બ્રહ્મસુત્રનું તત્વજ્ઞાન

 
A – BRAHM-SUTRA-NU TATVA-GNAAN – AMDAVAD, બ્રહ્મસુત્રનું તત્વજ્ઞાન – અમદાવાદ – જયભિખ્ખુ પ્રવચન પ્રસંગે – તમને કદી પણ એવો વિચાર આવે કે હિંદુ પ્રજા જનુની કેમ થતી નથી? માણસ જન્મજાત ઝનૂની નથી હોતો અને માણસ જન્મજાત આસ્તિક પણ નથી હોતો અને નાસ્તિક પણ નથી હોતો, માણસ તો માણસજ હોય છે, પણ એને બનાવવામાં આવે છે. જો આ વાત તમને સમજાય કે પ્રજા કેમ ઝનૂની નથી તો એનું મુખ્ય કારણ છે એના પોતાના શાસ્ત્રો. શાસ્ત્રો. શાસ્ત્રો છે, એક પ્રકારથી જન્માક્ષર છે, જનમ કુંડલી બરાબર છે. પોતાની પૂરી પ્રજા માટે એક ડીઝાઈન બનાવતા હોય છે. અને એ ડીઝાઇનમાં હિંદુ, જૈન અને બૌદ્ધ આ ત્રણે ધર્મોના જે શાસ્ત્રો છે, એમાંની કેટલીક ખાસિયતો છે, વિશેષતાઓ છે. એની એક વિશેષતા એ છે કે શ્રદ્ધાની સાથે બુદ્ધિને પણ એટલુંજ મહત્વ આપવાની તૈયારી છે. नहि श्रुती सहस्त्रमपी घटमपटैतुम इशते. બહુ મોટો ટીકાકાર વાચસ્પતિ મિશ્રનું આ વાક્યછે. એનો અર્થ છે કે એક હજાર વેદ આવે, એ ઘટ છે એ ઘટને પટ નહિ બનાવી શકે. એટલે હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન આ ત્રણે પરંપરાઓના શાસ્ત્રોની વિશેષતાને સમજવા જેવી છે. કોઈ માણસ છે એને બિલકુલ તરતાં નથી આવડતું અને બહુ બીકણ છે, છતાં એને નદીમાં ન્હાવું છે. તો એ નદીના એકદમ કિનારે બેસી અને પોતાના ઉપર છબછબીયા કરશે. એક બીજો માણસ છે, એને તરતાં તો નથી આવડતું એ બીકણ નથી પણ થોડી હિંમત છે તો એ થોડો આગળ જશે અને કેદ જેટલા પાણીમાં જઈ, એ સ્નાન કરશે. એક ત્રીજા માણસમાં હિંમત પણ છે અને થોડું તરતાંએ આવડે છે, એ વધુમાં વધુ આગળ જશે, તરશે અને નીચેનો તાગ લાવવાનો પ્રયત્ન કરશે. શાસ્ત્રોની પણ આજ સ્થિતિ છે કે આપણે ત્યાં એક છબછબિયાં કરનારા શાસ્ત્રો છે,થોડાક ઊંડાણના શાસ્ત્રો છે અને એક અત્યંત ગહેરાઈના શાસ્ત્રો છે, જેનો તાગ બધા લોકો લાવી શકતા નથી. @5.06min. દુર્ભાગ્ય એ છે કે જે આ છબછબિયાં કરનારા શાસ્ત્રો છે એનુંજ લોકોએ પ્રચલન કર્યું, પેલા ઊંડાણના શાસ્ત્રો સુધી લોકોને પહોંચવાજ ન દીધા. ઉત્તરવર્તિ કાળમાં આખા ધર્મને આજીવિકાનું માધ્યમ બનાવી દેવામાં આવ્યું અને આજીવિકા છે એ આ છબછબિયાંમાંથી બહું મળતી હતી, એટલે જો પ્રજા ગહન ચિંતન કરતી થઇ જાય તો આખી આજીવિકા તૂટી પડતી હતી.ઉપનિષદની કથામાં એક પૈસોયે ન મળે અને ભાગવતની કથા કરો તો રોજ એક ભગવાનનો જન્મ થાય, એ ભગવાન પરણે, એને બાળકો થાય એમ બધું સાત દિવસ ચાલ્યા કરે અને જો બધું કરતાં આવડે તો પૈસાનો ઢગલો થઇ જાય. ઉપનિષદમાં એકજ નિરાકાર અજન્મા બ્રહ્મ, પરમેશ્વરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો એટલે એના તરફ લોકોએ ઉપેક્ષા કરી. અને આ માત્ર છબછબિયાંવાળા જે છે, એને એટલું મહત્વ આપ્યું કે જાને સંપૂર્ણ આમાં આવી ગયું. એમ આપણે ત્યાં પણ ત્રણ કક્ષાના શાસ્ત્રો છે. એકદમ છબછબિયાં કરનારા શાસ્ત્રો છે, એ બધા પુરાણો છે. એમાં માઇથોલોજી છે અને લોકોને એ ગમે છે, એ વિષે સાંભળો. આ પુરાણોને તમે માયથોલોજી સમજો, સ્વીકારો તો કશો વાંધો નહિ, પણ તમે એને સત્ય કરીને સમજો તો બહું મોટી ઉપાધી, ઝગડા થાય છે. પુરાણોની કુંભકર્ણ અને વાંદરાઓની માયથોલોજી સાંભળો. આખી દુનિયાના પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં એટલે પુરણ શાસ્ત્રોમાં આવી માયથોલોજી છે. ગ્રીકોમાં છે, જૈનોમાં, બૌદ્ધોમાં છે, બધેજ છે. પણ એને તમે માયથોલોજી સમજીને સ્વીકાર કરો તો કશો વાંધો નથી પણ તમે એને સત્ય કરીને સમજો છો, ત્યારે બહુ મોટી ઉપાધી થાય છે. ત્યારે ઝગડા ઉભા થાય છે. કુંભકર્ણ અને વાંદરાનું ઉદાહરણ સાંભળો. જો તમે એમાં તાર્કીકતા લગાવો તો રસભંગ થઇ જાય. આ તાર્કિકતાનું ક્ષેત્ર નથી. निरन्कुषा: कवय: કવિઓ નિરંકુશ હોય છે, એ બધ્ધુંય કરી શકે છે. તમે મીથને મીથ માનો એમાં કોઈ વાંધો નથી પણ તમે એને સત્ય માની લો છો તો તમે પરમ સત્ય સુધી પહોંચી નથી શકતા, અને છબછબિયાંના ક્ષેત્રમાંજ રહી જાવ છો. એટલે આપણે ત્યાં પુરાણો પછી થોડા મધ્યમવર્તી શાસ્ત્રો આવ્યા અને એનાથી પણ વધારે ઊંડાણ વાળા શાસ્ત્રો છે, તે સુત્ર ગ્રંથો છે. મૂળ રૂપમાં આખું બ્રહ્મસુત્ર ૭ થી ૮ પાનામાં આવી જાય છે અને સુત્ર તો ચાર પાનાંમાજ આવી જાય છે. અને યોગ સુત્ર તો એથીએ નાનું છે. @10.31min. એક સમય હતો, એ સમયે ઈ.સ. બુદ્ધનાથી પણ પૂર્વ કાળમાં અને બુદ્ધથી ઉત્તર કાળમાં આ સુત્ર ગ્રંથો રચાયા હતા, ત્યારે હસ્ત લિખિત પ્રથા શરુ થયેલી ત્યારે મહત્વના સિદ્ધાંતોને, મહત્વની ચર્ચાને યાદ રાખવા માટે ગુરુ આખો દિવસ સમજાવે, એ સિદ્ધાંતને ટૂંકો, નાનો કરી કરીને એક નાનું સુત્ર બનાવી દેવાનું. હોમીયોપેથીની ગોળીજ સમજી લો. આપણે ત્યાં એક બીજી માન્યતા પણ છે,अर्धमात्रा लागवेणा वैयाकरणा: पुत्रवधु उत्सवं मन्यन्ते.- વ્યાકરણ શાસ્ત્રનો જે ખરો જ્ઞાની હોય એ તો એક અર્ધી માત્રા પણ જો ઓછી થતી હોય, તો એને જાણે દીકરો જન્મ્યો હોય એટલો આનંદ થાય કે વાહ આટલી અર્ધી માત્ર કાઢી નાખું. એક વ્યાસ શૈલી છે અને બીજી એક સુત્ર શૈલી છે. વ્યાસ શૈલીમાં ફુલાવી ફુલાવીને મોટું મોટું કરીને વાત કહેવાની અને જે સુત્ર શૈલી છે એમાં જે મોટું મોટું છે એને નાનું નાનું કરીને કહેવાનું. વ્યાસ શૈલી સામાન્ય પ્રજા માટે છે જયારે સુત્ર શૈલી વિદ્વાનો માટે, જ્ઞાનીઓ માટે છે. એક સમય હતો જયારે સુત્રોનો પીરીયડ ચાલતો હતો. સુત્રોનો પીરીયડ પૂરો થયા પછી ભાષ્યનો પીરીયડ આવ્યો. અને ભાશ્યનો પીરીયડ પૂરો થયા પછી ટીકાઓનો પીરીયડ આવ્યો. આ ત્રણ કક્ષાઓ છે. જયારે સુત્રોનો પીરીયડ પૂરો થયો એટલે શંકરાચાર્ય, રામાનુજ, વલ્લભાચાર્ય, માધવાચાર્ય, નિમ્બાર્ક વિગેરે જે આચાર્યો થયા એમણે સુત્રો ઉપર ભાષ્યો લખવા માંડ્યા. અને ભાષ્યોનો પીરીયડ પૂરો થયો, એટલે એના ઉપર જાતજાતની ટીકાઓ લખવા માંડી. એટલે એક-એક ભાષ્ય ઉપર કેટલા-કેટલા પંડિતોએ ટીકા લખી. આ જે શાસ્ત્રો રચનારાના છે, ત્રણ ભેદો છે, તે ઋષીઓ, આચાર્યો અને પંડિતો છે. આ ત્રણેને કડી એક ના સમજી લેતા. ઋષિઓ રાગ દ્વેષથી મુક્ત હોય અને સિધ્ધાંત પ્રેમી હોય પણ સિદ્ધાંતનો ઝનૂની ન હોય. ગાંધીજી ધર્મપ્રેમી છે, ઝનૂની નથી એટલે કુરાનની આયાતો, નમો હરિ હંતાણમ, બુદ્ધં શરણમ ગચ્છામિ બોલી શકે છે. ધર્મને એલરજી હોયજ નહી. ઋષીઓ લખે છે ત્યારે રાગ દ્વેષથી પર લખે છે. @15.00min. તમે આખી ગીતા વાંચી જાવ, કોઈ જગ્યાએ દુર્યોધનને ગાળ આપવામાં નથી આવી. એવીજ રીતે તમે બુદ્ધનું ધમ્મપદ વાંચી જજો. બુદ્ધ સુધારક છે. ગાંધીજી પણ સુધારક છે. અંગ્રેજો માટે એક પણ વાક્ય ઘસાતું બોલ્યા નથી. ઋષિ જયારે લખે છે, ત્યારે બેલેન્સ પૂર્વક લખે છે એટલે એમની વાણી આપોઆપ અમર થઇ જાય છે. પંડિતની વાણી રાગ-દ્વેષાત્મક હોય છે. રાગનું લાકડું, દ્વેષના લાકડા વગર ઊભું રહી શકેજ નહિ, એટલે તમે નાસ્તિક સાથે બેસજો પણ કદી ચુસ્ત ધાર્મિક હોય એના પાસે ના બેસશો.ચુસ્તતાનો અર્થજ છે, અસહિષ્ણુતા. એટલે કેદીઓ ઉપર જે જુલમ થયા છે, એથી વધારે જુલમ ધાર્મિક ક્ષેત્ર્ન થયા છે. જૈનોનો સપ્ત્ભંગી ન્યાય એટલે સ્યાદ-વાદ વિષે સાંભળો. સ્યાદવાદની અસર નીચે વાણીયો કદી મગનું નામ પાડે નહિ. ઋષિ શું કહે છે કે “यध्य्द्विभूतिमतस्त्वं……मम तेजोङ्ग्शसंभवं”…..(गीता 10-41). અર્જુન જ્યાં તને કોઈ જગ્યાએ તેજસ્વીતા દેખાય છે, એ મારુંજ રૂપ છે, એટલે હિન્દુઓ બધાને પગે લાગે છે. “एकम् सत विप्रा बहुधा वदन्ति” પરમ તત્વ પરમાત્મા એકજ છે, પણ વિદ્વાનો એને અનેક રૂપથી કહે છે, તે ઉદાહરણથી સમજો. @20.09min. તમે જરા વિચાર કરો કે એકજ કપડું હોત અને એનું બહુધા રૂપ ના હોત, તો આ ડ્રેસોની વેરાઈટીજ જોવા ના મળત. એજ વસ્તુ નરસિંહ મહેતાએ કહી કે “ઘાટ ઘડીઆ પછી નામ રૂપ જુજવાં, અંતે તો હેમનું હેમ હોયે” આના કારણે હિંદુ પ્રજા જનુની નથી બનતી, એટલે “हस्तिना ताडयमानोपि न गच्छेद जैन मन्दिरम” એ એક રીએક્શન છે તે વિષે અને જૈનોનું“तत्वर्थाभिगम” સુત્ર વિષે સાંભળો. સ્વામીજી એક જૈન આચાર્ય પાસે ભણવા ગયા. એમની સાથે ધર્મ સંબંધે ઘણી વાતો થઇ. પંડિતોનું કામ છે સૌને અલગ કરવાનું અને ઋષિ મુનીઓનું કામ છે અલગ થયેલાને ભેગા કરવાનું. એક વાર વાત-વાતમાં એમણે નિર્દોષ ભાવે મને કહી દીધું કે કૃષ્ણ તો સાતમી નારકીમાં ગયા છે. તો કોણ જોવા ગયું હતું? કોઈના હૃદયને આઘાત પહોંચાડવો એ પણ એક પ્રકારની હિંસાજ છે. એમને ભૂલ સમજાઇ એટલે તરતજ કાનની બુટ્ટી પકડી કે મને આ કદી વિચારજ ના આવ્યો. એક જૈન શિબિરમાં જઇ આવેલા છોકરાએ કહ્યું કે મને સાત દિવસ સુધી એકજ વસ્તુ સમજાવી કે કૃષ્ણ ભગવાન નથી. આ પંડિતો છે, રાગ-દ્વેષથી ભરેલા છે. બ્રહ્મસુત્રનું અધ્યયન કરો, તમારી પ્રિષ્ટભૂમિ હોય તો ઓછામાં ઓછું એક વર્ષ લાગે. એનું પહેલું સુત્ર છે“अथातो ब्रह्म जिज्ञासा” જેને બ્રહ્મ જીજ્ઞાસા હોય એને માટે આ ગ્રંથની શરૂઆત કરવામાં આવે છે. @24.57min. ૨૫૦૦-૨૭૦૦ વર્ષ પહેલાં મનુષ્યોના એટલે સમાજનો જે ક્રીમ વર્ગ છે એની પાસે વિચારવાના ત્રણ મુદ્દાઓ હતા, પહેલી જીજ્ઞાસા કે આ જગત શું છે? કોણે રચ્યું છે? ક્યારે રચ્યું છે? કેમ રચ્યું છે? ક્યાં સુધી ચાલશે? કેવી રીતે ચાલશે? વિગેરે. એટલે આ ભૌતિક જગત છે, એ ભૌતિક જગતની જીજ્ઞાસા છે, એ પહેલી જીજ્ઞાસા. બીજી જીજ્ઞાસા હતી, હું કોણ છું? શું છું? આ શરીર એજ હું છું કે આ શરીરથી અલગ કોઈ હું છું? અને છું તો મારું શું સ્વરૂપ છે? હું આવું છું, જાઉં છું, શું કરું છું, શું નથી કરતો? આ બીજી જીજ્ઞાસા હતી. ત્રીજી જીજ્ઞાસા પરમેશ્વર વિષે હતી. આ જે જગત અને આ જે જીવોનું આખું ટોળું છે, એ બેયના ઉપર કોઈ સુપર પાવર છે? કોઈ પરમ શક્તિ છે? અને છે તો કેવી છે? આ ત્રણેને હકારાત્મક અને નકારાત્મક બંને રીતે વિચારવામાં આવ્યું છે. બ્રહ્મ્સુત્યની આ ખાસિયત છે, કે વિરોધ પક્ષને પણ પ્રોત્સાહિત કરે છે. બ્રહ્મસુત્રના ચાર અધ્યાય છે. પ્રત્યેક અધ્યાયમાં ચાર-ચાર પાદ છે, એમાં સૌથી વધુમાં વધુ મહત્વનો દ્વિતિય અધ્યાયનો દ્વિતિય પાદ એટલે તર્ક પાદ છે. એમાં તાર્કોજ તર્કો છે, શાસ્ત્રો વચ્ચે નહિ લાવવાના. કોઈને પણ લાગે કે આટલા વર્ષો પહેલા આટલો ઊંડો વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો? જગતની કોઈ સ્થિતિજ નથી, જગત જેવી કોઈ વસ્તુજ નથી. એવું વિજ્ઞાનવાદી બૌદ્ધ કહે છે. ना भाव उपलब्धे પેલો ઋષિ કહે છે આ જગતનો અભાવ નથી એની ઉપલબ્ધી છે. આ ઊંડાણને હવે જાતે સાંભળવું જરૂરી છે. બૌદ્ધોની ચાર ધારોમાંથી એક ધારા વિજ્ઞાનવાદી કહે છે કે વિજ્ઞાન સિવાય બીજી કોઈ વસ્તુનું અસ્તિત્વ નથી. આ જગત તો માત્ર તમારી કલ્પના છે, એમાંથી શંકરનું અદ્વૈત નીકળ્યું એમ લોકો માને છે પણ વાતો તો બંનેની સરખીજ છે. આ જે જગતના અસ્તિત્વને નહિ માનનારું દર્શન છે એ સ્વપ્નને વધુ મહત્વ આપે છે. આલોક્ભોગ્ય વિષય નથી. પેલો કહે છે, न अभाव उपलब्धे, એની ઉપલબ્ધી છે, એનો અભાવ નથી. અને એના ઉપર પછી ભાષ્યો લખાય છે. આ જે જગતના અસ્તિત્વને નહિ માનનારું જે દર્શન છે, એ સ્વપ્નને બહુ મહત્વ આપે છે. તરતજ એના ઉપર સુત્ર લખે છે, वैधरम्याच न स्वप्ना दिवत – આટલુંજ સુત્ર છે, એની વ્યાખ્યા કરો તો આખું પુસ્તક લખાય. સ્વપ્નના પદાર્થો છે અને જગ્રતના પદાર્થો છે, એમાં બહુ મોટું વૈધર્મ્ય છે. સ્વપ્નમાં કાંઈ વિલીન નથી થતું. જાગ્રત અવસ્થામાં વસ્તુ ત્યાંની ત્યાંજ રહે છે. ઉદાહરણ સાંભળો. એવીજ રીતે લગભગ એ સમયના બધા પ્રસિદ્ધ દર્શનો હતા એને તર્કના દ્વારા મુલવવામાં આવ્યા છે. પણ એનો આત્મા શું છે? એણે લખ્યું अथातो ब्रह्म जिज्ञासा. અને તરતજ કહ્યું બ્રહ્મ શું છે? એણે કહ્યું, जन्माद्यस्य्त: એટલે यत्: जन्मादि ततब्रह्म. @30.00min. જેનાથી આ સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને પ્રલય થતો હોય એનું નામ પરમાત્મા. એના માટે એક પ્રસિદ્ધ શ્રુતિ છે તે यतोवा इमानि भूतानि जायन्ते ये न जातानि जीवन्ति यत्परयत्यभिषत्ति तद्विजिज्ञासस्व तदब्रह्म આ ઈશ્વરની વ્યાખ્યા છે એને ટૂંકા અર્થમાં કહ્યું છે तज्जला જન્મ, સ્થિતિ અને લય આ ત્રણ પ્રક્રિયા જેના દ્વારા થતી હોય એનું નામ બ્રહ્મ. ઘણા લોકો એમ કહે છે કે એવું માની લો ને કે આ સૃષ્ટિ અનાદિ કાળથી ચાલી આવે છે અને અનંત કાળ સુધી રહેવાની છે. એ ઉત્પન્નએ નથી થઇ નથી અને એનો કદી નાશ પણ થવાનો નથી. બર્ટન રસેલે આજ પ્રશ્ન મુક્યો. એણે કહ્યું જો આ સૃષ્ટિનો ઉત્પન્ન કરનારો ભગવાન હોય તો પછી ભગવાનનો ઉત્પન્ન કરનારો કોઈ હોવો જોઈએને? જો ભગવાનનો ઉત્પન્ન કરનારો તમે માનો તો પછી એમાં અનવસ્થા દોષ આવે. પછી એનો ઉત્પન્ન કરનારો કોણ અને પછી એને…. એક પુરાણી બ્રાહ્મણ અને એક વ્હોરાભાઈ ટ્રેનમાં જતા હતા તેની વાત સાંભળો. આ અનવસ્થાની ચર્ચા ઉપનિષદમાં ગાર્ગીના પ્રશ્નો દ્વારા આવી છે તે સાંભળો. ટૂંકમાં બ્રહ્મ પોતે પોતાના આધારે છે.  @35.02min. એટલે વિષ્ણુસહસ્ત્ર નામમાં લખ્યું છે કે એ સર્વાધાર છે અને સ્વાધાર પણ છે. એટલે આપણે ત્યાં એક માન્યતા છે કે આ સ્વયંભુ શિવજી છે. પેલા જયપુરના ઘડેલા શિવજી નથી. અને જે સ્વયંભુ છે એનો કર્તા કોઈ ના હોય. એટલે  અહીં પેલા દાર્શનિક “બર્ટન રસલ” સાથે પ્રત્યક્ષનો વિરોધ આવે છે તે સાંભળો. ખંડ પ્રલય અને મહા પ્રલય – ચૌદ ખંડ પ્રલય અને એક મહા પ્રલય. એ ચૌદ જે ખંડ પ્રલય છે એને ચૌદ મન્વંતર કહેવામાં આવ્યા છે. આ સાતમો મન્વંતર ચાલે છે. પ્રત્યેક મન્વંતરના વર્ષો જો તમે નક્કી કરો તો ગણાવ્યા પ્રમાણે લગભગ બે અબજ વર્ષ ઉપર થાય સાત મન્વંતર સુધી અને આજે પણ ઘણા વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આ સૃષ્ટિને બે અબજ વર્ષો થયાં છે. ચાર અબજ એનું પૂરું આયુષ્ય છે, પછી મહા પ્રલય થાય છે. ખંડ પ્રલય કેમ થાય છે, તે સાંભળો. આ પ્રલય પૌરાણિક પદ્ધતિમાં માછલીના શિંગડા ઉપર મનુએ નાવ બાંધી, એક એક બીજ લઇ નવી સૃષ્ટિ કરી એને મત્સ્યાવતાર કહેવામાં આવ્યો છે. ભાગવતનો પહેલો શ્લોક બ્રહ્મસુત્રના બીજા શ્લોક પરથી રચાયો છે, जन्माद्यस यतोन वयादितरत: सत्यम् परं धिमहि આ પહેલું સુત્ર મૂકી દીધું. એ જે પરમ સત્ય છે એનું અમે ધ્યાન કરવાના છીએ. પણ પ્રશ્ન એ થાય છે કે તમે તો એક વાંસળીવાળું, ગોપીઓના ચીર હરનારું, માખણ ખાનારું બ્રહ્મ લઇ આવ્યા અને એ બ્રહ્મ તો બ્રહ્મસુત્રમાં કોઈ જગ્યાએ નથી આવતું. એટલા માટેજ એ બિલકુલ નિરંજન, નિરાકાર બ્રહ્મ હતું એને વાઘા પહેરાવી, જામા પહેરાવી એ નિરાકાર બ્રહ્મને સાકાર બનાવી દીધું છે, આ પૌરાણિક કક્ષા છે, એનો વિરોધ નથી કે આ ખોટું નથી પણ મૂળ તત્વ એ પેલામાં છે એને ભૂલી જવું એ મોટો દોષ થઇ ગયો કહેવાય. ફરી મારી વાત મારે કહેવી ન જોઈએ કે જ્યારે હું કાશીમાં રહેતો અને બ્રહ્મસુત્રનું અધ્યયન કરતો, શાંકર ભાષ્ય મને મોઢે થઇ ગયેલું, મેં ત્રીસવાર ભણાવ્યું છે. @40.07min. બ્રહ્મસુત્રના પહેલાના ચાર સુત્રો અત્યંત મહત્વના છે, એના ઉપર બધા આચાર્યોએ લાંબા લાંબા ભાષ્યો લખ્યા છે. રામાનુજે ઘણું લાંબુ ભાષ્ય રચ્યું છે. એમાં રામાનુજે શંકરાચાર્યનું જોરદાર ખંડન કર્યું છે કે કોઇપણ વાંચનારને એમજ લાગે કે ઓહોહો શંકરાચાર્યના સિધ્ધાંત તો કંઈજ નથી. બીજા વૈષ્ણવાચાર્યો બધા શંકરાચાર્યના વિરોધમાં આવ્યા. બ્રહ્મસુત્રમાં ઠેઠ સુધી પરમાત્મા, જીવાત્મા અને સૃષ્ટિનો વિચાર કરવામાં આવ્યો. હવે अनावृत्ति: शब्दादनावृति:शब्दाद (अध्यय ४, पाद ४ – २२). આ એનું છેલ્લું સુત્ર છે. જે આ પ્રકારે સાધના કરે, ઉપાસના કરે, પછી એની આવૃત્તિ ના થાય, એનો ફરીથી જનમ ના થાય. એનો મોક્ષ થાય, એનું કલ્યાણ થાય. ત્રણે હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈનો, આ બધ્ધાના સુત્રો છે, અથવા શાસ્ત્રો છે અથવા ધાર્મિક, આધ્યાત્મિક ક્ષેત્ર છે એનું એક માત્ર પરમ લક્ષ્ય મોક્ષ છે અને એના કારણે મારી દ્રષ્ટિએ થોડો ફાયદો થયો અને ઘણું નુકશાન એ થયું કે આખા બ્રહ્મસુત્રમાં ક્યાંય રાષ્ટ્રની, સમાજની, ગરીબીની વાત નથી. વિધવાનો, ત્યકતાનો કે અસ્પૃશ્યતાનો પ્રશ્નજ નથી એટલે ભારતનું અધ્યાત્મ સમાજના પ્રવાહથી દૂર ખસી ગયું. કદી તમને વિચાર આવ્યો કે આ બધાં પ્રશ્નોને ટચ ન કરવાથી શું પરિણામ આવ્યું? એ સમાજના પ્રવાહથી દૂર ખસી ગયો. કોરું બની ગયું. ઇસ્લામ અને ક્રિશ્ચિઆનિટી દૂર ન ખસ્યા પણ સમાજની સાથેજ ચાલ્યા. સુઈગામથી બસમાં આવતી વખતે એક ફાધર સાથેની ધર્મ ચર્ચા સાંભળો. ક્રિશ્ચિઅનો પુનર્જન્મને માનતા નથી. હિંદુઓ પુનર્જન્મ તથા સત્કર્મો અને દુષ્કર્મોને માને છે. જેવા કર્મો એવી ગતિ થાય. તુકારામે કહ્યું છે, મારાં કર્મોજજો પરિણામ આપતા હોય તો મારે તારા ભજનની શી જરૂર છે? અને હું ખોટાં કર્મો કરીને પણ તારું ભજન કરું તો એના પરિણામ ન આવે તો મારે સારાં કર્મો કરવાની જરૂર શું છે? અને પછી પોતેજ જવાબ આપ્યો છે કે તું ખરાબમાં ખરાબ કર્મ કરે અને મારી પ્રાર્થના કરે તો હું તારો ઉદ્ધાર નહિ કરું. अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतंकर्म शुभाशुभं, ना भुक्तं क्षियतेकर्म कल्पकोटि शतैरपि. તો પછી હું તમારી ઉપાસના કેમ કરું?@45.01min. એણે પોતેજ જવાબ આપ્યો, પ્રભુ, કર્મ મારે કરવા છે, પણ જે માર્ગ ઉપર હું ચાલુ છું એ ઢાળવાળો અને લપસણો છે. એટલે હું ઉપાસના તમારી એટલા માટે કરું છું કે મારા પગ જયારે આઘા-પાછા થતા હોય ત્યારે તમે મારું બાવડું પકડી રાખજો બાકી ચાલવાનું તો  મારેજ છે. એ હું જાણું છું. આ કર્મવાદ છે. ફાધર સાથેની ચર્ચા અહીંથી શરુ કે ઈસાઈ ધર્મ એવું મને કે જે બાળક જન્મતાની સાથેજ મારી જાય એ પણ સ્વર્ગમાંજ જશે. કારણકે એ તો શુધ્ધ, નિર્દોષ છે. તો સ્વામીજી કહે કે માનો કે એક દયાળુ માણસ એવો નીકળે કે આ બધાં મોટાં થશે અને પાપ કરશે, અનર્થો કરશે તો એનો અત્યારેજ નાશ કરી નાંખો. તો ફાધર કહે એ માણસ તો નર્કમાં જાય ને? સ્વામીજી કહે તો વિચાર કરો કે જે માણસે આવા નિર્દોષ લાખો બાળકોને સ્વર્ગમાં મોકલે તો એ માણસ નર્કમાં જાય ખરો?  ફાધર કહે તમે હિંદુઓ અમારું માથું ખાઈ જાવ છો. આખા બ્રહ્મસુત્રમાં આ ચર્ચા કરવામાં આવી કે આ કર્મ શું છે? જીવાત્માએ શું કરવું જોઈએ, શું ન કરવું જોઈએ, એ બધી વાત ખરી, પણ મુશ્કેલી ક્યાં થઇ? હિંદુઇઝમનું અધ્યાત્મ સમાજના પ્રવાહથી દૂર ખસી જાય છે, એટલે લોકો હિમાલયમાં જાય છે, એકાંતમાં જાય છે, ગુફામાં જાય છે. હવે થોડે થોડે સાધુઓ સમાજમાં આવીને કામ કરવા લાગ્યા છે અને આ ક્રિશ્ચિયન ફાધરો અનાજ, દવા, કપડાં લઈને ઝૂંપડે ઝૂંપડે ફરે છે કે જેમને આપણે માણસ તરીકે સ્વીકાર્યાજ નથી. એમનો પ્રચાર થાય છે. આપણો આ એક મોટો દોષ છે કે જેમ જેમ તમારી અધ્યાત્મની કક્ષા ઊંચી થતી જાય છે એમ એમ તમે સમાજના, રાષ્ટ્રના અને બીજા પ્રશ્નોથી દૂર ખસી જાવ એટલે તમારા ચિંતનની અંદર પરલોક, આત્મા એ તો બધું આવે પણ સમાજ અને રાષ્ટ્રના પ્રશ્નો ન આવે. શ્રી મદ રાજચંદ્ર અને ગાંધીજીનું ઉદાહરણ સાંભળો. આ બંને સમકાલીન છે. એકજ કાળમાં હોવા છતાં ગાંધીજીએ ગોળીઓ ખાધી, લાઠીઓ ખાધી, જેલમાં ગયા. સંડાસ સાફ કર્યાં, વિધવાના, ત્યકતાના, હરિજનોના, બેકારીના એમ એકેએક પ્રશ્નોને અડયા પણ રાજચંદ્ર ના અડયા. એનું પરિણામ એ આવ્યું કે આખું અધ્યાત્મ એ કોરું અધ્યાત્મ થઇ ગયું.
 

Leave a comment

Filed under અધ્યાત્મ

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.