને યુદ્ધ અનિવાર્ય છે એવી ખબર પડતા જ અર્જુનને એક બાજુ લઈ જઈ ખુલ્લા દિલે વાત કરતાં કહે છે, ‘એક બાજુ મારી આખી નારાયણી સેના છે અને બીજી બાજુ હું છું. એકલો, અટૂલો ને મારા કુળથી પણ ત્યજાયેલો!’ સમગ્ર કુળ અને સગો મોટો ભાઈ પણ પોતાની વિરુદ્ધમાં ગયા છે. બે સમર્થ પુત્રો એની આ યુદ્ધ વિશેની, પાંડવો અને કૌરવો વિશેની જુદી જુદી દ્રષ્ટિના કારણે જ્યારે બે સગા ભાઈઓ, સહોદરો એકમેકની સામે આવીને ઊભા છે ત્યારે માતા દેવકી પણ વેદના અનુભવે છે. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને પોતાની વેદના જણાવતા કહે છે કે, ‘જેના સંતાનો જુગારી હોય અને જેનો પતિ જુગારી હોય એવી પત્નીની વેદના તમે કલ્પી શકો છો? એ વેદના મારી છે. નથી તો હું એને જુગાર કરતા રોકી શકતી, નથી તો હું એને વાળી શકતી કે નથી તો એમાં સહભાગી થઈ શકતી.’ પોતાની જાતને અસહાય, નિસહાય, લાચાર એવી અનુભૂતિ કરીને શ્રીકૃષ્ણ જે રીતે અર્જુનની પાસે વ્યક્ત થાય છે એમાં એની ઘેરી નિસાસા છે.
લોકોની તો ઘણી અપેક્ષા હોય, કેટલા બધા ઋષિમુનિઓની, મોટા મોટા માણસોની એ અપેક્ષા હતી કે શ્રીકૃષ્ણ ઈચ્છે તો આ ભાઈઓ વચ્ચેનું આ મહાયુદ્ધ છે તે અટકાવી શકશે. પણ તે થઈ શકતું નથી. કૃષ્ણ વિષ્ટી કરવા જાય છે ત્યારે યુધિષ્ઠિર ને ભીમ પણ વધુ માગણીઓ ન કરતા જે થોડું ઘણું આપે તે સ્વીકારી લેવાની વાતના પક્ષમાં છે. પરાક્રમી અર્જુન તથા સહદેવ અને નકુલ પણ આ જ વાત કરે છે. કેવળ બે સ્ત્રીઓ કુંતા ને દ્રોપદી યુદ્ધની તરફેણમાં છે. પોતાની પુત્રવધુની આબરૂને જાહેરમાં ધજાગરે ચડાવનાર એ સત્તા નષ્ટ ભ્રષ્ટ થવી જ જોઈએ એવું કુંતીએ માને છે. તો પોતાના કાળા દીર્ઘકેશ પાથરીને દ્રોપદી કૃષ્ણને ન ભૂલવાની વાત કરે છે. આ કૃષ્ણની વેદના છે. આખી કથાના પાયામાં, કેન્દ્રમાં જે વસ્તુ છે તે આ છે.
શ્રી હરીન્દ્ર દવેએ સમગ્ર જીવન દરમિયાન એક કવિ, પત્રકાર, ચિંતક, વિચારક, લેખક તરીકે શ્રીકૃષ્ણ વિશે ચિંતન કરી ‘કૃષ્ણ અને માનવસંબંધો’ જેવું સુંદર પુસ્તક લખ્યું છે અને એ પ્રતીતિ પર પહોંચ્યા છે કે,
‘શ્રીકૃષ્ણને ત્રણ સ્વરૂપે જ ઓળખી શકાય એવી સ્થિતિ છે. તે સત્ય સ્વરૂપ, બ્રહ્મ સ્વરૂપ ને પ્રેમ સ્વરૂપ છે. જે સત્ય સ્વરૂપ ને બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે તેને સદેહે તો કેવી રીતે લાવી શકાય? આથી પ્રેમ સ્વરૂપ જ ઉત્તમ છે.’
આખી નવલકથામાં કૃષ્ણ પરોક્ષ રીતે છવાતા જાય છે. અહીં શોધ નારદની હોય છે. તે મિલનને માટે થઈને આટલા આકુળ-વ્યાકુળ થઈ ગયા છે, ધખના અને તલસાટમાં આગળ ધપે છે તે દરમિયાન એમનું રૂપાંતર પણ થતું જાય છે. પહેલા તેમનો આશય માત્ર નારાયણ સ્વરૂપ શ્રીકૃષ્ણના દર્શન કરવાનો હતો. પછી એમનો હેતુ એ હતો કે શ્રીકૃષ્ણ મહાભારતના યુદ્ધની અંદર કોઈના પક્ષકાર બનવાના બદલે આર્યાવ્રતની સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં તટસ્થ ને નિષ્પક્ષ રહીને શક્ય હોય તો યુદ્ધને અટકાવે. પણ પછી એમને ખ્યાલ આવે છે કે એમની શોધ શેને માટે છે? વારેવારે નારદે શ્રીકૃષ્ણ તરફથી સંદેશાઓ મળ્યા કરે છે કે, તેઓ પણ તેમને મળવા માટે થઈને એટલા જ વ્યાકુળ છે, અધીરા છે. પણ મળી શકાતું નથી. ‘સમય મળ્યે હું મળવા આવીશ’ એવું અનેકના મુખે નારદ સાંભળે છે.
હરીન્દ્રભાઈએ શ્રીકૃષ્ણના ચરિત્રનું આલેખન કરવાનો, નવલકથાની અંદર મૂર્ત કરવા માટેનો એક જુદો જ રસ્તો લીધો છે. અન્ય પાત્રો, અન્ય લોકોના ઉદ્દ્બોધનોમાં, ઉચ્ચારણોમાં, અનુભવોમાં કૃષ્ણ પ્રગટતા રહે. પ્રત્યક્ષરૂપે તો કૃષ્ણ આખી નવલકથામાં માત્ર ચાર જ વખત આવે છે, પરંતુ બે-ત્રણ પ્રકરણોને બાદ કરતાં આખી નવલકથામાં કૃષ્ણ પરોક્ષ આવીને પોતાનું કર્તવ્ય બજાવી જાય છે. કૃષ્ણનું કોઈ કર્તવ્ય નહીં હોય અને જે એના પ્રેમ, સત્ય અને બ્રહ્મ સ્વરૂપને પ્રગટ ન કરતું હોય. આ એક બહુ મોટી ચુનોતી હતી, બહુ મોટો પડકાર હતો કે શ્રીકૃષ્ણને પરોક્ષ રીતે રાખીને કેવી રીતે ઉપસાવવા? હરીન્દ્ર દવે અહીં ખૂબ સારી રીતે એ પડકાર ઉઠાવે છે.
સમગ્ર નવલકથામાં શ્રીકૃષ્ણ માત્ર ચાર જ વખત પ્રત્યક્ષરૂપે આવે છે. પ્રથમ વખત તે અહંકારી થઈ ગયેલા જરાસંઘની મોઢામોઢ થઈને સંવાદ સાધે છે. વિષ્ટી કરવા ગયા છે તે કૌરવોની સભામાં કોઈ પણ ભોગે યુદ્ધ અટકાવવા માટે થઈને દર્દભરી અપીલ સાથે સમજાવે છે એને જે ભાષાપ્રયોગ ને દલીલો અને તર્કો આપે છે તે વખતે એમનું બીજું પ્રત્યક્ષ દર્શન થાય છે. ત્રીજું પ્રત્યક્ષ દર્શન અનાથના નાથ બનીને દ્રોપદીના ચીર પૂરવા માટેની જે યુક્તિ કરે છે ત્યારે છે. ચોથું દ્રશ્ય પ્રત્યક્ષરૂપે આવે છે ઉત્તરાના મૃત અવતરેલા પુત્રને પોતાના ન્યાય ધર્મની દુહાઈ આપીને સજીવન કરે છે એ વખતે. કૃષ્ણના જીવનના અતિ ચાર મહત્વના પ્રસંગોએ જ એમને પ્રત્યક્ષ અને તે પણ ચંદ ક્ષણો પૂરતા જ કથામાં સદેહે લેખક લઈ જાય છે. બાકી અન્ય પાત્રોના ઉદ્દ્બોધનોમાં, ઉચ્ચારણોમાં અને અનુભવોમાં એવી રીતે કૃષ્ણને મૂકતા ગયા કે સૌની પીડા એ આપણી પીડા બનતી ગઈ અને કૃષ્ણની શોધમાં ખુદ નારદ પોતે પણ પરિવર્તિત થતા જાય છે.
આજનો ભારતીય મનુષ્ય અને વૈશ્વિક મનુષ્ય રાષ્ટ્રની અખંડિતતા, રાજકીય એકતા અને ધર્મિક સહિષ્ણુતા માટે ઝૂરે છે. આપણો ઝૂરાપો એ વસ્તુ માટે છે કે શાંતિનો ભંગ ન થાય અને રાષ્ટ્ર ને પ્રજા અખંડ રહે. આ બધું ઊભું થાય એવી પ્રજાની અવ્યક્ત મનોભાવના છે એને આ નવલકથાનું વિષયવસ્તુ બનાવીને એનું પ્રતિનિધાન આડકતરી રીતે લેખક કરવા ઈચ્છે છે અને એટલે ગંદી અને મેલી રાજકીય મુરાદોથી આખી રાષ્ટ્રને અધોગતિની ગર્તામાં ડૂબાડતા એવા રાજકારણની સામે કળાકારની હેસિયતથી અને સમર્થતા સાથે આ સર્જકે આ નવલકથાની અંદર આપણા યુગની ચેતનાને વાચા આપવાનું કામ કર્યું છે. અહીં અટકવા જેવું નથી, પણ તેમની સર્જકતા સ્તરો ભેદતી-ભેદતી ક્યાં સુધી પહોંચી છે તે સમજવા જેવું છે. આપણને પ્રશ્ન થાય કે, ‘નારદ કૃષ્ણને કેમ શોધ્યા કરે છે?’ શોધનું કારણ શું છે? જ્યારે નારદ ભગવાન પરશુરામના આશ્રમમાં પહોંચે છે ત્યારે ભગવાન પરશુરામના આ જ અણિયાળા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં સ્પષ્ટ કહે છે કે, ‘હું કૃષ્ણને શા માટે શોધું છું તેનો તો કોઈ જવાબ નથી મારી પાસે. પણ ભગવાન પરશુરામ ! મને લાગે છે કે આ છિન્ન ભિન્ન થઈ રહેલો દેશ કદાચ કૃષ્ણની આસપાસ એક થઈ શકશે. આ તાર તાર થઈ ગયેલું જીવનવસ્ત્ર છે તે કૃષ્ણના પ્રેમમાં પોતાની દ્ર્ઢતા પ્રાપ્ત કરી શકશે. વીંખાઈ ગયેલો માનવી કદાચ કૃષ્ણ પાસે જશે તો ઠીક થઈ જશે.’
દેશમાં શાસકો સાંકડા મનના બન્યા છે અને પ્રજા અપ્રમાણિક થઈ ગઈ છે એને લાગે છે કે લોકો પ્રેમ કરવાનું, રડવાનું, હસવાનું બધું ભૂલી ગયા છે. તો એવા સમયે તેઓ પ્રેમ કરે છે અતીત થઈ ગયેલા જે ભૂતકાળ છે તેને. જો કૃષ્ણ યુદ્ધ પહેલા મળી જાય તો આવું બધું સમજાવવા નારદ આટલી જૈફવયે પણ આટલી ઉત્કંઠા અને અધીરાઈ સાથે આટલી બધી રખડપટ્ટી કરે છે. જ્યાં કૃષ્ણ પહોંચ્યા છે ત્યાં પણ અને જ્યાં નથી પહોંચ્યા ત્યાં પણ તેઓ પહોંચી જાય છે, પણ મિલન પાછું ઠેલાતું જાય છે. શ્રીકૃષ્ણને આ રીતે પરોક્ષ રાખીને જે કંઈ કામ કર્યું છે તે સતત બતાવ્યા કર્યું અને કૃષ્ણની છબી આપણી સમક્ષ મૂકી આપે છે.
જરાસંઘની સામે એમનું હિંમતબાજ, સાહસિક અને અત્યંત પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ આપણી સમક્ષ પ્રગટયું છે. વિષ્ટી કરતી વખતે જે રીતે એમણે હુંકાર કરીને આખી વાત કરી, અને એક બાજુ નાનામાં નાના માણસ થઈને સઘળું જતું કરવાની એક મુત્સદી રાજકારણી તરીકે તેઓ દેખાયા. દ્રોપદીની આપન્ન અવસ્થાની અંદર અને વિપદ અવસ્થાની અંદર એમણે જે સહાય કરી એ વખતે એક સખા તરીકેનું આખું રૂપ એમણે પ્રગટાવેલું. અર્જુન અને યુધિષ્ઠિરને જ્યારે તેઓ ધર્મ સમજાવે છે ત્યારે એક ધર્મગોપ્તા તરીકેનું સ્વરૂપ આપણી સમક્ષ ખુલ્લું થાય છે. ઉત્તરાના મૃત એવા પુત્રને સજીવન કરતી વખતે આપણને અવતારી બ્રહ્મસ્વરૂપ પણ દેખાય છે.
મહર્ષિ વેદવ્યાસ જેવા મોટા ગજાના સર્જક કૃષ્ણના જે કંઈ કરતૂત છે કે કર્તવ્યો છે એનાથી કૃષ્ણ કાવાદાવાયુક્ત, પ્રપંચી, રાજનીતિજ્ઞ, મુત્સદી, ખટપટીઓ હતો એવી કોઈ છાપ આપણા મનમાં ન રહે એ માટે જે છેલ્લો શ્લોક છે તે અદ્દ્ભુત રીતે મહાભારતમાં મૂકયો છે. આ શ્લોકમાં દુહાઈ આપતા શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે,
‘આખી જિંદગી દરમિયાન મેં ક્યાંય ખોટા કે અસત્ય મિથ્યા ઉચ્ચારણો ન કર્યા હોય, મેં ક્યાંય ન્યાય ધર્મને પડતો ન મૂક્યો હોય, હું ક્યારેય રણછોડ ન થયો હોઉં, મેં ક્યારેય બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયોનું અપમાન ન કર્યું હોય, હું ક્યારેય માર ધર્મમાંથી ચલિત ન થયો હોઉં તો મારી તપસ્યા સમજીને મારા પુણ્યની દુહાઈ આપું છું કે આ બાળક સજીવન થા.’
પછી બાળક સજીવન થાય છે. કૃષ્ણચરિત્રની જે કંઈ આપણી ગેરસમજો છે તે તમામ બધી વિખરાઈ જાય છે.
શ્રીકૃષ્ણ તો છે વ્રજની ગાયોની નેત્રમાં, યમુનાન શ્યામ વહેણમાં, દ્વારિકાના હ્રદયમાં, અરે! ખુદ નારદની વીણાના સ્પંદનમાં કૃષ્ણ જીવે છે. શ્રીકૃષ્ણને શોધવા નીકળેલા નારદ વર્ષો સુધી કૃષ્ણને મળ્યા નહીં અને જ્યારે મળ્યા ત્યારે એ સ્વધામ સિધાવી ગયા છે. પ્રભાસની અંદર જ્યારે મળે છે ત્યારે તલસાટ અને ધખનામાંએ પોતે કૃષ્ણમય બની ગયા છે.
‘કાહે કો રતિયા બનાઈ,
નહીં આતે નહીં જાતે મનસે,
તુમ ઐસે ક્યું શ્યામ કનાઈ?’
લેખકે આ પંક્તિ મૂકી છે તે આપણને હવે સમજાય છે. રતિ એટલે પ્રેમની લાગણી, રતિ એટલે અનુરાગ. રાધાની અને નારદની આ અવસ્થા છે. તમે એવા કેમ છો કે નથી આમાંથી જતા કે નથી આમાંથી આવતા. આવો ઘટ શું કામ આપ્યો, આવું શરીર, હ્રદય,અવતાર આપવાની શી જરૂર હતી કે અમારો ઘટ જ ન ભરાય. કવિ સુન્દરમની રચના થકી લેખક હરીન્દ્ર દવે ઘણું બધુ કહી જાય છે.
આપણને પ્રશ્ન થાય કે નારદમાં કૃષ્ણ વિશે આટલી બધી ધખના કે તલસાટ આવ્યો ક્યાંથી? નારજીની વૃષભાનને ત્યાં રાધાજીને મળ્યા ત્યારે એ તલસાટ આવ્યો છે અને તેણે જોયું છે કે રાધાજીના રોમેરોમમાં શ્રીકૃષ્ણ છે. ભક્તોના ચાર પ્રકાર હોય છે : જિજ્ઞાસુ ભક્ત, અથાર્થીભક્ત, પ્રવાહી કે મર્યાદાયુક્ત ભક્ત અને આર્ત ભક્ત. રાધા આર્તભક્ત છે, અને આ ધખના સમજાય તે માટે સુંદરમનું દોઢ પંક્તિનું કાવ્ય મૂક્યું છે,
‘તને મેં ઝંખી’તી,
યુગોથી ધીખેલા
પ્રખર સહરાની તરસથી.’
ઝંખના કેવી ઉગ્ર અને પ્યાસ કેવી તીવ્ર ! યુગોથી ધીખેલા એવા સહરાના રણની આ તરસ છે.એ તરસ લઈને જ્યારે આપણે શ્રીકૃષ્ણ પાસે જઈએ છીએ ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ આપણને પ્રાપ્ત થતા હોય છે. આ આખી વાત નારદને સમજાય છે.
કૃષ્ણ મિલનના વિફળ રહેતા પ્રયાસોથી જેમને અંતર્ગૂઢ એવી ગહન પીડા હતી, એણે જ નારદને વિભૂતિમત્તા આપી. ભગવાન ભક્તને આપે છે ત્યારે પારાવાર કસોટી કરીને આપે છે અને ભક્તમય થઈ જાય છે, એટલે જ વિભૂતિયોગમાં પોતાના સ્વમુખે કહે છે કે, ‘બ્રહ્મષિઓમાં હું ભૃગુ છું અને દેવર્ષિઓમાં હું નારદ છું.’ ઉદ્ધવ નારદને કહે છે, ‘દેવર્ષિ ! કૃષ્ણે જ્યારે અર્જુનને કહ્યું કે હું નારદ છું ત્યારે મને આ વાત સમજાઈ નહોતી. અમે સૌ કૃષ્ણની આસપાસ રહ્યા અને જીવ્યા, પણ અમારામાંથી કોઈનામાં નહીં ને તમારામાં જ કૃષ્ણને પોતાનું રૂપ કેમ દેખાયું હશે? એની થોડી અવઢવ હતી મનમાં. પણ આજે દીવા જેવું દેખાય છે કે તમે કૃષ્ણ છો. કૃષ્ણની વિભૂતિ તમારામાં વસી છે.’
ત્યારે હવે આપણા મનમાં છેલ્લો ઉઠતો સવાલ હોય કે, ‘જો નારદ પોતે જ જો કૃષ્ણરૂપ હોય તો કૃષ્ણની શોધ શા માટે કરવી પડે? પોતે પોતાની શોધ કરવાની? નારદે શા માટે કૃષ્ણની શોધ કરવી પડી? માણસે પોતે પોતાની શોધ કરવાની?’
બ્રહ્યર્ષિ માર્કંડ ઋષિએ નારદને કહેલા શબ્દો ત્યારે આપણને યાદ આવે છે, ‘દેવર્ષિ ! તમે હજી આત્મજ્ઞ નથી બન્યા. તમે કૃષ્ણના દેહને શોધો છો.’ કૃષ્ણે જ્યારે કેટલીક વાતો ધર્મરાજને કહી હતી તે વાતો કરતા ધર્મરાજ યુધુષ્ઠિર નારદને જણાવે છે કે, ‘તમે તો પૂજનીય છો દેવર્ષિ ! પણ મને એમ લાગે છે કે તમારી ખોજ બહારની છે અને બહારની ખોજમાં કદાચ કૃષ્ણ મળે તો પણ શું?’ એમની ખોજ આપણા અંતરમાં સૂક્ષ્મરૂપે કરવાની હોય, કેમ કે ઈશ્વર નથી વસતો તનમાં કે મનમાં નથી વસતો શ્વસનમાં કે નથી વસતો વસનમાં. ઈશ્વર આપણું સ્વ છે, સૂર છે, પ્રાણ છે, ગહનતાની અનુભૂતિ છે, આપણું પોતાપણું છે.
લેખક આખી વાતને આ કક્ષાએ લઈ જવા માગે છે.
ઈશ્વરની શોધ એ આપણી શોધ છે અને આપણા સ્વરૂપ સાથે અનુસંધાન સાધવાનું હોય છે. આવું અનુસંધાન સધાય ત્યારે આપણે આપણા કૃષ્ણને પામી શકીએ. જો કૃષ્ણ સ્વયં સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે તો આપણે એને ઈન્દ્રિયની સહાયથી પ્રત્યક્ષ દર્શન કે એનું જ્ઞાનભાન કયારેય ન મેળવી શકીએ. એ પ્રત્યક્ષ અનુભવનો વિષય નથી. ન તો એ ધારણા કે અનુમાનનો. પરોક્ષરૂપે પણ એને ન પામી શકાય. જો આપણે એને પામવા હોય તો આપણી પોતાની અપરોક્ષ અનુભૂતિમાં જ પામી શકીએ. આ અપરોક્ષ અનુભૂતિ શું છે? ઈશ્વર પ્રત્યક્ષ નથી, પરોક્ષ પણ નથી, ઈશ્વર વસે છે આપણા અંતરાત્મારૂપે. આપણી અંદર જ એની અનુભૂતિ થાય, આપણા અંતરજગતમાં આપણા અહેસાસરૂપે એ વાતનું ધ્વનંત આ કથા દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
આપણે કહેવું પડે છે કે આજના મનુષ્યને અને માનવજાતની આ પરિસ્થિતિમાં આ મૂળ વાત સાથે જ્ઞાનપ્રકાશ આપવા માટે હરીન્દ્રભાઈએ જે ખેવના અને નિસ્બત સાથે આ નવલકથા રચી છે એ જોતા એમનું ગુજરાતી સાહિત્યમાં એક મહત્ત સર્જન હોવાનું પ્રતીત થાય છે.
માત્ર નારદ જ નહીં, નારદની સાથે સ્વયં શ્રી હરીન્દ્રભાઈ પણ શ્રીકૃષ્ણનું જે પ્રેમમય, સત્યમય બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે તે પામી શકયા છે. આવી આ કથા કે બાપુ એના પર મન મૂકીને વરસ્યા હોય પણ આપણું વિવેચન મન મૂકીને વરસ્યું નથી, ને એના આવા ઊંડા ગૂઢાર્થો છે એના સુધી પહોંચી શકયું નથી…એની એક નાનકડી વેદનાની વાત સાથે મારા વકતવ્યને પૂરું કરું છું. નમસ્કાર.
સૌજન્ય- નરેશ વેદ

1 ટીકા

Filed under Uncategorized