મિસઇન્ફર્મેશન : સાવધાન! ખોટી માહિતી ફેલાઈ રહી છે….પરેશ વ્યાસ

મિસઇન્ફર્મેશન : સાવધાન! ખોટી માહિતી ફેલાઈ રહી છે….

थी खबर गर्म कि ग़ालिब के उड़ेंगे पुर्जे
देखने हम भी गए थे पर तमाशा न हुआ।
-मिर्ज़ा ग़ालिब
વર્ષ અંત તરફ છે. વિવિધ ડિક્સનરીઝ ‘વર્ડ ઓફ ધ યર’ની જાહેરાત કરી રહી છે. વર્ષ કેવું ગયું? એક શબ્દ આખા વર્ષનો મૂડ બયાન કરે છે. આ બધા શબ્દો નકારાત્મક છે. સાંભળીને દુઃખી થઇ જવાય છે. મનમાં થાય કે યે દુનિયા અગર મિલ ભી જાયે તો ક્યા હૈ? ડિક્સનરી ડોટ કોમ વર્ડ ઓફ ધ યર જાહેર કરે છે એ શબ્દ છે: મિસઇન્ફર્મેશન (Misinformation). આમ તો જાણીતો શબ્દ છે. ઇન્ફર્મેશન એટલે માહિતી. મિસઇન્ફર્મેશન એટલે ખોટી કે ભૂલભરેલી માહિતી. શું આખું વર્ષ અજાણતામાં આપણે ભૂલ ભરેલી માહિતીનાં આદાનપ્રદાનનો ભોગ બન્યા છીએ?
મિસઇન્ફર્મેશન જેવો જ એક શબ્દ છે ડિસઇન્ફર્મેશન. મિસ-ની માફક ડિસ- પ્રત્યય પણ નકારાત્મક છે. અર્થ એ જ થાય છે. ખોટી કે ભૂલભરેલી માહિતી. પણ બે શબ્દો વચ્ચે તાત્વિક ભેદ છે. ડિસઇન્ફર્મેશન એટલે જાણી જોઇને ફેલાવવામાં આવી રહેલી ખોટી માહિતી, ભ્રામક પ્રચાર, પૂર્વગ્રહયુક્ત માહિતી. ‘મિસઇન્ફર્મેશન’માં માહિતી ફેલાવનારને પોતે ખબર નથી કે એ માહિતી ખોટી છે. માહિતી ફેલાવનારનો એમ કરવા પાછળનો કોઈ ચોક્કસ હેતૂ પણ કદાચ નથી. ડિક્સનરી ડોટ કોમ વર્ડ ઓફ ધ યર તરીકે ‘મિસઇન્ફર્મેશન’ શબ્દની જ વાત કરે છે કારણ કે એ દરેક માણસની પોતાની વાત છે. પોતાની વર્તણુંકની વાત છે. જ્યારે આપણે કોઈ રાજકારણી પક્ષ કે પછી અન્ય કોઈ વિદેશી ધાર્મિક કે અન્ય એજન્સી દ્વારા જાણી જોઇને કરાયેલો ભ્રામક પ્રચાર એટલે કે ડિસઇન્ફર્મેશનને સાચી માની લઈએ છીએ અને પછી એને અન્ય જાણ્યાં અજાણ્યાં લોકો સાથે જાણે અજાણ્યે શેર કરીએ છીએ, કોમેન્ટ કરીએ છીએ, ફોરવર્ડ કરીએ છીએ, ત્યારે એ ડિસઇન્ફર્મેશન મિસઇન્ફર્મેશન થઈ જાય છે. અહીં મુશ્કેલી એ છે કે એવી માહિતી જે મૂળમાંથી ખોટી છે પણ આપણે માની લઈએ છીએ કે એ સાચી છે અને બીજા લોકો એ માને એ માટે આપણે એને ફોરવર્ડ કરીએ છીએ. ભ્રામક માહિતીનાં આપણે વાહક બની જઈએ છીએ અને આપણને એ વાતની ખબર પણ નથી. અખો ભગત કહે છે એમ વા વાયો ને નળિયું ખસ્યું, તે દેખીને કુતરું ભસ્યું, કોઈ કહે મેં દીઠો ચોર, બહુ થયો ત્યાં શોરબકોર! પણ એટલું યાદ રાખવું કે આ મિસઇન્ફર્મેશન પાછળ એક જાણી જોઇને કરવામાં આવેલી ડિસઇન્ફર્મેશન છે જેમાં મોટા પંખા દ્વારા ખોટી રીતે પવન ફૂંકવામાં આવે છે, નળિયાને હલબલાવીને ગબડાવી દેવામાં આવે છે, કૂતરાં ભસે એવી સળી કરવામાં આવે છે અને આપણે ભોળા છીએ તે શોરબકોર કરી ઊઠીએ છીએ કે ચોર..ચોર.. ખરેખર તો કાંઈ છે જ નહીં પણ આપણાં જીવને કાંઈ સખ નથી. શોરબકોર કે ચોરચકોરમાં આપણને એક અજબ સંતોષ મળે છે. આપણે કોઈનાં અપ્રચારનાં માઉથપીસ બની જઈએ છીએ. આપણે ભોળા લોકો છીએ. કોઈ ભારે લુચ્ચા લોકોની ડિસઇન્ફર્મેશનને મિસઇન્ફર્મેશન બનાવીને આપણે સોશિયલ મીડિયા પર બળતામાં ઘી હોમીએ છીએ. આપણે અફવાપ્રધાન લોકો છીએ. આ ગણિત સમજી લેવા જેવું છે. અહીં બે અર્ધ-સત્યનો સરવાળો કરીએ તો એક પૂર્ણ સત્ય પ્રાપ્ત થતું નથી. જે મળે છે એ નિહાયતી જૂઠ છે. સદંતર જૂઠ્ઠાણું છે. મિસઇન્ફર્મેશનનો દાખલો જ અઘરો છે.
મિસઇન્ફર્મેશન ફેક ન્યૂઝ એટલે કે બનાવટી કે ખોટાં સમાચારની દ્યોતક છે. જાણકારો કહે છે કે જ્યાં સુધી માહિતીનું મૂળ ન મળે, એ માહિતીનાં સર્જકનો શું હેતૂ છે- એ ખબર ન પડે ત્યાં સુધી એ માહિતીને માની લેવી નહીં કે આગળ વધારવી નહીં. પણ ટેકનોલોજી એવી ભારેખમ છે કે કાંઈ ખબર જ પડે નહીં. સાચું ખોટાં જેવું લાગે અને ખોટાને ચમકતાં દમકતા વાઘાં પહેરાવીને સાચા તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી દેવામાં આવે. સોશિયલ મીડિયા પર ફરતાં ફોટા ફોટોશોપ કરેલાં હોય છે. માહિતી પણ ખોટી હોય છે. દાખલા તરીકે નાના છોકરાઓને ઊઠાવી જતી ગેંગ વિષે મિસઇન્ફર્મેશન ફરતી રહે એનાથી કેટલીય ભીખ માંગીને ગુજરાન ચલાવતી સ્ત્રીઓની મુશ્કેલી વધી હતી. પરપ્રાંતીય લોકો બળાત્કારી માનસિકતા ધરાવે છે એમને આપણાં રાજ્યમાંથી તગેડી મુકવા જોઈએ એવા સમાચાર સાથે રેલ્વે સ્ટેશન પર પરપ્રાંતીય નાગરીકોની ભીડનાં ફોટા બળતામાં ઘી હોમે છે. વાતનું વતેસર થઇ જાય છે. ઘણીવાર તો એ જ ભૂલાઈ જાય છે કે જેનું વતેસર થયું છે એ મૂળ વાત શી હતી?
શું કરવું જોઈએ? રઘુવીર ચૌધરી સાહેબ કહે છે એમ…..પવન શા પુરાતન અમે, પુષ્પ સમા ક્ષણિક ને, સૌરભ શા ચિરંતન. ક્ષણમાં વસેલ પેલી ચિરંતન તથતાને જીવનાર, વારંવાર વિતથને અનુભવી, ઓળખીને અળગા થનાર…તથ એટલે સત્ય અને વિતથ એટલે અસત્ય. અસત્યને અનુભવવું, ઓળખવું (કે ઓળખી જવું) અને ધ મોસ્ટ ઈમ્પોર્ટન્ટ, અળગા થઇ જવું. મિસઇન્ફર્મેશનને માનવી નહીં, ફોરવર્ડેડ એઝ રીસીવ્ડ પણ કરવી નહીં.
શબ્દ શેષ:
“ખોટી માહિતીને આગળ વધારવી હોય તો ઘણીવાર સખ્ત સત્ય કહી દેવું!” – વિખ્યાત હ્યુમરિસ્ટ માર્ક ટ્વેઇન

Image may contain: 1 person, phone, closeup and indoor

4 ટિપ્પણીઓ

Filed under ઘટના

4 responses to “મિસઇન્ફર્મેશન : સાવધાન! ખોટી માહિતી ફેલાઈ રહી છે….પરેશ વ્યાસ

  1. “આપણે સોશિયલ મીડિયા પર બળતામાં ઘી હોમીએ છીએ. આપણે અફવાપ્રધાન લોકો છીએ. આ ગણિત સમજી લેવા જેવું છે. અહીં બે અર્ધ-સત્યનો સરવાળો કરીએ તો એક પૂર્ણ સત્ય પ્રાપ્ત થતું નથી.” સત્ય કરતાં અફવામાં લોકોને રસ હોય છે.

    • ધન્યવાદ

      જો તમે તમારા મન તરફ ધ્યાન આપો તો, તમને જણાશે કે મોટાભાગનાં સમયે તમારા વિચારોમાં બીજા લોકો જ હોય છે. એક અનિયંત્રિત મન તમને બીજા લોકો માટે વિચારવા માટેની ફરજ પાડે છે. અને તે પણ કોઈ દયા કે કાળજીનાં લીધે થઇને નહિ પરંતુ, મોટાભાગે તો એ અંદરથી આવતું એક દબાણ હોય છે અને તેનું આકર્ષણ પણ. અને એમાં પણ સૌથી વધારે દુઃખની વાત તો એ છે કે મન હંમેશાં નકારાત્મક વસ્તુઓ વિશે જ વિચારતું રહેતું હોય છે. જરૂરી નથી કે તે ખરાબ હોય, ફક્ત નકારાત્મક હોય છે. એ વિચારતું હોય છે અમુક લોકો કેમ તમારા વિશે અમુક ચોક્કસ પ્રકારનું વિચારે છે, કે પછી તેઓ કેમ તમારી સારી બાજુને જોઈ શકતાં નથી, કે પછી તેઓ તમારી પીઠ પાછળ કેમ તમારા વિશે ખરાબ બોલતા રહેતા હોય છે, વિગેરે.
      એક સરળ ફિલસુફી છે. : પ્રથમ તો, અભિપ્રાય એક અંગત વસ્તુ છે. તે તમારા ઘરની દીવાલ ઉપર એક ચિત્ર ટાંગવાં જેવી વાત છે. તમને જે ગમે તે તમે લટકાવી શકો છો. એજ રીતે, તેમનું મન એ તેમનું ઘર હોય છે અને તેમના અભિપ્રાયો એ તેમને પસંદ કરેલા ચિત્રો, કે જેને પોતાનાં મનનાં ઘરની દીવાલ ઉપર લટકાવવાના હોય છે. તેમના ઘરની દીવાલ ઉપર કયું ચિત્ર શોભા આપશે તે તેમને જોવાનું છે , તેઓ મારા વિશે તમને શું કહે છે તે માહિતી તમારા માટે હોય છે નહિ કે મારા માટે.

      જો એ મારા માટે હશે, તો પછી તેમને જ સીધા મને તે બાબત કહેવા દો.

  2. very appropriate article for this year end..dis-info to mis-info and how it becomes mass leaching using mass media- and nicely said poem- depicts all in that time too…: ” અખો ભગત કહે છે એમ વા વાયો ને નળિયું ખસ્યું, તે દેખીને કુતરું ભસ્યું, કોઈ કહે મેં દીઠો ચોર, બહુ થયો ત્યાં શોરબકોર! “

  3. ધન્યવાદ
    અમારા બ્લોગ પર પધારી ટીપ્પણી આપતા રહેશોજી

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.