‘શૉબોટ’,‘ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડર’ : પરેશ વ્યાસ…………………….

‘શૉબોટ’,‘ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડર’ : ખોટો દેખાડો કરતા જાહેર જીવનનાં લોકો

શંકાનું એક ટીપું, મનની મટોડી કાળી,
ભાષાનો ભેદ તસ્કર કરતાં ગુપત ને ઘેરો.

હું બરતરફ કરું છું શાહીનો ચન્દ્ર નભમાં,
આ વાત પર અમાસે મારી દીધો છે શેરો.                                                                                                                          – હરીશ મીનાશ્રુ

ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પોતાની શક્તિશાળી તપાસ એજન્સી એફબીઆઇનાં વડાને બરતરફ કરે છે. પછી એને માટે જે શબ્દો વાપરે છે એનો ભેદ ઘેરો છે. રાજકારણ ગજબ છે. જગતકાજી અમેરિકાનાં પ્રેસિડન્ટની ચૂંટણીમાં હિલારી ક્લિન્ટન હારી ગયા એનું એક કારણ એ હતું કે  ઓબામા કાર્યકાળમાં  એ જ્યારે વિદેશ મંત્રી હતા ત્યારે એમણે કેટલાક સીક્રેટ ઈ-મેલ પોતાનાં ખાનગી કમ્યુટર સર્વરમાંથી મોકલ્યા હતા. કોઇ કમ્પ્યુટરને હેક કરે અને સરકારની ખાનગી માહિતી લીક થઇ જાય તો? સઘળું ઠપ્પ થઇ જાય. લોકોને લાગ્યું કે આને મત ના દેવાય. હિલારીનાં આ કૃત્યની તપાસ અમેરિકાની ટોપ તપાસ એજન્સી એફબીઆઇ કરતી હતી. જેમ્સ કૉમી એનાં ડાયરેક્ટર હતા. પછી ચૂંટણીમાં ટ્રમ્પ જીત્યા. હવે ટ્રમ્પને જીતાડવામાં રશિયાનો હાથ હતો કે કેમ? એની તપાસ એફબીઆઇ હસ્તક ચાલે છે. ત્યાં થોડા દિવસ પહેલાં અચાનક ટ્રમ્પે ડાયરેક્ટર જેમ્સ કોમીને પદભ્રષ્ટ કર્યા. પછી એનાં બીજા જ દિવસે ટ્રમ્પ રશિયાનાં વિદેશ મંત્રીને મળ્યા અને પોતે  સામે ચાલીને એમને ખાનગી માહિતી આપી. ખુદ ટ્રમ્પ એવું કહે છે. આમ અમેરિકાનાં એક સમયનાં વિદેશમંત્રીની માહિતી લીક થવાની સંભાવનાથી શરૂ થયેલો વિવાદ હવે રશિયાનાં હાલનાં વિદેશમંત્રી સમક્ષ અમેરિકાની ઓફિશિયલ માહિતી ઓફિશિયલી લીક કરીને વધારે પેચીદો બન્યો છે. જેમ્સ કૉમીને પાણીચું પકડાવવાનાં ટાઇમિંગને લઇને વિવાદ ઘેરો બન્યો છે. પાણીચું એટલે પાણીથી ભરેલું નાળિયેર. બરતરફી, વિદાય, રુખસદ કે રજા આપે ત્યારે આપવામાં આવતું પાણીથી ભરેલું નાળિયેર !  અને કૉમીને કાઢી મુકવાનું કારણ શું આપ્યું? કહ્યું કે જેમ્સ કૉમી ‘શૉબોટ’ છે‘, ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડર’ છે….. અને અમને બે મઝાનાં શબ્દો મળી ગયા. કોઈને કાઢી મુકવા હોય તો કારણ તરીકે કહી શકાય એવા બે શબ્દો શૉબોટ (Showboat) અને ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડર (Grandstander)ની શબ્દસંહિતાની આજે વાત કરીએ.

ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ અમેરિકા દેશ વિશાળ પણ વસ્તી ઓછી. લોકો છૂટાછવાયા વસે. ઓગણીસમી સદીમાં નાટકનાં કલાકારોને શૉ કરવા માટે  ખૂબ મુસાફરી કરવી પડતી હતી. અમેરિકામાં લોકો સામાન્ય રીતે નદીકાંઠે વસતા એટલે સંગીત નાટકનાં કલાકારોએ વહાણમાં  થિયેટર ચાલુ કર્યું. તરતું થિયેટર પણ એ વહાણમાં સ્ટીમ એન્જીન નહીં. કારણ કે સ્ટીમ એન્જિન વહાણની વચ્ચે હોય તો સ્ટેજ પર જોવામાં પ્રેક્ષકોને વચ્ચે નડે. એટલે આ શૉબોટને ખેંચવા એન્જીનવાળી એક બોટ અલગ હોય. નદી માર્ગે શૉબોટ યાત્રા કરતી રહે અને શૉ કરતી રહે. ટિકિટનો દર પચાસ સૅન્ટ. પણ કોઇ પાસે આઠ આના ય ના હોય તો ટિકિટનાં બદલામાં શાકભાજી કે ફળફળાદિ આપે તો ય ચાલે. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં એક્ટર જેમ્સ એડમ્સ અને એની પત્નીએ ફ્લોટિંગ થિયેટર શરૂ કર્યું જે મેરીલેન્ડ, વર્જિનિયા અને નોર્થ કેરોલિનાનાં નદી કાંઠાનાં લોકોમાં લોકપ્રિય બન્યું. તે સમયે લેખિકા એડના ફર્બરે શૉબોટ પર સફર કરીને એ જ વિષય પર નવલકથા લખી. પછી તો એની પરથી બ્રૉડવે ડ્રામા અને ફિલ્મ્સ પણ બની. આમ અમેરિકામાં શૉબોટ તેમની સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર બન્યું. શૉબોટનાં ખેલ હતા ભપકાદાર, રંગરંગીલા. એમાં આડંબર તો હોય જ. આ પરથી જે આડંબરી હોય અને દેખાડો કરીને સૌનું ધ્યાન પોતાના તરફ આકર્ષવાની ફિરાકમાં કાયમ હોય એવા લોકો શૉબોટ કહેવાયા. રમતગમતમાં એવા ખેલાડી જે રમત સિવાયની હરકત કરીને પ્રેક્ષકોનું ધ્યાન પોતાના તરફ ખેંચતા રહે એ પણ શૉબોટ કહેવાય. અને રાજકારણી તો શૉબોટ હોય જ. તેમનાં માટે એ કમ્પલસરી છે. રાજકારણમાં આગળ આવવું હોય કે ટકી હેવું હોય તો પોતાની બડાશ મારતા રહેવું જ જોઇએ. ડંફાશ, ફિશિયારી કે શેખી કરવામાં નિપૂણ હોવું એ રાજકારણીઓની લઘુત્તમ લાયકાત છે. રાજકારણી ફેંકુ હોવો જોઇએ. ઊતરતી કોટિનો હોય પણ પોતાની આવડત કે કૌશલ્ય વિષે એને પોતાને વધારે પડતો ફાંકો હોય. પોતે સારા હોઇએ તો સારા છીએ એવા વખાણ કરતા રહેવું જોઇએ એ વાત તો જાણે ઠીક. ચન્દ્રકાંત બક્ષીનાં શબ્દોમાં આત્મશ્લાઘા કરવામાં સ્વાવલંબી રહેવું જોઇએ. પણ શૉબોટી રાજકારણીઓએ તો સ્વાડંબરી રહીને આત્મલાઘવતા કર્યા કરવી પડે. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર આત્મલાઘવ એટલે જાતની હલકાઇ. અને હલકાઇ એટલે? અધમતા, નીચતા…

ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડરનો અર્થ પણ એવો જ થાય છે. ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડર શબ્દનું મૂળ ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડ છે. ગ્રાન્ડ એટલે ભવ્ય અને સ્ટેન્ડ એટલે પ્રેક્ષકોને બેસવાની જ્યાં બેઠકો હોય તેવી વ્યવસ્થા. બેસવાની વ્યવસ્થા હોય એને ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડ કેમ કહે? ગ્રાન્ડસીટ કેમ નહીં? એવો સવાલ સ્વાભાવિક થાય. પણ ઓલ્ડ ઇંગ્લિશમાં સ્ટેન્ડનો અર્થ જગ્યા પર હોવું કે રોકાવું, કબજો લેવો, મુકામ કરવો વગેરે થતો હતો. એટલે જ્યાં બેસીએ કે ઊભા રહીએ, એ બન્ને જગ્યાઓ સ્ટેન્ડ જ કહેવાય.  હવે ખેલાડીઓ રમત રમે એને જોવા પ્રેક્ષકો પણ તો જોઈએ. એ બધાં મેદાનની ચોગરદમ બેસે. ક્રિકેટમાં પેવેલિયન શબ્દ જાણીતો છે. ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડ પણ એ જ અર્થમાં છે. પ્રેક્ષકોને બેસવા માટેની ખાસ વ્યવસ્થા અને માથે છાપરું હોય એ ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડ. બાકી લોકો ખુલ્લામાં બેસે એટલે એ ફક્ત સ્ટેન્ડ કહેવાય. ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડ નહીં.  ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડર એટલે……ના, ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડમાં બેઠેલો પ્રેક્ષક નહીં પણ એવો માણસ જે ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડમાં બેઠેલા પ્રેક્ષકોનું ધ્યાન ખેંચવા કોશિશ કરતો રહે. આમ વારંવાર પોતાની બડાશ હાંકતો ફરે પણ કામમાં કાંઈ દમ ના હોય. લોકોને ભરમાવતો રહેવાની એની ફિતરત હોય. ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડરનું ગોત્ર છળ છે. ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડર શબ્દ રાજકારણી અથવા તો જાહેર જીવનમાં કામ કરતી કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે નિંદાત્મક શબ્દ છે.  પ્રેસિડન્ટ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે એફબીઆઇનાં ડાયરેક્ટર જેમ્સ કોમીને બરતરફ કરતા એમનાં માટે આવા શબ્દપ્રયોગ કર્યા છે પણ જેમ્સ કોમી ય કહી શકે કે ..આપનાં અઢાર છે…! હેં ને?

પ્રશ્ન એ છે કે જાહેર જીવનમાં પડેલી વ્યક્તિએ સતત કાંઇ ને કાંઇ ગતકડાં કરતા જ રહેવું પડે? લોકનજરમાં રહેવા કોઇને કોઇ હથકંડા અજમાવતા જ રહેવું પડે? શૉબોટ નહીં હોઇએ, ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડર નહીં હોઇએ તો ચાલે?

શબ્દ શેષ:
“જેણે ઓરકેસ્ટ્રાને લીડ કરવી છે એણે તો એની પીઠ લોકો તરફ કરવી પડતી હોય છે.” –આધ્યાત્મ લેખક મેક્સ લ્યુકાડો

 

Leave a comment

Filed under ઘટના

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s