Daily Archives: જૂન 7, 2019

ટીપ્પણીઓના સંદર્ભે મુકેલી કૉમેન્ટીકા ! ઓ’હેન્રી’ની સદાબહાર વાર્તાઓ

૮ ટીપ્પણીઓ…

  • Dipak Dholakia says:

    Well written article. Why not give some of his translations, Pareshbhai?

    • ઓ’હેન્રી’ની સદાબહાર વાર્તાઓ – અનુવાદક : પરેશ પ્ર. વ્યાસ
      A Collection of Short Stories – O’Henry :: The Mammon & the Archer , After 20 Years , His Courier , TheLast Leaf , The Romance of a Busy Broker , Witches’ Loaves , The Lotus & The Cockle-burrs , At Arms with Morpheus , The Princess & The Puma , An Unknown Romance , Katy of Frogmore Flats or The Passing Repentance of John Perkins , The Ransom of Red Chief , The Unknown Quantity , The Cop & The Anthem , The Guilty Party , Buried Treasure , The Struggle of the Outliers , Retrieved Reforms , Harlem Tragedy , Gifts of The Magi , Hearts & Hands

      પ્રકાશક : વંડરલેન્ડ પબ્લીકેશન , તૃતીય આવૃત્તિ

  • ઉમાકાન્ત વિ.મહેતા.(ન્યુ જર્સી) says:

    શ્રી દિપકભાઈની વાત તો સાચી છે, કે જેથી અંગ્રેજી ન જાણતા લોકો તેનો લાભ લઈ શકે.
    પણ અસલમાં જે મઝા છે તે નકલમાં નથી.
    ઉમાકાન્ત વિ.મહેતા.(ન્યુ જર્સી)

    • અસલ-ભાષાંતર સિવાય આ વાર્તાઓ ..
      અસ્મિતાપર્વમા ચિ પરેશભાઇની સફળ રજુઆત ૦૦૧ થી ૦૦૬ સુધી

      paresh vyas 001 – YouTube
      ▶ 10:01
      http://www.youtube.com/watch?v=NDL_QXimSlg
      Apr 25, 2011 – Uploaded by dinesh tilva
      paresh vyas 001 … Vinod Joshi presenting a lecture on ‘Sanskaar’ at Asmita Parva – Duration: 47:15. by Aditya Joshi 7,767 views. 47:15.

  • vijay joshi says:

    Great writers are always trendsetters. It is interesting that historians and critics today mention o. Henry and Hemingway in same breath only to highlight and contrast in their stories. O. Henry was a facile contriver of ingenious plots, Hemingway is invoked as an architect of virtually plot-less stories! O. Henry stories are known for surprising endings, Hemingway stories, on the other hand, seem to stop without really finishing. Hemingway was influenced by the writing of great Chekhov. Whereas most fiction, past and present, focuses on a character’s climactic change, Chekhov’s stories are frequently less about change than they are about the failure to change.

    This reminds me of the famous- six word story attributed to Hemingway.

    For sale: baby shoes, never worn.

    • પરેશભાઇ વિખ્‍યાત વાર્તાકાર ઓ. હેન્રીની વાર્તાઓનાં ગુજરાતી ભાષામાં અનુવાદનું બેસ્‍ટસેલર પુસ્‍તક આપી ચૂકયા છે. એમનું આ ત્રીજું પુસ્‍તક છે જેમાં એમણે પ્રેમ વિષેની વિશ્‍વના સર્વકાલિન શ્રેષ્‍ઠ લેખકોની ટૂંકી વાર્તાઓને રજૂ કરી છે.
      તેમણે પ્રેમ વિષેની શ્રેષ્‍ઠ ટૂંકી વિશ્‍વવાર્તાઓનો એક અનોખો સંગ્રહ પહેલી વાર ગુજરાતી વાચકો માટે રજૂ કર્યો છે. વિશ્‍વસાહિત્‍યનાં દિગ્‍ગજ સર્જકો ચેખોવ, ઓ. હેન્રી, દ મોપાસાથી લઇને આધુનિક નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા એલિસ મનરો સુધીનાં ૮ વાર્તાકારોની ૧૪ વાર્તાઓ આ પુસ્‍તકમાં રજુ કરાઇ છે. વાર્તાઓમાં અપાર વૈવિધ્‍ય પણ છે. પુસ્‍તકમાં ૧૭ વર્ષથી લઇને ૭૦ વર્ષની વયના પાત્રોની પ્રેમકથાઓ છે. કોઇક વાર્તાઓનાં અંતે ખાધું, પીધું ને રાજ કીધું, જેવી અનુભુતિ, પ્રેમવાર્તાઓ સુખાંત ય હોય, તો કયારેક અંતે અનંત વિરહ, કયારેક અંત ધાર્યા મુજબનો હોય તો કોઇ વાર્તાનો અંત સાવ અણધાર્યો આવે. એવી વાર્તાઓ પણ ખરી જેનો કોઇ સ્‍પષ્‍ટ અંત હોય જ નહીં. બસ, એક ધૂંધળું ચિત્ર, મુઠ્ઠીભર વિકલ્‍પો અને અંતે અંત આપણે નકકી કરવાનો, હા, દરેક વાર્તાની શરત માત્ર એક જ અને એ પ્રેમ, પ્રેમ જ આ વાર્તાઓનો લઘુતમ સાધારણ અવયવી, બસ પ્રેમ, પ્રેમ અને પ્રેમ.

  • ઓ હેંનરી (૧૮૬૨-૧૯૧૦)
    અસલ નામ વિલિયમ સિડની પોર્ટર
    વાર્તાનો અકલ્પ્ય અંત ઓ હેંનરીનો ખાસ ઈજારો હતો
    ઓ. હેનરીની અન્ય વાર્તાઓ કારાગારની ચાર દીવાલો વચ્ચે લખાઈ હતી.
    ————————–
    કારાગારની ચાર દીવાલોની વચ્ચે દુઃખ અને અસહાયતા સિવાય બીજંુ શું શક્ય હોય ? જેલ એટલે જેલ. આવી માન્યતા પ્રચલિત હોવા છતાં એ ભૂલવા જેવું નથી કે માનવીની ચેતના જેલની દીવાલો ઓળંગી સર્જનનાં શિખરો સિદ્ધ કરી શકે છે !
    દૃષ્ટિબિંદુના ભેદની વાસ્તવિકતા યાદ રાખવા જેવી છે. એક કવિએ તેને કવિતામાં વણી લીધી છે. અંગ્રેજીમાં લખાયેલી આ કવિતામાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે બે મનુષ્યોએ જેલના સળિયાની બહાર દ્રષ્ટિ કરી. એકની નજર કાદવ પર પડી અને બીજાએ તારા તરફ દ્રષ્ટિ કરી ! એકની નજરમાં કાદવ અને બીજાની નજરે ગગનના સિતારા ! આ છે દ્રષ્ટિનો ભેદ. સ્થળ એક જ છતાં દ્રશ્યો જુદાં. જેલની ચાર દીવાલોની વચ્ચે સાહિત્ય સર્જન થયું છે. જગતની કેટલીક લોકપ્રિય કૃતિઓનું સર્જન જેલમાં થયું છે.
    જેલમાં થયેલા સર્જન અંગે જાણનારને થશે કે માનવીનું મન દીવાલોની મર્યાદાને અવગણી આગળ વધી શકે છે. માનવીનું મન જેલને જેલ રહેવા દેતું નથી એવો ભાવ વ્યક્ત કરતી એક કવિતામાં કહેવાયું છે કે “પથ્થરની દીવાલોથી જેલ થઇ જતી નથી કે લોખંડના સળિયા પાંજરૃ બનાવી દેતા નથી. નિર્દોષ અને શાંત મન એને સાધનાની ગુફા બનાવી દે છે.” નવાઇની વાત એ છે કે આવો ભાવાર્થ વ્યક્ત કરતી પ્રખ્યાત કડીઓ કવિ રિચાર્ડ લવલેસે જેલમાં લખી છે. અંગ્રેજોની પાર્લામેન્ટ સમક્ષ વિરોધી નોંધ રજૂ કરવા માટે તેને જેલની સજા થઇ હતી. તેણે જેલમાં ‘ટુ એલ્વિયા ફ્રોમ પ્રિઝન’ નામની કૃતિમાં આ પંક્તિઓ લખી હતી. શ્રી અરવિંદ ઘોષ, જવાહરલાલ અને મહાત્મા ગાંધી જેવી વિભૂતિઓ જેલને સાધનાની ગુફા કેવી રીતે બનાવી શક્યા હતા તેની વિગતો જિજ્ઞાસુ માટે લભ્ય છે.
    પંડિત જવાહરલાલ નહેરૃ ૧૯૨૧ થી ૧૯૪૫ સુધીના ગાળામાં કુલ દસ વર્ષ સુધી જેલમાં રહેલા. આ જેલવાસ દરમ્યાન તેમણે ‘ગ્લીમ્પસીઝ ઑફ વર્લ્ડ હિસ્ટરી’ નામનું અભ્યાસપૂર્ણ લોકપ્રિય પુસ્તક લખ્યું હતું
    ભારતના લોકપ્રિય નેતા પંડિત જવાહરલાલ નેહરૃ આઝાદીની લડત કાજે તેર વર્ષ સુધી જેલમાં રહ્યા હતા. પંડિતજીના ત્યાગનો ઉલ્લેખ કરતા મહાન તત્વજ્ઞાની બટ્રોન્ડ રસેલે એક પ્રસંગે જણાવેલું કે “બ્રિટીશ સલ્તનતે જવાહરલાલ નેહરૃને તેર વર્ષ સુધી જેલમાં પૂર્યા છતાં તેમના મનમાં અંગ્રેજો પ્રત્યે કોઇ ડંખ ન હતો, તે હકીકત ખરેખર નોંધપાત્ર છે.” પંડિત જવાહરલાલ નહેરૃ ૧૯૨૧ થી ૧૯૪૫ સુધીના ગાળમાં દસ વર્ષ સુધી જેલમાં રહેલા. આ જેલવાસ દરમ્યાન તેમણે ‘ગ્લીમ્પસીઝ ઑફ વર્લ્ડ હિસ્ટરી’ નામનું અભ્યાસપૂર્ણ લોકપ્રિય પુસ્તક લખ્યું હતું. મહાત્મા ગાંધીના જેલવાસ દરમ્યાનની કેટલીય માહિતીનો પરિચય આપતા ‘મહાદેવભાઇની ડાયરી’ ના પુસ્તકોની નોંધો જેલમાં થઇ હતી.
    વિશ્વને વર્ષો સુધી યુદ્ધની જ્વાળાઓમાં જકડી રાખનાર હિટલરની ‘મેઇન કેમ્પ્ફ’ કૃતિનો કેટલોક ભાગ જેલમાં લખાયો હતો ! ૧૯૨૩માં હિટલરને પાંચ વર્ષની કેદની સજા થઇ હતી. હિટલરે આ સજા પૂરી ભોગવી નહોતી. તેને નવ મહિના પછી મુક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. આ ટૂંકાગાળા દરમ્યાન તેણે ‘મેઇન કેમ્પ્ફ’નો થોડો ભાગ લખ્યો હતો. આ સમયે હિટલર કે તેના કોઇ સાથીને ખબર નહિ હોય કે આ કૃતિ ભવિષ્યમાં રાજકારણના અભ્યાસું માટે કેટલી બધી મહત્વની બનવાની છે. હિટલરની આ કૃતિ એક સમયગાળામાં જર્મનો માટે આદર્શ-ગ્રંથ સમાન બની ચૂકી હતી. આજે પણ આ કૃતિ હિટલરના મન અને તેના વિચારો અંગે અભ્યાસ કરતા સંશોધકો માટે મહત્વની કૃતિ બની રહી છે. અત્યાર સુધીમાં તેની લાખો નકલો વેચાઇ ચૂકી છે. આ કૃતિ હજી પણ વેચાઇ રહી છે.
    ઓસ્કર વાઇલ્ડ, ઓ.હેનરી, જહોન બનયન, ડેનીયલ ડેફો, વોલ્ટર વગેરે પ્રખ્યાત લેખકો તેમના જીવનકાળ દરમ્યાન જેલને સર્જનભૂમિ બનાવી ચૂક્યા છે. તેમની કેટલીક વિખ્યાત કૃતિઓ જેલ દરમ્યાન લખાઇ છે. જહોન બનયનની વિખ્યાત કૃતિ ‘પીલગ્રીમ્સ પ્રોગ્રેસ’ નો ઘણો ભાગ જેલવાસ દરમ્યાન લખાયેલો છે. ઇંગ્લેન્ડના દેવળના આદેશોથી વિરૃદ્ધ વર્તન કરવા માટે જહોન બનયનને અગિયાર વર્ષની સજા થઇ હતી. આ સજા દરમ્યાન તેણે પોતાની વિખ્યાત કૃતિનો ઘણો ખરો ભાગ લીધો હતો. પ્રખ્યાત તત્વચિંતક વૉલ્ટરને અગિયાર મહિનાની સજા થઇ હતી આ દરમ્યાન તેણે પોતાની વિખ્યાત થનારી એક કૃતિની શરૃઆત કરી હતી.
    ટૂંકીવાર્તાના લોકપ્રિય લેખક ઓ. હેનરી માટે જાતજાતની વાતો પ્રચલિત થઇ હતી. સાચી હકીકતો તેની બંને બાજુઓ રજૂ કરે છે. ઓ. હેનરીને બેંકમાંથી નાણાં ઉચાપત કરવા માટે પાંચ વર્ષની સજા થઇ હતી, પરંતુ જેલમાં આદર્શ કેદીની છાપ પાડનાર હેનરીને સવા ત્રણ વર્ષ બાદ મુક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. આ ગાળા દરમ્યાન તેણે કેટલીક વિખ્યાત વાર્તાઓ લખી હતી.
    ઑસ્કાર વાઇલ્ડનું જીવન તેમની કૃતિઓ કરતા પણ વધારે ચર્ચાસ્પદ ગણાય છે. સજાતીય સંબંધોના ગુના માટે બે વર્ષની સજા પામેલા વાઇલ્ડે પોતાની જાણીતી કૃતિઓ પ્રોફન્ડીસ, એપોલોજીયા, બેલાડ ઓફ રિડીંગ અને જેઓલ જેલમાં લખાઇ હતી.
    જેલમાં થયેલા લોકપ્રિય સર્જનનાં ઉદાહરણો સાંભળી કોઇને પણ મનમા બે પ્રશ્નો ઊઠે તે સ્વાભાવિક છે. એક જેલમાં લખવાની છૂટ આપવામાં આવી હોય તેવા વિખ્યાત સર્જકો સિવાયના કેદીઓ શું કરી શકે ? બીજો પ્રશ્ન, આ સર્જનાત્મક કૃતિઓ સાહિત્યના ક્ષેત્રની છે, પરંતુ તત્વજ્ઞાન કે અન્ય ગંભીર વિષયોના સર્જન જેલમાં શક્ય છે. ? આવા બંને પ્રકારના પ્રશ્નોના ‘હકારાત્મક જવાબ’ પ્રાપ્ત થાય છે.
    આપણી સદીના મહાન તત્વચિંતક બટ્રૉન્ડ રસેલે બીજગણિતના તત્વજ્ઞાન અંગેનું લખાણ જેલમાં લખ્યું હતું ! તત્વજ્ઞાની કે ચિંતનાત્મક ક્ષેત્રના જેલમાં થયેલા સર્જનના બીજા કેટલાય ઉદાહરણો પ્રાપ્ત થાય છે. જેલની દમનગીરી અને ભયાનક પરિસ્થિતિમાં થયેલા બે સર્જનો એવા છે જે લાખો લોકોને જીવન ઉપયોગ અ્ને જીવનદાયક નીવડયા છે. આ બે સર્જનો અને તેના સર્જકો અંગેની વિગતો સહુ કોઇ માટે પ્રેરણાદાયક છે.
    બીજગણિત કે ગણિતમાં સામાન્ય શક્તિના માનવીને પણ દાખલા ગણવામાં મદદરૃપ થાય તેવી રીતો ટશેનબર્ગે શોધી છે. સરવાળા, બાદબાકી, ગુણાકાર વગેરે એકદમ ઝડપથી થઇ શકે તે માટેની રીતો દર્શાવતું એક પુસ્તક ટશેનબર્ગે લખ્યું છે. આ માટેના જરૃરી સૂત્રો તથા તેની ચકાસણી અંગેનું લખાણ ટશેનબર્ગે જર્મનીની જેલમાં કર્યુ હતું. હિટલરના લશ્કરે ટશેનબર્ગને જેલમાં પૂર્યો. જેલની બહાર કાઢી કેદીઓને એક હારમાં ઊભા રાખી રોજ બંદૂકની ગોળીએ ઠાર મારવામાં આવતા. કોઇવાર આખી રાત ત્રાસદાયક છાવણીમાં આવા ગોળીઓના અવાજો આવ્યા કરતાં. સેકંડો યહુદી ્અને અ્ન્ય કેદીઓ રોજ ઠાર થતા. આવા હિંસાનાં તાંડવ સમા વાતાવરણમાં મનની સમતુલા સાચવવી સહુ કોઇ માટે દુષ્કર બની ગઇ હતી. ટશેનબર્ગે પોતાની સમતુલા ટકાવવા મનોમન બીજગણિતને ઝડપથી ઉકેલવા માટેની રીત ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. તેણે લાંબા સરવાળા કે જટિલ ગુણાકારોને ઝડપથી કરવા માટેની રીતો શોધી. તે ભૂલાઇ ના જાય તે માટે તેને ફાટેલાં કપડાં, અહીં-તહીંથી પ્રાપ્ત થયેલી કાગળની ચબરખીઓ વગેરે ઉપર ટપકાવી દીધી. તેણે આ સામગ્રીને જેલના ખૂણે-ખાંચરે તિરાડોમાં, બૂટના ફાટેલા તળિયામાં વગેરે જગાએ સંતાડી દીધી હતી.
    જેલમાંથી મુક્ત થયા પછી આ સૂત્રોની મદદથી તેણે ‘ટશેનબર્ગની ઝડપી ગણતરીની રીતો’ ની ભેટ ધરી. આજે પણ આ પદ્ધતિઓ એટલી જ ઉપયોગી છે.
    હીટલરની ત્રાસદાયક છાવણી અ્ને જેલનો બીજો વિખ્યાત કેદી વિક્ટર ફાન્કલ નામનો મનોચિકિત્સક હતો. તેના બાળકો ્અને પત્નીને છાવણીમાં મારી નાંખવામાં આવ્યા હતા. ભલભલા નિરાશ અને શોકમગ્ન બની જાય, જીવન પ્રત્યેની બધી શ્રદ્ધા ગુમાવી દે તેવા ત્રાસદાયક વાતાવરણમાં ફ્રાન્કલને જીવનનું તત્વજ્ઞાન લાધ્યું.
    ત્રાસ અને છાવણીના અનુભવોને વર્ણવતા ્અને તેનાથી પર થઇ જીવનનો અર્થ શોધતા પુસ્તકો ફ્રાન્કલનું ‘મેન્સ સર્ચ ફોર મિનીંગ’ પુસ્તક અત્યંત ઉપયોગી મનાય છે.
    જેલમાંથી છૂટયા પછી વિક્ટર ફ્રાન્કલ અને તેના પુસ્તકે હજારો નિરાશ અ્ને ભગ્ન મનોદશાના માનવીમાં આશાના દીપ પ્રગટાવ્યા છે. જીવનને અર્થયુક્ત બનાવ્યું છે ! ચેતનાનો પ્રકાશ પામેલાને જેલના અંધારા ક્યાં સુધી નડી શકે ? વર્તમાનમાં પણ નેલ્શન મંડેલા જેવા વિખ્યાત માનવીનું ઉદાહરણ નિરાશાને આશામાં પલટી નાંખવા પર્યાપ્ત છે ને !
    જેલ એટલે બંધન. કારાગારની ચાર દીવાલોની વચ્ચે દુઃખ અને અસહાયતા સિવાય બીજંુ શું શક્ય હોય ? જેલ એટલે જેલ. આવી માન્યતા પ્રચલિત હોવા છતાં એ ભૂલવા જેવું નથી કે માનવીની ચેતના જેલની દીવાલો ઓળંગી સર્જનનાં શિખરો સિદ્ધ કરી શકે છે !
    દૃષ્ટિબિંદુના ભેદની વાસ્તવિકતા યાદ રાખવા જેવી છે. એક કવિએ તેને કવિતામાં વણી લીધી છે. અંગ્રેજીમાં લખાયેલી આ કવિતામાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે બે મનુષ્યોએ જેલના સળિયાની બહાર દ્રષ્ટિ કરી. એકની નજર કાદવ પર પડી અને બીજાએ તારા તરફ દ્રષ્ટિ કરી ! એકની નજરમાં કાદવ અને બીજાની નજરે ગગનના સિતારા ! આ છે દ્રષ્ટિનો ભેદ. સ્થળ એક જ છતાં દ્રશ્યો જુદાં. જેલની ચાર દીવાલોની વચ્ચે સાહિત્ય સર્જન થયું છે. જગતની કેટલીક લોકપ્રિય કૃતિઓનું સર્જન જેલમાં થયું છે.
    જેલમાં થયેલા સર્જન અંગે જાણનારને થશે કે માનવીનું મન દીવાલોની મર્યાદાને અવગણી આગળ વધી શકે છે. માનવીનું મન જેલને જેલ રહેવા દેતું નથી એવો ભાવ વ્યક્ત કરતી એક કવિતામાં કહેવાયું છે કે “પથ્થરની દીવાલોથી જેલ થઇ જતી નથી કે લોખંડના સળિયા પાંજરૃ બનાવી દેતા નથી. નિર્દોષ અને શાંત મન એને સાધનાની ગુફા બનાવી દે છે.” નવાઇની વાત એ છે કે આવો ભાવાર્થ વ્યક્ત કરતી પ્રખ્યાત કડીઓ કવિ રિચાર્ડ લવલેસે જેલમાં લખી છે. અંગ્રેજોની પાર્લામેન્ટ સમક્ષ વિરોધી નોંધ રજૂ કરવા માટે તેને જેલની સજા થઇ હતી. તેણે જેલમાં ‘ટુ એલ્વિયા ફ્રોમ પ્રિઝન’ નામની કૃતિમાં આ પંક્તિઓ લખી હતી. શ્રી અરવિંદ ઘોષ, જવાહરલાલ અને મહાત્મા ગાંધી જેવી વિભૂતિઓ જેલને સાધનાની ગુફા કેવી રીતે બનાવી શક્યા હતા તેની વિગતો જિજ્ઞાસુ માટે લભ્ય છે.
    પંડિત જવાહરલાલ નહેરૃ ૧૯૨૧ થી ૧૯૪૫ સુધીના ગાળામાં કુલ દસ વર્ષ સુધી જેલમાં રહેલા. આ જેલવાસ દરમ્યાન તેમણે ‘ગ્લીમ્પસીઝ ઑફ વર્લ્ડ હિસ્ટરી’ નામનું અભ્યાસપૂર્ણ લોકપ્રિય પુસ્તક લખ્યું હતું
    ભારતના લોકપ્રિય નેતા પંડિત જવાહરલાલ નેહરૃ આઝાદીની લડત કાજે તેર વર્ષ સુધી જેલમાં રહ્યા હતા. પંડિતજીના ત્યાગનો ઉલ્લેખ કરતા મહાન તત્વજ્ઞાની બટ્રોન્ડ રસેલે એક પ્રસંગે જણાવેલું કે “બ્રિટીશ સલ્તનતે જવાહરલાલ નેહરૃને તેર વર્ષ સુધી જેલમાં પૂર્યા છતાં તેમના મનમાં અંગ્રેજો પ્રત્યે કોઇ ડંખ ન હતો, તે હકીકત ખરેખર નોંધપાત્ર છે.” પંડિત જવાહરલાલ નહેરૃ ૧૯૨૧ થી ૧૯૪૫ સુધીના ગાળમાં દસ વર્ષ સુધી જેલમાં રહેલા. આ જેલવાસ દરમ્યાન તેમણે ‘ગ્લીમ્પસીઝ ઑફ વર્લ્ડ હિસ્ટરી’ નામનું અભ્યાસપૂર્ણ લોકપ્રિય પુસ્તક લખ્યું હતું. મહાત્મા ગાંધીના જેલવાસ દરમ્યાનની કેટલીય માહિતીનો પરિચય આપતા ‘મહાદેવભાઇની ડાયરી’ ના પુસ્તકોની નોંધો જેલમાં થઇ હતી.
    વિશ્વને વર્ષો સુધી યુદ્ધની જ્વાળાઓમાં જકડી રાખનાર હિટલરની ‘મેઇન કેમ્પ્ફ’ કૃતિનો કેટલોક ભાગ જેલમાં લખાયો હતો ! ૧૯૨૩માં હિટલરને પાંચ વર્ષની કેદની સજા થઇ હતી. હિટલરે આ સજા પૂરી ભોગવી નહોતી. તેને નવ મહિના પછી મુક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. આ ટૂંકાગાળા દરમ્યાન તેણે ‘મેઇન કેમ્પ્ફ’નો થોડો ભાગ લખ્યો હતો. આ સમયે હિટલર કે તેના કોઇ સાથીને ખબર નહિ હોય કે આ કૃતિ ભવિષ્યમાં રાજકારણના અભ્યાસું માટે કેટલી બધી મહત્વની બનવાની છે. હિટલરની આ કૃતિ એક સમયગાળામાં જર્મનો માટે આદર્શ-ગ્રંથ સમાન બની ચૂકી હતી. આજે પણ આ કૃતિ હિટલરના મન અને તેના વિચારો અંગે અભ્યાસ કરતા સંશોધકો માટે મહત્વની કૃતિ બની રહી છે. અત્યાર સુધીમાં તેની લાખો નકલો વેચાઇ ચૂકી છે. આ કૃતિ હજી પણ વેચાઇ રહી છે.
    ઓસ્કર વાઇલ્ડ, ઓ.હેનરી, જહોન બનયન, ડેનીયલ ડેફો, વોલ્ટર વગેરે પ્રખ્યાત લેખકો તેમના જીવનકાળ દરમ્યાન જેલને સર્જનભૂમિ બનાવી ચૂક્યા છે. તેમની કેટલીક વિખ્યાત કૃતિઓ જેલ દરમ્યાન લખાઇ છે. જહોન બનયનની વિખ્યાત કૃતિ ‘પીલગ્રીમ્સ પ્રોગ્રેસ’ નો ઘણો ભાગ જેલવાસ દરમ્યાન લખાયેલો છે. ઇંગ્લેન્ડના દેવળના આદેશોથી વિરૃદ્ધ વર્તન કરવા માટે જહોન બનયનને અગિયાર વર્ષની સજા થઇ હતી. આ સજા દરમ્યાન તેણે પોતાની વિખ્યાત કૃતિનો ઘણો ખરો ભાગ લીધો હતો. પ્રખ્યાત તત્વચિંતક વૉલ્ટરને અગિયાર મહિનાની સજા થઇ હતી આ દરમ્યાન તેણે પોતાની વિખ્યાત થનારી એક કૃતિની શરૃઆત કરી હતી.
    ટૂંકીવાર્તાના લોકપ્રિય લેખક ઓ. હેનરી માટે જાતજાતની વાતો પ્રચલિત થઇ હતી. સાચી હકીકતો તેની બંને બાજુઓ રજૂ કરે છે. ઓ. હેનરીને બેંકમાંથી નાણાં ઉચાપત કરવા માટે પાંચ વર્ષની સજા થઇ હતી, પરંતુ જેલમાં આદર્શ કેદીની છાપ પાડનાર હેનરીને સવા ત્રણ વર્ષ બાદ મુક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. આ ગાળા દરમ્યાન તેણે કેટલીક વિખ્યાત વાર્તાઓ લખી હતી.
    ઑસ્કાર વાઇલ્ડનું જીવન તેમની કૃતિઓ કરતા પણ વધારે ચર્ચાસ્પદ ગણાય છે. સજાતીય સંબંધોના ગુના માટે બે વર્ષની સજા પામેલા વાઇલ્ડે પોતાની જાણીતી કૃતિઓ પ્રોફન્ડીસ, એપોલોજીયા, બેલાડ ઓફ રિડીંગ અને જેઓલ જેલમાં લખાઇ હતી.
    જેલમાં થયેલા લોકપ્રિય સર્જનનાં ઉદાહરણો સાંભળી કોઇને પણ મનમા બે પ્રશ્નો ઊઠે તે સ્વાભાવિક છે. એક જેલમાં લખવાની છૂટ આપવામાં આવી હોય તેવા વિખ્યાત સર્જકો સિવાયના કેદીઓ શું કરી શકે ? બીજો પ્રશ્ન, આ સર્જનાત્મક કૃતિઓ સાહિત્યના ક્ષેત્રની છે, પરંતુ તત્વજ્ઞાન કે અન્ય ગંભીર વિષયોના સર્જન જેલમાં શક્ય છે. ? આવા બંને પ્રકારના પ્રશ્નોના ‘હકારાત્મક જવાબ’ પ્રાપ્ત થાય છે.
    આપણી સદીના મહાન તત્વચિંતક બટ્રૉન્ડ રસેલે બીજગણિતના તત્વજ્ઞાન અંગેનું લખાણ જેલમાં લખ્યું હતું ! તત્વજ્ઞાની કે ચિંતનાત્મક ક્ષેત્રના જેલમાં થયેલા સર્જનના બીજા કેટલાય ઉદાહરણો પ્રાપ્ત થાય છે. જેલની દમનગીરી અને ભયાનક પરિસ્થિતિમાં થયેલા બે સર્જનો એવા છે જે લાખો લોકોને જીવન ઉપયોગ અ્ને જીવનદાયક નીવડયા છે. આ બે સર્જનો અને તેના સર્જકો અંગેની વિગતો સહુ કોઇ માટે પ્રેરણાદાયક છે.
    બીજગણિત કે ગણિતમાં સામાન્ય શક્તિના માનવીને પણ દાખલા ગણવામાં મદદરૃપ થાય તેવી રીતો ટશેનબર્ગે શોધી છે. સરવાળા, બાદબાકી, ગુણાકાર વગેરે એકદમ ઝડપથી થઇ શકે તે માટેની રીતો દર્શાવતું એક પુસ્તક ટશેનબર્ગે લખ્યું છે. આ માટેના જરૃરી સૂત્રો તથા તેની ચકાસણી અંગેનું લખાણ ટશેનબર્ગે જર્મનીની જેલમાં કર્યુ હતું. હિટલરના લશ્કરે ટશેનબર્ગને જેલમાં પૂર્યો. જેલની બહાર કાઢી કેદીઓને એક હારમાં ઊભા રાખી રોજ બંદૂકની ગોળીએ ઠાર મારવામાં આવતા. કોઇવાર આખી રાત ત્રાસદાયક છાવણીમાં આવા ગોળીઓના અવાજો આવ્યા કરતાં. સેકંડો યહુદી ્અને અ્ન્ય કેદીઓ રોજ ઠાર થતા. આવા હિંસાનાં તાંડવ સમા વાતાવરણમાં મનની સમતુલા સાચવવી સહુ કોઇ માટે દુષ્કર બની ગઇ હતી. ટશેનબર્ગે પોતાની સમતુલા ટકાવવા મનોમન બીજગણિતને ઝડપથી ઉકેલવા માટેની રીત ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. તેણે લાંબા સરવાળા કે જટિલ ગુણાકારોને ઝડપથી કરવા માટેની રીતો શોધી. તે ભૂલાઇ ના જાય તે માટે તેને ફાટેલાં કપડાં, અહીં-તહીંથી પ્રાપ્ત થયેલી કાગળની ચબરખીઓ વગેરે ઉપર ટપકાવી દીધી. તેણે આ સામગ્રીને જેલના ખૂણે-ખાંચરે તિરાડોમાં, બૂટના ફાટેલા તળિયામાં વગેરે જગાએ સંતાડી દીધી હતી.
    જેલમાંથી મુક્ત થયા પછી આ સૂત્રોની મદદથી તેણે ‘ટશેનબર્ગની ઝડપી ગણતરીની રીતો’ ની ભેટ ધરી. આજે પણ આ પદ્ધતિઓ એટલી જ ઉપયોગી છે.
    હીટલરની ત્રાસદાયક છાવણી અ્ને જેલનો બીજો વિખ્યાત કેદી વિક્ટર ફાન્કલ નામનો મનોચિકિત્સક હતો. તેના બાળકો ્અને પત્નીને છાવણીમાં મારી નાંખવામાં આવ્યા હતા. ભલભલા નિરાશ અને શોકમગ્ન બની જાય, જીવન પ્રત્યેની બધી શ્રદ્ધા ગુમાવી દે તેવા ત્રાસદાયક વાતાવરણમાં ફ્રાન્કલને જીવનનું તત્વજ્ઞાન લાધ્યું.
    ત્રાસ અને છાવણીના અનુભવોને વર્ણવતા ્અને તેનાથી પર થઇ જીવનનો અર્થ શોધતા પુસ્તકો ફ્રાન્કલનું ‘મેન્સ સર્ચ ફોર મિનીંગ’ પુસ્તક અત્યંત ઉપયોગી મનાય છે.
    જેલમાંથી છૂટયા પછી વિક્ટર ફ્રાન્કલ અને તેના પુસ્તકે હજારો નિરાશ અ્ને ભગ્ન મનોદશાના માનવીમાં આશાના દીપ પ્રગટાવ્યા છે. જીવનને અર્થયુક્ત બનાવ્યું છે ! ચેતનાનો પ્રકાશ પામેલાને જેલના અંધારા ક્યાં સુધી નડી શકે ? વર્તમાનમાં પણ નેલ્શન મંડેલા જેવા વિખ્યાત માનવીનું ઉદાહરણ નિરાશાને આશામાં પલટી નાંખવા પર્યાપ્ત છે ને !

  • માત્ર કુતૂહલ ખાતર સરખામણી: પરેશભાઈના મૂળ લેખની શબ્દસંખ્યા= 591 શબ્દો.
    પ્રજ્ઞાબેનની કમેન્‍ટની શબ્દસંખ્યા= 2135.

    મૂળ લેખ

    ઓ. હેન્રી અણધાર્યા અંત-ની વાર્તાઓના ટ્રેન્ડસેટર છે. કોઈપણ વાતમાં અંતે અણધાર્યું બને તો એને ‘ઓ. હેન્રી અંત’ કહે છે

    ૯/૧૧ તરીકે જાણીતી આજની તારીખ અમેરિકી ટ્વિન ટાવર પરનાં અણધાર્યા આતંકી વિમાની હુમલાની તવારીખ ભલે હોય પણ આજની તારીખનું મહત્ત્વ એ છે કે આજે અણધાર્યા અંતની અદભુત ટૂંકી વાર્તાઓનાં દિગ્ગજ અમેરિકી સર્જક ઓ. હેન્રીનો ૧૦૪મો જ્ન્મદિવસ છે.

    સર્વ દુ:ખોનું મૂળ ઇચ્છા છે, અપેક્ષા છે. ગાલિબની બયાની છે કે ખ્વાહિશ હઝારો છે અને બધી જ જીવલેણ છે. તો પછી સુખ ક્યાં મળે? ખુશી ક્યાં મળે? આનંદનો અનુભવ ક્યારે થાય? અને જવાબ મળે છે કે જ્યારે કંઇક અચાનક બને, સાવ અનાપેક્ષિત, અણચિંતવ્યું, અણધારેલું ત્યારે.. જે અનએક્સપેક્ટેડ મળે છે એની વેલ્યુ તો ઉર્જિત પટેલ પણ નક્કી ન કરી શકે. ઓ. હેન્રી કહેતા કે કોઈ ગરીબ માણસને પોતાના ફાટેલા કોટના અસ્તરમાં ઘણાં સમય પહેલાં સરકી ગયેલો અડધા ડોલરનો સિક્કો મળી આવે, ત્યારે એને જે આનંદ થાય એટલો આનંદ કરોડાધિપતિને કરોડો મળે તો પણ થતો નથી.

    ઓ. હેન્રી અણધાર્યા અંત-ની વાર્તાઓનાં ટ્રેન્ડસેટર છે. હવે તો આ શબ્દો રૂઢિપ્રયોગ બની ગયા છે. કોઈપણ વાતમાં અંતે કશું અણધાર્યું બને તો એને એ વાતનો ‘ઓ. હેન્રી અંત’ કહે છે.

    ‘ગિફ્ટ્સ ઓફ મેજાઇ’માં પતિને અનહદ પ્રેમ કરતી એક સામાન્ય સ્થિતિની પત્ની પાસે પતિને ગિફ્ટ આપવા કશું નથી. પોતાના લાંબા વાળ કપાવી, એ વેચીને મળેલા પૈસામાંથી પતિની ઘડિયાળ માટે ચેઇન ખરીદે છે અને..

    ‘લાસ્ટ લીફ’માં એક છોકરી ગંભીર રીતે બીમાર પડે છે. સૂતી હોય છે, ત્યારે બારીમાંથી દેખાતા સામેના મકાનની દિવાલ પરની વેલનાં પાંદડાં ખરતાં જાય છે અને એને લાગે છે કે છેલ્લું પાંદડું ખરશે અને એ મરી જશે. એની જિજીવિષા મરી પરવારી હોય છે. ડોક્ટર કહે છે કે દવા તો જ અસર કરે જો છોકરીને પોતાને જીવવાની ઇચ્છા જાગે. પણ સવારે જુએ છે તો રાતના બરફના તોફાન સામે ઝઝૂમેલું છેલ્લું પાંદડું ખરતું નથી અને..

    ‘રેન્સમ ઓફ રેડ ચીફ’માં બે ટપોરી અપહરણકારો એક છોકરાનું અપહરણ કરી એનાં પિતા પાસે ખંડણી માંગે છે. છોકરો તોફાની છે અને અપહરણકારોનાં નાકમાં દમ લાવી દે છે. જાસાચિઠ્ઠીના જવાબમાં છોકરાનો બાપ સામી જાસાચિઠ્ઠી લખે છે કે એને તમારી પાસે જ રાખો, કારણ કે એના ન હોવાથી આડોશપાડોશમાં શાંતિ છે! અને..

    ‘હાર્લેમ ટ્રેજડી’ એ બે સહેલીઓની વાર્તા છે. એકનો પતિ દારૂ પીને એને ખૂબ માર મારે છે. પણ પછી નશો ઊતરી જાય ત્યારે ગુનાના પ્રાયશ્ચિત માટે એને ફરવા લઈ જાય, ભેટસોગાદ આપે, ખૂબ પ્રેમ કરે. બીજીનો પતિ દારૂ પીતો નથી, માર પણ મારતો નથી, પ્રેમ પણ કરતો નથી. એને થાય કે મારો પતિ પણ મને માર મારે તો કેવું સરસ..એની સહેલી એને કહે છે કે બધાંના નસીબમાં મારા પતિ જેવા સારા(!) પતિ થોડા હોય? એવું હોય તો છૂટાછેડા ક્યારેય થાય જ નહીં.

    ‘આફ્ટર ટ્વેન્ટી યર્સ’માં બે બહુ જૂના મિત્રો વીસ વર્ષે મળે છે. ઓળખી પણ શકતા નથી. એક સામાન્ય પોલિસમેન હોય છે અને બીજો ખૂબ પૈસાદાર અને..

    અરે આવી તો ચારસોથી પણ વધારે વાર્તાઓ છે અને એ બધી વાર્તાઓ આજે પણ એટલી જ પ્રસ્તુત છે.

    ઓ. હેન્રી ચિરંજીવી છે. છેક ૧૯૧૮થી દર વર્ષે આજે પણ શ્રેષ્ઠ ટૂંકી વાર્તાનું ઇનામ ઓ. હેન્રીના નામે અપાય છે. ઓ. હેન્રીની વાર્તાઓ પરથી હોલીવૂડમાં મેરેલિન મનરો અને ચાર્લ્સ લૌટન અભિનિત ‘ઓ. હેન્રી ફુલહાઉસ'(૧૯૫૨), તો બોલીવૂડમાં ઐશ્વર્યા રાય-અજય દેવગણ અભિનિત ‘રેનકોટ'(૨૦૦૪) અને સોનાક્ષી સિન્હા-રણવીર સિંઘ અભિનિત ‘લૂટેરા'(૨૦૧૩) જેવી કેટલીય ફિલ્મ્સ દુનિયાભરમાં બની છે.

    ગુલઝારે ઓ. હેન્રીની પાંચ વાર્તાઓ પરથી લખેલા ‘અરે ઓ. હેન્રી'(૨૦૧૨) હિંદી નાટકનું મંચન અમદાવાદ સહિત અનેક શહેરોમાં થયું છે. ઓ. હેન્રીની જન્મભૂમિ ગ્રીન્સબોરોમાં છેલ્લાં ત્રીસ વર્ષોથી ‘૫ બાય ઓ. હેન્રી’ શીર્ષકથી દર વર્ષે અલગ અલગ પાંચ વાર્તાઓનું નાટય રૂપાંતર ભજવાય છે. ઓ. હેન્રીની ચિરંજીવિતાનું કારણ એ છે કે આજે પણ કાંઈ અણધાર્યું મળે તો એનો આનંદ અનેરો છે.

    એટલે પ્રિય વાચકો, આપણે જીવનમાં બહુ પ્લાનિંગ કરવું નહીં. નહીંતર કશું અણધાર્યું બને જ નહીં. મઝા પણ તો પછી ક્યાંથી મળે? હેં ને?

     

Leave a comment

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ