Monthly Archives: જુલાઇ 2019

આવો, સાથે મળીને ઉજવીએ એક ઉત્સવ…

Yamini Vyas 
આવો, સાથે મળીને ઉજવીએ એક ઉત્સવ
…………………………………………………………………………….

સોમનાથ વેરાવળ જૂઈ મેળાની મધુર યાદો

ભારત વિકાસ પરિષદ સોમનાથ શાખા દ્વારા વેરાવળ શાળામાં યોજાયેલ ગુરુવંદના કાર્યક્રમમાં ભારત વિકાસ પરિષદની સભ્ય બહેનો તથા સખી જ્યોતિ ધોળકિયા સાથે વિદ્યાર્થીઓને સંબોધન કરવાની અને કવિતા સંભળાવવાનો ખૂબ આનંદ.

Image may contain: 2 people, including Gaurang Vyas, people smiling, people standing
Image may contain: 2 people, people standing
Image may contain: 5 people, including Gaurang Vyas, people smiling, people standing
Image may contain: 1 person, on stage

Image may contain: 6 people, people smiling, people standing and people sitting
Image may contain: 10 people, people smiling, indoor

Leave a comment

Filed under ઘટના

એમ બોલ્યા સો વખત! યામિની વ્યાસ

કેટલા સુંદર મકાનો! એમ બોલ્યા સો વખત !
શિસ્તમાં ઝૂકી કમાનો, એમ બોલ્યા સો વખત!

હાથમાં ને હાથમાં રાખ્યાં કરી બહુ સરભરા
ને બધે આગ્રહ છે ચાનો,એમ બોલ્યા સો વખત!

પ્રીત, આગ્રહ ને અછોવાનાથી ભોજન પીરસે
યાદ આવે હાથ બાનો,એમ બોલ્યા સો વખત!

એ ખુમારી,એ મનોબળ આજ પણ છે પૂર્વવત
એ જ છે જાણે જમાનો,એમ બોલ્યા સો વખત!

ગામલોકો દિલને ચોરીને જ રહેશે સો ટકા
જેમ માખણ ચોરે કાનો, એમ બોલ્યા સો વખત!

યામિની વ્યાસ

ધરા ગુર્જરી પર અધ્યાત્મનો આદર્શ એટલે નરસિંહ મહેતા. આપણી ભાષાના આ આદ્ય કવિની રચનાઓ સતત છ સદીથી હરિ-માર્ગે ચાલનારા માટે દીવડા સમી ટમટમતી રહી છે. લોકજીભે ચડી ગયેલી નરસિંહ મહેતાની સાવ સીધી સાદી મીઠડી રચનાઓમાં ઘણીવાર એવા ઊંડા અર્થો જડી આવે, જે વિષે કદી વિચાર સુધ્ધાં ન આવ્યો હોય!
પરંતુ ખ્યાતનામ કવિ જવાહર બક્ષી જેવા કોઈ મરજીવા આ અધ્યાત્મ-સાગરના પેટાળે છુપાયેલા અનેક રહસ્યો ઉજાગર કરે તો જલસો પડી જાય ને? તો ચાલો આવો જ એક જલસો માણીએ ‘સાહિત્ય સંગમ વ્યાખ્યાનમાળા’માં…

વિષય : ભણે નરસૈયો – નરસિંહના કાવ્યોમાં આધ્યાત્મિકતાનું રહસ્યોદઘાટન
વક્તા : કવિ શ્રી જવાહર બક્ષી

૩૧ જુલાઈ, બુધવારે સાંજે ૭.૦૦ થી ૮.૩૦
સ્થળ : ‘સાહિત્ય સંગમ’, બાવા સીદી, પંચોલી વાડી સામે, કાજીનું મેદાન, ગોપીપુરા, સુરત.

Program is Open for All

Chintan Janakbhai Naik Gunvant Thakkar Pragna Vashi Mukul Choksi Raeesh Maniar Vivek Tailor Kiransinh Chauhan Gaurang Thaker Mahesh DavadkarMehul Patel Ish Harshvi Patel Harshvadan Trivedi Sanju Vala Suresh ViraniDilip Modi Yamini Vyas Chintan Desai Desai Kd Vijay Manu Patel Aashish Gajjar Esha Dadawala

Image may contain: 1 person, smiling, text

Leave a comment

Filed under કાવ્ય, યામિની વ્યાસ

કાવ્ય’માં ભાવ અને રસ ‘કાવ્ય’ એટલે સમગ્ર સર્જનાત્મક સાહીત્ય.– જુગલકીશોર.

                                                                     

માનવમનના કુલ ભાવોની સંખ્યા જુદીજુદી ગણાવાઈ છે. સ્થાયી ભાવો ૮+૧ મળીને નવ ભાવો છે. જ્યારે સંચારી ભાવો ૩૩ ગણાવાયા છે…..સંચારી ભાવો સરોવરના વીચીદલ જેવા કે સાગરમાં મોજાં જેવાં કહી શકાય જે લાંબો સમય ટકતાં નથી હોતા. જ્યારે સ્થાયી ભાવો વીશ્વના કોઈ પણ ખુણે વસતી માનવજાતીમાં સ્થીરરુપે હોય છે.

ભાવનો અનુભવ જીવનમાં ડગલે ને પગલે થતો રહે છે ને ભાવના પ્રકાર મુજબ મનુષ્ય તે અનુભવે છે જ્યારે તે જ ભાવો સાહીત્યમાં સાધારણીકરણ પામે છે ત્યારે બધા જ ભાવો એક પ્રકારના અલૌકીક અને ”અવર્ણનીય આનંદ”માં પરીણમે છે.

નીચેની યાદીમાં ભાવ તથા સાહીત્ય દ્વારા પ્રગટતા રસનાં નામો આ મુજબ છે :

૧) રતી…………………….શૃંગાર રસ

૨) હાસ……………………હાસ્ય રસ

૩) શોક……………………કરુણ રસ

૪) ક્રોધ…………………….રૌદ્ર

૫) ઉત્સાહ…………………વીર રસ

૬) ભય……………………ભયાનક રસ

૭) જુગુપ્સા………………બીભત્સ રસ

૮) વીસ્મય……………..અદભુત રસ

૯) શમ કે નીર્વેદ………શાંત રસ 

જન્મથી જ મનુષ્યોમાં નવ પ્રકારની લાગણીઓ રહેલી હોય છે. તે દરેકને પ્રગટવાનાં કારણો :

રમમાણ થઈ જવાની ઈચ્છા (રતી); પોતાને શ્રષ્ઠ સમજીને બીજાને ઉતરતો ગણીને હસવાની વૃત્તી (હાસ); ઈચ્છીત વસ્તુ દુર થાય તો (શોક); વીયોગને લીધે મગજ તપી જાય (ક્રોધ); તે મેળવવા માટે પોતે નબળો હોય તો (ભય); પોતાનામાં તે મેળવવાની તાકાત હોય તો વીજયી બનવાની તત્પરતા રાખે છે (ઉત્સાહ); ન ગમતી વસ્તુ જોઈને તેનાથી દુર ભાગવું (જુગુપ્સા); અસામાન્ય દૃષ્ય કે કાર્ય જોઈને આશ્ચર્ય થાય છે (વીસ્મય) તથા કેટલીય બાબતોનો/વસ્તુનો ત્યાગ કરવા મન તત્પર થાય છે (નીર્વેદ).

રસનીષ્પત્તી :

નીષ્પત્તીનો અર્થ કોશકાર કરે છે તે મુજબ સમાપ્તી, અંત, ઉપરાંત ‘ઉત્પત્તી’, ‘પ્રાપ્તી’, ‘સીદ્ધી’, ‘પરીપક્વતા’ જેવા અર્થો મળે છે. આપણે અહીં રસ “ઉત્પન્ન” થવા બાબત વાત હોઈ રસનું “પ્રાગટ્ય” એવો અર્થ લઈશું. ગુજરાતીમાં “રસ પડવો” એમ કહીએ છીએ. એમાં પડવો એટલે ઉંચેથી ટપકવો કે એવો અર્થ નીહીત ન હોય પણ રસ “અનુભવવો” એમ લઈ શકાય.

કાવ્ય–સાહીત્યમાં અનુભવાતો આ રસ જીભને થતા અનુભવ કરતાં સાવ જુદો જ છે. ભોજ્ય પદાર્થોનો જીભને જે સ્વાદ મળે છે તેનો અનુભવ કે આનંદ પણ જીભને નથી થતો.

એવી જ રીતે કલાની બાબતમાં ચીત્ર કે શીલ્પને જોયાનો આનંદ આંખ દ્વારા કે સંગીતને સાંભળ્યાનો આનંદ કાન દ્વારા મનને થાય છે પરંતુ કાવ્યાનંદ આ બધા કરતાં વીશેષ પ્રકારનો અને દીવ્ય હોય છે. આપણે ગયા લેખમાં જોઈ ગયા તેમ આ રસાસ્વાદ માનવમનના ભાવોનું –અલૌકીક રુપાંતર થઈને અનુભવાય છે. આ રસને મીમાંસકોએ બ્રહ્માનંદસહોદર પણ કહ્યો છે ! અને તે રસ ક્યાંય બહારથી આવતો નથી પણ વીભાવ, અનુભાવ અને સંચારીભાવોના સંયોજનને કારણે આપણી જ ભીતરે રહેલા ભાવોના રુપાંતરણ પછી પ્રાપ્ત થાય છે. એટલે કે તે રસાસ્વાદ આપણી ભીતરનો જ એક વ્યાપાર છે.

ભારતીય કાવ્યમીમાંસા (વીવેચના)નો ગ્રંથરુપે સૌથી પહેલો આવીષ્કાર ભરતમુનીના “નાટ્યશાસ્ત્ર”થી થયો મનાય છે. અને તે સમયે મીમાંસા મુખ્યત્વે નાટકને જ ધ્યાનમાં રાખીને કરાઈ હતી. ઈ.સ. પુર્વની છેલ્લીથી ઈ.સ.ની પ્રથમ સદીમાં આ રચના થયાનું મનાય છે.  ભરતના નાટ્યશાસ્ત્ર પરથી જ બધાં કાવ્ય–સાહીત્યશાસ્ત્રો પ્રગટ્યાં એમ કહી શકાય.

ગયા લેખમાં માનવમનના ભાવો વીશે આપણે જોઈ ગયા. એમ જ માનવીના મનના ‘સંચારીભાવો’ પણ હોય છે. કાવ્યનો આપણને જે આસ્વાદ થાય છે તેમાં જેમ સ્થાયી ભાવોનું રુપાંતર રસમાં થાય છે તેમ આ સંચારીભાવો પણ રસાસ્વાદમાં બહુ ઉપયોગી કાર્ય કરે છે. પરંતુ સ્થાયીભાવો કરતાં સંચારીભાવો ક્ષણીક હોય છે અને સ્થાયીભાવોની ઉપસ્થીતીમાં જ તે સક્રીય બને છે. કહો કે, સમુદ્રનો જલરાશી જો સ્થાયીભાવ છે તો સંચારીભાવો તે સાગરમાંનાં મોજાં છે ! જેમ સ્થાયીભાવો આઠ (નવ) છે તેમ સંચારીભાવો ૩૩ છે ! આપણા માટે તેને યાદ રાખવાનું બહુ જરુરી નથી છતાં પાથરણું પાથર્યું જ છે તો તેમનેય સંભારી લઈએ ! આ ૩૩ સંચારીભાવો (એને ‘વ્યભીચારી ભાવો’ પણ કહે છે) નામ આ મુજબ છે :

નીર્વેદ, ગ્લાની, શંકા, અસુયા (ઈર્ષ્યા), મદ, શ્રમ, આલસ્ય, દૈન્ય, ચીંતા, મોહ, સ્મૃતી, ધૃતી, વ્રીડા(લજ્જા), ચપલતા, હર્ષ, આવેગ, જડતા, ગર્વ, વીષાદ, ઔત્સુક્ય, નીદ્રા, અપસ્માર(વીસ્મૃતી), સુપ્ત, વીબોધ, અમર્ષ(અસહીષ્ણુતા), અવહીત્થ(મનોવીકાર છુપાવવા તે), ઉગ્રતા, મતી, વ્યાધી, ઉન્માદ, મરણ, ત્રાસ અને વીતર્ક – આ ૩૩ સંચારી ભાવો ગણાયા છે.

કેટલાક “સાત્ત્વીકભાવો–અનુભાવો (એટલે કે નાયકનાયીકાની ચેષ્ટાઓ)” પણ વીચારાયા છે તેને પણ ગણાવી દઈએ : તે છે, સ્તંભ, સ્વેદ, રોમાંચ, સ્વરભંગ, વેપથુ(કંપ, ધ્રુજારી), વૈવર્ણ્ય(ફીકાશ), અશ્રુ અને પ્રણય આઠ સાત્ત્વીક ભાવો. (આ આઠ અંગે આપોઆપ સમજ પડી જ જશે તેથી વીવરણ નહીં કરીએ.)

રસનીષ્પત્તી (રસાસ્વાદ) કઈ રીતે થાય છે ?

હવે જરા વધુ ઉંડાં પાણીમાં ડુબકી મારી લઈશું….કાવ્યશાસ્ત્રના આદ્ય કહી શકાય તેવા ભરતમુનીએ પોતાના ગ્રંથ નાટ્યશાસ્ત્રમાં કહ્યું છે : “विभावानुभावव्यभिचारि संयोगाद् रसनिष्पत्ति:” અર્થાત્

વીભાવ, અનુભાવ અને સંચારીભાવનો સંગોય થાય ત્યારે રસનીષ્પત્તી થાય છે. એટલે કે કાવ્ય–સાહીત્યમાં ભાવકને રસ પડવામાં કારણભુત જે બનાવ છે તે વીભાવ, અનુભાવ અને સંચારીનો સંયોગ થવો તે !   આ ત્રણેય ભેગાં થાય ત્યારે રસ પડે છે. એટલે જ હવે વાતને જરા સહેલી કરીને આ સૌને સમજીએ :

સ્થાયીભાવ તો ભીતરે સુતો છે. કાવ્યવાચન કે નાટક–સીનેમા જોતી વખતે આપણી સામે શબ્દોય આવે અને નટરુપી પાત્રોય આવે. જો શૃંગારરસ પ્રગટવાનો હોય તો તેને માટે સ્થાયીભાવ “રતી”ની સાથે જ કેટલું ‘વર્ણાનાત્મક’ (જેમ કે સંવાદો)કે સ્ટેજ ઉપરનાં કેટલાંક દૃષ્યો વગેરે હાજર રહેવાં જોઈશે. દા.ત. રતી નામના ભાવને જાગ્રત કરીને એનું શૃંગારરસમાં રુપાંતર કરવા માટે ફુલની માળા, એકાંત, સુંદર શણગારો, મજાનું ગીત વગેરે “વીભાવો” એમાં જોડાશે. કરુણરસની નીષ્પત્તી માટે કરુણનો સ્થાયીભાવ શોકને જાગ્રત કરવા માટે સ્વજનનો વીયોગ, સંપત્તીનો નાશ, કોઈ અકસ્માત વગેરે દૃષ્યો આવશે જે કરુણરસ માટેના “વીભાવો” છે.

આટલું પણ જાણે પુરતું ન હોય તેમ, વીભાવની સાથે અનુભાવની પણ જરુર પડશે ! આ “અનુભાવો” એટલે નાટકના પાત્રોમાં જે બાહ્ય ફેરફારો સ્ટેજ ઉપર “દેખાડવા”માં આવે છે તે (ચેષ્ટાઓ). જેનાથી  પ્રેક્ષકોને ખબર પડે કે આ પાત્રને રતી કે શોકની અસર થઈ છે. કથામાંના પાત્રના કોઈ સગાંને અકસ્માત થયાનું સ્ટેજ પર સર્જક દ્વારા જાહેર કરાયું હોય ને છતાં તે પાત્ર હસતો હોય તો પ્રેક્ષકોને પાત્રના કરુણભાવની ખબર કેમ પડે ? નાટકો–સીનેમાઓમાં જોકરનો ‘વેશ’ ઉપરાંત એનાં ‘નખરાં’ એ હાસ્ય માટેના “અનુભાવો” છે ! વીરરસના અનુભાવરુપે પાત્ર ધ્રુજારી બતાવે છે, ક્યારેક પગ પછાડતો બતાવાય છે તે બધું અનુભાવો જ કહેવાય છે. સીનેમામાં બૅકગ્રાઉન્ડ સંગીત પણ ઘણી વાર અનુભાવનું કામ કરતાં જણાશે. બીજી રીતે કહું તો અનુભાવ એટલે અભીનેતાની ચેષ્ટાઓ. આ ચેષ્ટાઓ બે પ્રકારની હોય છે. એક તો અભીનેતા સહેલાઈથી કરી શકે છે જેમ કે મારામારી, ગુસ્સો બતાવવો વગેરે પરંતુ બીજા પ્રકારની ચેષ્ટાઓ માટે પ્રયત્ન કરવો પડે છે, જેમ કે આંસુ લાવવાં, શરીરમાં કંપ બતાવવો, આંખો દ્વારા ભાવ પ્રગટ કરવો વગેરે ! નાટકમાં આ બધું બહુ ઘરું હતું પણ સીનેમામાં જાતજાતની ટૅકનીકોથી બધું સરળતાથી કરી/બતાવી શકાય છે.

આમ વીભાવ (બાહ્ય તત્ત્વો), અનુભાવ (પાત્રોની ચેષ્ટા વગેરે) તથા વ્યભીચારી ભાવો પાત્રોમાં જોવા મળતા ક્ષણીક ભાવો આ ત્રણેયના સંયોજનથી રસ ઉત્પન્ન થાય છે.

ભરતમુની દાખલો આપીને સમજાવે છે કે જે રીતે “ગોળ વગેરે પદાર્થો” ઉપરાંત “વ્યંજન” (મરીમસાલા) વ.ના સંયોજનથી તૈયાર કરેલા પદાર્થ (રસોઈ વગેરે)માં રસ ઉત્પન્ન થાય છે તે જ રીતે વીભાવ, અનુભાવ અને વ્યભીચારીભાવનો સંયોગ થાય એટલે નાટ્યમાં રસની નીષ્પત્તી થાય છે. ને જેમ દ્રવ્ય વગેરેથી તૈયાર થયેલા ભોજનનો આસ્વાદ લઈને લોકો આનંદીત થાય છે તે જ રીતે નાટ્ય વગેરેમાં સહૃદય ભાવક (પ્રેક્ષક) આનંદ પામે છે.

નાટકમાં ચાર ઘટકો :

૧) સર્જક (કવી–સાહીત્યકાર); ૨) કથાનું પાત્ર દા.ત. દુષ્યંત, રામ વગેરે; ૩) પાત્રને ભજવનાર નટ/અભીનેતા તથા ૪) ભાવક (પ્રેક્ષક–વાચક).

(નાટકમાં આ ઉપરાંત, સ્ટેજવ્યવસ્થા, પોષાક, સંગીત વગેરે પણ હોય છે પણ તેને આજના આ લેખ સાથે સીધો સંબંધ નથી)

સર્જકની રચના જ્યારે ભાવક પાસે જાય છે ત્યારે સર્જક જાણે એક બાજુ થઈ જાય છે. પહેલાંના જમાનાના સર્જકો ભવભૂતિ, કાલીદાસ, બાણ વગેરેને સદીઓ પછી પણ સહુ યાદ કરે છે જ્યારે સીનેમાની કથા રચનારનું નામ પણ કોઈ લેતું નથી !! ખરેખર તો સર્જકના ચીત્તમાં જે દીવ્યરસ અનુભવાયો ને તેનાથી સર્જન કર્યા વગર રહી જ ન શકાયું તે અમુલ્ય કૃતીમાં સર્જકે ભરપુર રસ પુર્યો હતો. એના ચીત્તનો સમગ્ર ભાવસાગર ભાવક/પ્રેક્ષક–વાચકને તે સોંપી દે છે તે રસસાગર પછી સૌનો બની જાય છે. નાટક કે કથાનાં પાત્રો જેમ કે રામ વગેરેને નટો જીવતાં કરે છે. નટ પોતે પણ સર્જકના ચીત્તમાંથી પ્રગટેલાં પાત્રોને જાતે “અનુભવે” છે. નટ ભુલી જાય છે કે તે કોઈ ધંધાદારી નટ છે ! સ્ટેજ પણ આવતો નટ પ્રેક્ષકને મન નટ નથી પણ ખુદ રામ જ છે !

(આજે તો અભીનેતાઓનાં નખરાંને કારણે સમાજમાં તેઓ નાટકનાં પાત્રોરુપે નહીં પણ સેલીબ્રીટી. સ્ટારરુપે જીવે છે ને તેથી ઘણી વાર સીનેમાની સ્ટોરી કહેનારાંઓ “ધર્મેન્દ્રે આમ કર્યું ને અમીતાભે તેમ કર્યું…..ને પછી તો એણે વીલનને જે માર્યો છે !! કથામાં તો વીલન પણ કોઈ ‘પાત્ર’ હોય છે પણ તેને સ્ટોરી કહેનારો યાદ નહીં કરે ! ભાવક–પ્રેક્ષકના મનમાં અભીનેતાઓની એટલી ઘનીષ્ટ છાપ હોય છે કે કથા પાત્રોની નહીં પણ જાણે કે અભીનેતાઓની હોય !!

શ્યામ બેનેગલ જેવા ધુરંધર ડાયરેક્ટરે એટલે જ પોતાની પ્રથમ હીન્દી ફીલ્મો ‘અંકુર’ અને ‘નિશાંત’માં સાવ નવા અભીનેતાઓને લઈને પ્રેક્ષકોને કથાનાં “પાત્રો”માં જકડી રાખ્યા હતા !! જોકે આગળ જતાં પછી તો એ બધાં જ અભીનેતાઓ નામાંકીત થઈ ગયાં !)

પ્રેક્ષક કે “ભાવક–વાચક” પણ નટોના અભીનયથી (કે કથાના વાચનથી) સર્જકની મુળ કથામાં રહેલા ભાવસાગરમાં ડુબી જાય છે ! ને એમ વાચક, ભાવક, પ્રેક્ષક સુધી “સર્જક”નું ભાવજગત રસરુપે આસ્વાદ પામે છે ! કથાના વાચન દરમીયાન તે દરેક ઘુંટડે રસ અનુભવે છે ને કથાના અંતે દીવ્યાનુભુતી કરે છે.

આ બધું જે  કાંઈ સર્જક–પાત્ર–નટ–પ્રેક્ષક વચ્ચે બન્યું તે શાથી બન્યું ? તો જવાબ છે, સાધારણીકરણને કારણે ! સાધારણીકરણ એ કાવ્ય–સાહીત્યનું અનીવાર્ય અંગ છે. વાચક જો પોતાનું અસ્તીત્વ પણ ઘડીભર માટે ભુલી જઈને કથામાં રમમાણ ન બને તો કૃતી સફળ ગણાતી નથી. વાચક–ભાવક–પ્રેક્ષક કથાના માધ્યમથી સર્જકચીત્ત સાથે જોડાય છે. પોતે ખુરશીમાં બેસીને નવલકથા વાંચતો હોય કે સીનેમા–નાટક જોતો હોય ભલે, પણ તે ખુરશીમાં બેઠો છે તે ભુલીને કથાના જગતમાં ઘડીભર વીહાર કરી આવે છે !!

*****   *****   *****

આપણા માનવંતા વીવેચક શ્રી નગીનદાસ પારેખ પાસેથી કેટલુંક –

“રસનો આસ્વાદ બધાને જ થતો નથી. સહૃદયોને જ થાય છે. કવિના હૃદયની સાથે તાદાત્મ્ય સાધવાની શક્તિ જેનામાં હોય તેને સહૃદય કહેવાય. જેમ કાવ્યરચના માટે પ્રતિભાની જરૂર પડે છે તેમ કાવ્યાસ્વાદ માટે પણ પ્રતિભાની જરૂર પડે છે.

“અભિનવગુપ્તે કહેલું કે, કવિના હૃદયમાં રહેલો રસ એ મૂળ છે; તેમાંથી પ્રગટેલું કાવ્ય તે વૃક્ષ છે; નાટકના અભિનયાદિ વ્યાપારો તે પુષ્પ છે અને સામાજિક (પ્રેક્ષક–ભાવક)ને થતો રસાસ્વાદ તે ફળ છે.”

કાવ્યશાસ્ત્રના અભ્યાસ બાબત :

 “આપણે ત્યાં નવું શિક્ષણ શરૂ થયા પછી આપણી પ્રાચીન જ્ઞાનપરંપરા સાથેનો આપણો સંબંધ લગભગ કકપાઈ ગયો અને તેથી આપણે એ જ્ઞાનવારસો ગુમાવી બેઠા જેવું થયું. કાવ્યશાસ્ત્રમાં પણ એમ જ થયું….આધ્યાત્મિક ચિંતન અને કાવ્યચિંતન એ બે ક્ષેત્રો એવાં છે, જેમાં જગતના વિચારરાશિમાં આપણા દેશનો ફાળો ઘણો મહત્ત્વનો અને કીમતી છે. એટલે એ બે જ્ઞાનશાખાઓમાં તો આપણે આપણા દેશની પરંપરા સાથે અનુસંધાન સાધવું જ જોઈએ.” રા.વિ. પાઠક (વી.નિરીક્ષા)

––

 

 

 

 

2 ટિપ્પણીઓ

Filed under જત લખવાનું કે...

નીરવરવે ની ૧૧ વર્ષની સફર પુર્ણ કરીને ૧૨મા વર્ષમાં પ્રવેશે …

  dipa_l   સહભાગી વાચકમિત્રો,…
નાનકડી વેબસાઈટ, એક સાવ અવ્યવસાયિક પ્રયત્ન આજે ગુજરાતી વેબવિશ્વમાં  ૧૧ વર્ષની સફર પુર્ણ કરીને ૧૨ મા વર્ષમાં પ્રવેશે છે .સૌ પ્રથમ યાદ આવે ગુરુ સુ શ્રી સોનલબેન વૈદ્ય…તેમણે ૨૦૦૮ જુલાઇ ૨૮ મી એ    નિરવ રવે ની પહેલી પોસ્ટ મૂકી .

 વિશ્વ પ્રાર્થના – સ્વામી શિવાનન્દ                                                                                                                                         સ્નેહ અને કરુણાના આરાધ્ય દેવ !                                                                                                                                 તમને નમસ્કાર, નમસ્કાર…

તમે સર્વવ્યાપક, સર્વશક્તિમાન અને સર્વજ્ઞ છો,
તમે સચ્ચિદાનંદઘન છો,
તમે બધાના અંતર્વાસી છો.
અમને ઉદારતા, સમદર્શિતા અને મનનું સમત્વ પ્રદાન કરો,
સૌજન્ય તુલસીદલ    

            બ્લોગ વિશ્વમાં કાંઈક લંગડાતે ડગે પ્રારંભ કર્યો હતો. આજે અમે ૮૦ મું વર્ષ પસાર કરી રહ્યા.  અમે કાંઈક થાક અનુભવી રહ્યા છીએ. પરંતુ અનેક મિત્રોના ટેકા છૂપું છૂપું આગળ વધવા અણસાર કરી રહ્યા છે, 

છેલ્લી એક વિનતીઃ અહીં અમેથી નું ઉદ્બોધન થયું છે જે પોતાને ઉદ્દેશીને કરેલ હોઈ એમાં ગેરસમજને સ્થાન ન આપવું કારણ કે પ્રજ્ઞાજુ = મારા પતિ ,અહીંના સર્વે.વડીલો મારા પાંચ દિકરા-દિકરીઓ અને તેનો પરિવાર અને કુટુંબીજનો ,સ્નેહીજનો,મિત્રો છે જ…

હે મમ જીવનાધાર ! સાચા-ખોટાનો, સારા-નરસાનો ભેદ સમજી, ‘સાચું માટે સારું’ એ સ્વીકારી , એ સ્વીકૃત દિશા પ્રતિનું પ્રયાણ તે પુરુષાર્થ .અમને ઊઠાવ અને પુરુષાર્થી બનાવ પહેલાં અંતર-અંધકારને હઠાવ; અસ્તુ.  સફરમા ઘણા યાદગાર સંદેશાઓ મળ્યા તેમાનો આ                                                                                 RPChandaria <RPChandaria@comcraft.com>                                                                                 To:pragnajuvyas@yahoo.com,                                                                                 Mar 13, 2013 at 7:20 AM
બહેન પ્રજ્ઞા,
તમારી રજૂઆતથી હું ખૂબ આનંદ અનુભવું છું.
રતિકાકાના ઘટિત  
Mavjibhai Mumbaiwala <mavjibhai@gmail.com>
To:Pragna Vyas 
Jul 11 at 12:57 AM
માનનીય શ્રી પ્રજ્ઞાબહેન,
જ્યારે સમયની અનુકૂળતા હોય ત્યારે ….
(શિખરિણી)
ગતિ સ્થાવરને કહે નહીં સ્થિર કંઈ આ જગતમાં
કહો જેને ભાવિ પળ મહીં થતો સાંપ્રત જ્યહાં
અને એ યે કેવો ગત સમય થાતો તુરતમાં
નહીં સ્થાવર સાચો જડ અજડ સર્વે પલટતાં
ખરે છે ના તારું સકલ જગમાં સ્થાન ક્યહીં યે
વદે સ્થાવર તારું કથન પણ સ્થાયી જ નહીં કે!
-ગીતા પરીખ
સાપેક્ષતાવાદનો સાર
આ બ્રહ્માંડ કે બ્રહ્માંડની પેલે પાર કશું ન સ્થિર છે
સર્વે ભૌતિક પદાર્થ ગતિશીલ ને પરિવર્તનશીલ છે
સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં એક એક તારા નક્ષત્ર કે નભગંગામાં
સ્થગિતતા નથી કશે કોઈ એક વિરાટકાય પદાર્થમાં
જૂઓ સુક્ષ્મમાં તો ત્યાં પણ ગતિ ને પરિવર્તન સર્વમાં
અણુયે અણુમાં ફરતાં પરમાણુ કેન્દ્નની પ્રદક્ષિણા
જડ ભલે હોય સજ્જડ જડ તોયે તે ગતિશીલ છે
જેનું છે અસ્તિત્વ તે સઘળું પરિવર્તનશીલ છે
ન સુક્ષ્મમાં ન વિરાટમાં ન આજમાં ન કાલમાં
સ્થૈર્ય સંભવે ન કો દૂર કે નજીકના ભૌતિક પદાર્થમાં
સ્થિરતાનો ભ્રમ માત્ર સમગતિશીલ વચ્ચે સર્જાઈ શકે
અન્યથા સર્વ પદાર્થ અન્યોન્યને દૂર નિકટ જતાં દિસે
પદાર્થ અસ્થિર ને વળી પલટાતા રહેતા ઊર્જામાં
ને ઊર્જા તો ચંચળ બંધાઈ રહે ન કદી નિજ રૂપમાં
પદાર્થ ને ઊર્જાનો સરવાળો રહેતો એકસરખો સર્વદા
વધઘટ એકમેકનીને બન્ને સરભર કરતા રહેતા સદા
સમયની તો વાત જ શી કરવી એ સરતો રહે સર્વદા
ન સમજાય કોઈને કે સમય ભૌતિક કે માત્ર કલ્પના
ગતિની અભિવ્યક્તિ સમય સમય મપાતો ગતિ વડે
સ્થળને કે સમયને જાણી શકાતાં માત્ર અન્યોન્ય વડે
ગતિની સીમા છે પ્રકાશ ન કોઈ પ્રકાશને વટાવી શકે
વટાવે તો કદાચ વર્તમાનને ભાવિમાં પલટાવી શકે
સાપેક્ષતાવાદનો આ સાર જે સરળતાથી સમજી શકે
તેની જ્ઞાન પિપાસાને લગામ ન કોઈ બાંધી શકે.-માવજીભાઈ
માવજીભાઈના પ્રણામ
આવા અનેક વિદ્વાન મિત્રોની સહાય શુભેચ્છાઓ- શુભાસીસ મળતા રહ્યા છે તેવા આગામી સમયમા પણ મળતા રહે.    બ્લોગ માણતા અંતરમા દેખાય અને પડઘાય…

.

mtRajendraprDavdav
vijayRaatulBS
……………………………………………………………………………..
આપની  શુભેચ્છાઓ-શુભાશીસ અભિલાસી

 

પ્રજ્ઞાજુ અને      Su સ.તં. સુરેશભાઇ જાની

22 ટિપ્પણીઓ

Filed under ઘટના

કરુણ સાહીત્ય પણ કેમ વારંવાર વાંચવું ગમે છે ?/ જુગલકીશોર.

ભારતીય કાવ્યમીમાંસામાં કાવ્ય અર્થાત્ સમગ્ર સર્જનાત્મક સાહીત્યના મુખ્ય હેતુ બે કહ્યા છે : 1)આનંદ અને 2) ઉપદેશ. ઉપદેશની વાત બાજુ પર રાખીને જોઇએ તો આનંદ એ કોઇપણ ઉત્તમ રચનાનું અંતીમ પરીણામ છે. કાવ્ય કે સાહીત્યમાં નવ રસોની જે વાત આવે છે તે બધાએ રસો આપણા સ્થાયી ભાવોના પરીવર્તનમાંથી જન્મે છે. સમગ્ર માનવજીવના નવ ભાવો છે; દુનીયાને ગમે તે છેડે પણ તે સરખા જ હોય છે. સર્જક એ ભાવોને પોતાની રચના દ્વારા જગાડે છે. તેથી વાચકને મઝા પડે છે. પણ મઝા એ કાવ્યનો હેતુ નથી.

માનવના મનમાં પડેલા ભાવોનું જ્યારે સાધારણીકરણ થાય છે ત્યારે જ કાવ્યનું લક્ષ સીધ્ધ થાય છે, કારણ કે સાધારણીકરણ થાય તો જ ભાવોનું રસમાં પ્રગટીકરણ કે પરીવર્તન થાય છે. આ પ્રક્રીયામાંથી જ આનંદ પ્રગટે છે; પણ આ આનંદ તે દુન્યવી આનંદ નથી. જેમ કે દુ:ખ એ દુનીયાભરના લોકોનો સ્થાયીભાવ છે અને કવી જ્યારે કાવ્ય દ્વારા વાચકમાં શોકનો ભાવ જગાડે છે ત્યારે તે દુ:ખ રહેતું નથી પણ કરુણ રસમાં પરીવર્તીત થયેલો આનંદ હોય છે. નહીંતર દુ:ખદ ઘટના કોઇનેય વારંવાર સાંભળવી ન ગમે ! પણ કરુણરસનું સાહીત્ય વારંવાર માણવું ગમે. આનું નામ જ ભાવોના સાધારણીકરણ દ્વારા થયેલો આનંદ. અતી ઉત્તમ કોટીનું સાહીત્ય જે પરમ અને દીવ્ય આનંદ આપે છે તેને કાવ્યશાસ્ત્રમાં બ્રહ્માસ્વાદસહોદર આનંદ કહ્યો છે. આવો આનંદ જ્યારે વ્યાપી વળે અણુઅણુમાં, ત્યારે ભાવક-વાચકના બધા જ ભાવો શાંત થૈને વીગલીત થૈ જાય છે, અર્થાત ઓગળી જૈને એક જ અનુભુતી કરાવે છે : કેવળ અને કેવળ આનંદની અનુભુતી !! આ આનંદાનુભુતીને જ વીગલીતવેદ્યાંતરઆનંદ કહે છે !! સાહીત્યનું આ જ લક્ષ્ય છે.

આપણું સાહીત્ય આ ક્ક્ષાના આનંદને વહેંચતું હતું એટલે જ એ શાશ્વત બન્યું, બાકી તો ફટકીયા મોતી જેવું ઘણું સર્જાતું હોય છે.

………………………………………………………………………………………………………………………………………..

પ્રજ્ઞાજુ વ્યાસ

શૃંગાર‚ વીર‚ કરુણ‚ હાસ્ય‚ અદભૂત‚ શાંત‚ વાત્સલ્ય અને ભક્તિરસની ધારાઓ એકમેકમાં ભળી જઈને જીવનરસ નિપજાવે છે. એક સામૂહિક ચેતનાની ભાવાભિવ્યક્તિ શબ્દ‚ સૂર‚ લય‚ ભાવ‚ તાલ‚ નૃત્ય ને વાદન એમ જુદા જુદા અંગોને સાંકળીને કલાસ્વરૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે એની માલિકી સમસ્ત જનસમુદાયની બની જાય છે હૃદય સુધી સોંસરી ઉતરી જતી કવિતાની પંક્તિઓને માણવાનો નશો હોય છે. એમાં કસક હોય છે એક ટીસ જાગે છે, જે સૂક્ષ્મ આનંદ આપે છે. આને આપણે કરુણરસ કહીએ છીએ..રુદન કરીએ ત્યારે વિચાર્યું છે કે આંસુ ખારા કેમ હોય છે ? આંખને હૃદયનું દર્પણ કહે છે અને એમાંથી બહાર આવતા આંસુ એ તમારા અંદરની ખારાશને બહાર લાવીને તમારા હૃદયના ભારને ઓછો કરે છે રડવા જેવું સુખ નથી સુખમાં પણ અને દુખમાં તો ખાસ .દરેક વ્યક્તી થોડું રડી લે તો હૃદયરોગના ચિકિત્સકોનો ઘરાકી ચોક્કસ ઘટી જાય !
જિંદગીમાં બનતી કરુણ ઘટના થકી જ આપણને ખરી ખુશી કે સુખ નો સાચો એહસાસ થાય છે દુખ વગર સુખ જિંદગીને રસવિહોણી બનાવી દે એ વાત નકારી ના જ શકાય .કરુણ એક વણચાહ્યા અંતનું પ્રતિબિંબ છે .એમાં હોઈ ખુશીનો એહસાસ નથી હોતો …પણ એવો કોઈ જીવ પણ નથી હોતો જેના જીવનમાં કારુણ્ય ના હોય!.કરુણરસનું સાહીત્ય વારંવાર માણવું ગમે. આનું નામ જ ભાવના સાધારણીકરણ દ્વારા થયેલો આનંદ. અતી ઉત્તમ કોટીનું સાહીત્ય જે પરમ અને દીવ્ય આનંદ આપે છે તેને કાવ્યશાસ્ત્રમાં બ્રહ્માસ્વાદસહોદર આનંદ કહ્યો છે. માનવીની તમામ સંવેદનાઓનો સમન્વય થાય છે .ગામડાંના અભણ લોકો આ ગીતો ગાય .મરશિયા જેવી ભક્તિભાવથી ભરેલી રચનાઓથી લઇને ઉત્તેજના જગાવતી રચનાઓ પણ સામેલ થાય !
આપે બ્લોગ પર કરુણ રસ અંગે અવારનવાર ચર્ચા કરી જ છે. દયા ભાવમાંથી કરુણરસમા પરીવર્તન થયેલો આનંદ હોય છે.આવો આનંદ જ્યારે વ્યાપી વળે અણુઅણુમાં, ત્યારે ભાવક-વાચકના બધા જ ભાવો શાંત થઈને વીગલીત થઈ જાય છે, અર્થાત ઓગળી જઈને એક જ અનુભુતી કરાવે છે: કેવળ અને કેવળ આનંદની અનુભુતી ! આ આનંદાનુભુતીને જ વીગલીતવેદ્યાંતરઆનંદ કહે છે !!’ આ વાત બે-ત્રણવાર વાંચી ત્યારે સમજાયું અને આનંદ થયો..

3 ટિપ્પણીઓ

Filed under કાવ્ય, જત લખવાનું કે...

અદભુત કવિ ગોપાલદાસ સક્સેના ‘નીરજ’

અદભુત કવિ ગોપાલદાસ સક્સેના ‘નીરજ’
આંસૂ જબ સન્માનિત હોંગે, મુજકો યાદ કિયા જાયેગા,
જહાં પ્રેમ કા ચર્ચા હોગા, મેરા નામ લિયા જાયેગા.

હિન્દી સાહિત્યના જાણીતા કવિ અને લેખક તથા હિન્દી ફિલ્મોના ઉત્તમ ગીતકાર નીરજની પહેલી પુણ્યતિથી. ૧૯ જુલાઈ, ૨૦૧૮ના રોજ દિલ્હીની એઈમ્સ હોસ્પિટલમાં તેમનું નિધન થયું હતું. તેઓ ૯૩ વર્ષના હતા. કવિ સંમેલનોમાં તેઓ ખુબ લોકપ્રિય હતા. ઉત્તર પ્રદેશના ઈટાવાના મહેવા પાસેના પુરાવલી ગામમાં તેમનો જન્મ ૪ જાન્યુઆરી, ૧૯૨૫ના રોજ થયો હતો. મૂળ ગોપાલદાસ સક્સેના તેમના પેન નેમ ‘નીરજ’થી ખુબ જાણીતા હતા. તેઓ હિન્દી સાહિત્યના ઉંચા ગજાના સાહિત્યકાર હતા છતાં તેમની શૈલી ભાવકને સમજવામાં સરળ રહેતી. ૧૯૯૧ માં નીરજને પદ્મશ્રી અને ૨૦૦૭માં પદ્મભૂષણથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.
લેખન કાર્ય ઉપરાંત તેઓ ધર્મ સમાજ કોલેજ, અલીગઢમાં હિન્દી સાહિત્યના અધ્યાપક હતા. તેમની અગાઉ લખાયેલી અનેક કવિતાઓ હિન્દી ફિલ્મોમાં ગીત રૂપે આવી હતી અને તેનાથી તેમની ઊંચા ગજાના ગીતકાર રૂપે નામના થઇ હતી.
હિન્દી ફિલ્મોમાં કવિ નીરજના ગીતોને કારણે સાહિત્યિક સ્પર્શ મળ્યો હતો. તેઓ હિન્દી અને ઉર્દુમાં એક સરખી આસાનીથી લખતા હતા. એક ટીવી મુલાકાતમાં કવિ નીરજે કહ્યું હતું કે તેઓ જે મહાન સંગીતકારો માટે ફિલ્મોમાં ગીત લખતા હતા તેમાં સચિનદેવ બર્મન અને શંકર જયકિશનનો સમાવેશ થતો હતો. તેઓના નીરજ લિખિત ગીતો ખુબ લોકપ્રિય થયાં હતાં.
દેવ આનંદની ફિલ્મ ‘પ્રેમ પૂજારી’ના તેમના યાદગાર ગીતો સચીનદેવ બર્મને સ્વરબદ્ધ કર્યા હતાં. ‘ફૂલો કે રંગ સે, દિલ કી કલમ સે, તુજકો લિખી રોજ પાતી, કૈસે બતાઉ કિસ કિસ તરહા સે પલ પલ મુઝે તું સતાતી’ તેમની ઉત્તમ હિન્દી કવિતાનો નમુનો છે, તો ફિલ્મ ‘નઈ ઉંમર કી નઈ ફસલ’નું ‘કારવાં ગુઝર ગયા, ગુબાર દેખતે રહે’ કે ‘ગેમ્બલર’નું ‘દિલ આજ શાયર હૈ, ગમ આજ નગ્મા હૈ, શબ યે ગઝલ હૈ સનમ’ તેમની ઉત્તમ ઉર્દૂ કવિતાના નમુના છે. શશી કપૂર અભિનીત ફિલ્મ ‘કન્યાદાન’નું મોહંમદ રફીએ ગાયેલું યાદગાર ગીત ‘લિખે જો ખત તુઝે’ નીરજની કલમની પ્રસાદી હતી. ‘પ્રેમ પુજારી’નું ‘શોખિયોં મેં ઘોલા જાયે ફૂલોં કા શબાબ, ઉસમેં ફિર મિલાઈ જાયે થોડી સી શરાબ, હોગા વો નશા જો તૈયાર વો પ્યાર હૈ’ ગીત તેમની અદભુત કવિતા છે. તેના દરેક અંતરામાં નીરજે પ્રેમની વિવિધ વ્યાખ્યા બાંધી છે. મનોજ કુમાર અભિનીત ‘પેહચાન’માં નીરજના યાદગાર ગીતો હતાં. ‘બસ યહી અપરાધ મેં હરબાર કરતાં હું, આદમી હું આદમી સે પ્યાર કરતાં હું’ એમાંનું એક હતું. તો રાજ કપૂરની ફિલ્મ ‘મેરા નામ જોકર’નું ફિલસુફી ભર્યું ગીત ‘એ ભાઈ જરા દેખ કે ચલો’ પણ યાદગાર હતું.
એ સમયમાં દર વર્ષે રાજ કપૂર તેમના આર.કે. સ્ટુડીઓમાં હોળીનો ઉત્સવ ઉજવતા. એવાં એક ઉત્સવને યાદ કરતાં નીરજે એકવાર કહ્યું હતું કે આર.કે. સ્ટુડીઓમાં એક મોટો હોજ રંગોથી ભરેલો રહેતો. ત્યાં રાજ કપૂર, તેમનું પરિવાર, રાજેન્દ્ર કુમાર, પ્રેમનાથ, વૈજયંતીમાલા, ઝીનત અમાન, શંકર, જયકિશન, રઘુ કરમાકર વગેરે મિત્રો હતાં. રાજ કપૂરે જાતે એકોર્ડિયન પર તેમના ગીતોની યાદગાર ધુનો વગાડી હતી. શંકર અને જયકિશને તેમાં સાથ આપ્યો. અચાનક તેમની બેઠક પરથી કવિ નીરજને ઊંચકીને રંગોના હોજમાં ફેંકવામાં આવ્યા. પાસે ઊભેલા રાજ કપૂરે હસીને કહેલું, ‘જિસકી કવિતા કે રંગો મેં હમ રંગે રહતે હૈ, વે આજ રંગો સે કૈસે બચેંગે?’ પછી નીરજે પોતાના અંદાજમાં ‘કલ આજ ઔર કલ’ની તેમની રચના ‘આપ યહાં આયે કિસ લીયે’ પોતાના જ અંદાજમાં સંભળાવી હતી. બસ, પછી તો ‘સુનને-સુનાને કા દૌર ચાલતા રહા.’ એવું નીરજ જી એ યાદ કર્યું હતું.
જયારે નીરજના ગીતો સૌથી સફળ થતાં હતાં, ત્યારે જ બર્મન કે જયકિશનના નિધન થતાં, હતાશામાં આવીને ફિલ્મોના ગીતકાર રૂપે નીરજ આવતા અચાનક જ બંધ થઇ ગયા હતા. પરિણામે તેઓ કાવ્યલેખન અને તેના પ્રકાશન સુધી જ સીમિત થઇ ગયા હતા, જે કમનસીબ હતું.
૨૦૧૨માં નીરજને ઉત્તર પ્રદેશની અલીગઢની મંગલાયતન યુનિવર્સીટીમાં કુલપતિ બનાવાયા હતા. ત્યારે તેમની ઉંમર ૮૭ વર્ષની હતી. ૨૦૧૧માં પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. અબ્દુલ કલામ અલીગઢ ગયા તો મંચ પર તેઓ અને નીરજ સાથે હતાં. એ દરમિયાન નીરજે ડૉ. કલામને ‘દશાવતાર’ની પુરી થીયરી સંભળાવી હતી. નીરજની સારગર્ભિત રીતે થયેલી આ પ્રસ્તુતિથી ડૉ. કલામ બેહદ પ્રભાવિત થયા હતા.
જ્યોતિષ, અંકશાસ્ત્ર અને આયુર્વેદનું ખાસ્સું જ્ઞાન ધરાવતા ગીતકાર નીરજ તેમની વાતચીતમાં વારંવાર એવું કહેતાં કે તેમની આખરી ઈચ્છા પણ એજ છે કે તેમના પ્રાણ પણ કવિતા વાંચતા વાંચતા મંચ પર જ નીકળી જાય. (કમનસીબે તેવું થયું નહીં.)
તેમના પાછલા જીવનમાં લખાયેલી નીરજની કવિતામાં શ્રુંગારથી વધુ જીવન પ્રત્યે નશ્વરતાનો ભાવ જોવા મળતો. ૧૯૯૦ પછીની નીરજની કવિતામાં ફિલસુફી વધુ ગાઢી બનતી જોવા મળી. તેઓ કહેતાં, ‘કોઈ ચલા તો કિસલિયે નજર ડબડબા ગઈ, શ્રુંગાર ક્યોં થમ ગયા, બહાર ક્યોં લજ્જા ગઈ, ન જન્મ કુછ, ન મૃત્યુ કુછ, બસ ઇતની સિર્ફ બાત હૈ, કિસી કિ આંખ ખુલ ગઈ, કિસી કો નીંદ આ ગઈ.’ કવિના હોનહાર દીકરા નીરજને ફક્કડ ગિરધારી રૂપે વર્ણવતા હતા.
જે ફિલ્મોમાં નહોતી વપરાઈ એવી નીરજની કેટલીય યાદગાર કવિતાઓ તેમની ઊંચાઈનો ખ્યાલ આપે છે: તેમની એક જાણીતી ગઝલનો પહેલો શેર હતો, ‘આંસૂ જબ સન્માનિત હોંગે, મુજકો યાદ કિયા જાયેગા, જહાં પ્રેમ કા ચર્ચા હોગા, મેરા નામ લિયા જાયેગા’.
ફેફસાના ચેપની બીમારીથી આગ્રાની હોસ્પિટલમાં તેમની સારવાર બાદ તેમને ૧૭ જુલાઈ, ૨૦૧૮ના રોજ દિલ્હીની એઈમ્સ હોસ્પિટલમાં લવાયા હતાં. જ્યાં નીરજે ૧૯ જુલાઈના રોજ છેલ્લા શ્વાસ લીધાં હતાં.
‘મેરા નામ જોકર’ના ગીતમાં નીરજે લખ્યું હતું, ‘સર્કસ (જીવન) હૈ શો તીન ઘંટે કા, પહલા ઘંટા બચપન હૈ, દુસરા જવાની હૈ, તીસરા બુઢાપા હૈ, ઔર ઉસકે બાદ, તુ નહીં, મૈ નહીં, યે નહીં, વો નહીં, કુછ ભી નહીં રહતા હૈ.’ કવિ નીરજના નિધન પર આ કવિતાનો ખરો મર્મ સમજાયો હતો.
મહાકવિ નીરજને વંદન!
– નરેશ કાપડીઆ

Image may contain: 2 people
Image may contain: 1 person

2 ટિપ્પણીઓ

Filed under Uncategorized

આ પાંપણનો પટલ મેં તો / યામિની વ્યાસ

આ તારી યાદને છાંટી જરા રંગ્યો પવન મેં તો
હજી રસ્તામાં છે અક્ષર ને ઉપાડી કલમ મેં તો

હૃદયને આરપારે વીંધી નાખે પ્રેમ એવો છે?
હતો એ તો મલમ જેવો જે ધાર્યો તો જખમ મેં તો

મને હું યાદ આવું ત્યારે લાગે કે તું સંભારે
મળ્યું ફરમાન સમજીને ઉપાડ્યા લ્યો કદમ મેં તો

“જો ઉજવી નાખો અવસર તો બને ઉત્સવ” કહ્યું એણે
તરત મીંઢળને બાંધી,ચૂડી ખનકાવી ખનન મેં તો

બધી વાતો છતી થઈ જાશે આંખોમાંથી સીધી તો!
ગઝલમાં કયાં કહું? ઢાળ્યો આ પાંપણનો પટલ મેં તો

યામિની વ્યાસ

Leave a comment

Filed under Uncategorized

સહજતા અને સરળતાના ગાયક મુકેશ – નરેશ કાપડીઆ

સહજતા અને સરળતાના ગાયક મુકેશ

જન્મ દિન વિશેષ – મારા પુસ્તક: ‘જુલાઈના સિતારા’ માંથી

હિન્દી ફિલ્મોના દર્દના સહજ અને સરળ ગાયક રૂપે વિશ્વ વિખ્યાત મુકેશચંદ માથુરની ૯૬મી જન્મ જયંતી. ૨૨ જુલાઈ, ૧૯૨૩ના રોજ દિલ્હીમાં તેમનો જન્મ. લુધિયાણાના જોરાવરચંદ માથુર અને ચાંદ રાણીને ત્યાં જન્મેલા મુકેશ અત્યંત લોકપ્રિય ગાયક કલાકાર હતા અને ૪૨ વર્ષ પહેલાં આપણને છોડીને ગયા ત્યારે પણ અને આજે પણ લોકપ્રિય છે.
નાનકડા મુકેશના કંઠને સૌથી પહેલો તેમના સંબંધી અને મહાન અભિનેતા મોતીલાલે ઓળખ્યો હતો. બહેનના લગ્નમાં મુકેશે ગાયું અને મોતીલાલ તેમને મુંબઈ લઇ આવ્યા, પોતાના ઘરે રાખ્યા અને ગાયકીની તાલીમ અપાવી. તે દરમિયાન તો મુકેશે ફિલ્મ ‘નિર્દોષ’ (૧૯૪૧)માં મુખ્ય ભૂમિકામાં અભિનય પણ કર્યો. ગાયક તરીકે તેમને પહેલી તક ‘પહલી નઝર’ (૧૯૪૫)માં મળી. તેમના તે ફિલ્મના ‘દિલ જલતા હૈ તો જલને દે’ પર મોતીલાલે અભિનય કર્યો હતો. એ ગીત સાંભળી લોકોએ જ નહીં, ખુદ સાયગલ સાહેબ પણ એવું માની લીધું હતું કે એ તેમનો જ અવાજ છે.
આપણે જયારે પણ દિલીપ કુમારની ફિલ્મો યાદ કરીએ છીએ ત્યારે દિલીપ સાહેબ માટે નૌશાદ સાહેબના સંગીત અને મોહંમદ રફી સાહેબના ગોલ્ડન વોઇસની પ્રસંશા કરીએ છીએ. પરંતુ તે સહકાર જામ્યો તે પહેલાં, દિલીપ સાહેબ માટે મુકેશજીનો કંઠ ‘અંદાઝ’ કે ‘મેલા’માં જાદુ કરી ચુક્યો હતો. મુંબઈમાં મુકેશના મિત્ર હતા રાજ કપૂર, તેમની એ દોસ્તી જીવનભર ટકી રહી. મુકેશે પોતાના શ્રેષ્ઠ ગીતો રાજ કપૂર માટે ગાયા છે. ત્યાં સુધી કે મુકેશના અચાનક થયેલાં નિધનના સમાચાર મળતાં રાજ કપૂરના ઉદગાર હતા, ‘મેરી તો આવાઝ ચલી ગઈ’. તેમની ‘અનાડી’ ની રચના ‘સબ કુછ સીખા હમને’ માટે મુકેશજીને શ્રેષ્ઠ ગાયકનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યો હતો. તો ‘રજનીગંધા’ની ‘કઈ બાર યું ભી દેખા હૈ’ માટે તેમને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ‘અનાડી’ ઉપરાંત સબસે બડા નાદાન વોહી હૈ (પેહચાન), જય બોલો બેઈમાન કી (બેઈમાન) અને કભી કભી મેરે દિલ મેં (કભી કભી) માટે મુકેશને વધુ ત્રણ ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ મળ્યાં હતાં. પણ મુકેશ ખરેખર તો તેમના શ્રોતાઓના દિલ જીતવાનો એવોર્ડ વારંવાર મેળવતા હતા.
મુકેશના અવાજનો ભરપુર ઉપયોગ સૌથી લોકપ્રિય સંગીતકાર શંકર જયકિશને કર્યો હતો. તે ઉપરાંત કલ્યાણજી આનંદજી, સચિનદેવ બર્મન, સલીલ ચૌધરી, લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ, મદન મોહન, નૌશાદ જેવાં દિગ્ગજ સંગીતકારોએ તેમની પાસે ખુબ સારું ગવડાવ્યું હતું. રાજ કપૂર ઉપરાંત મનોજ કુમારના ઘણાં ગીતો પણ મુકેશે ગાયા હતા. તેમણે લતા મંગેશકર સહિત ત્યારના લગભગ તમામ ગાયિકાઓ સાથે યાદગાર યુગલ ગીતો ગાયા હતાં. ૨૦૧૬માં ટપાલ વિભાગે મુકેશની યાદમાં સુંદર ટપાલ ટીકીટ જારી કરી છે.

મુકેશે અનેક ભાષાઓમાં પણ ગાયું. તેમાં પણ તેમના ગુજરાતી ગીતો તો બેનમુન છે. તેમના પત્ની ગુજરાતી હતા અને તેઓ જાતે સારું ગુજરાતી બોલતા હતા. આમ તો મુકેશજીએ માંડ નવસો-હજાર ગીતો ગાયા છે, પણ તેમની સફળતાનો રેશિયો ખુબ મોટો છે. મુકેશજીના કુલ ગાયકીને સંકોરતું પુસ્તક ‘મુકેશ ગીત કોશ’ સુરતના હરીશ રઘુવંશીએ લખીને દેશમાં પોતાનું નામ કર્યું છે.
૨૭ ઓગસ્ટ ૧૯૭૬ના રોજ અમેરિકાના મિશિગનના ડેટ્રોઈટમાં સ્વર કિન્નરી લતા મંગેશકર સાથે કાર્યક્રમ કરવા ગયેલાં મુકેશજીને માત્ર ૫૩ વર્ષની ઉમરે આવેલા હૃદય રોગના હુમલાએ છીનવી લીધા હતા.
મુકેશના યાદગાર ગીતોમાં કોને યાદ કરવા અને કોને ભૂલવા! છતાં, તુ કહે અગર જીવનભર, જીંદા હું ઇસ તરહા, મેરા જૂતા હૈ જાપાની, યે મેરા દીવાનાપન હૈ, કિસી કી મુસ્કુરાહટો પે હો નિસાર, ઓ જાને વાલે હો સકે તો, દોસ્ત દોસ્ત ના રહા, જાને કહાં ગયે વો દિન, મૈને તેરે લીયે હી, ઇક દિન બીત જાયેગા, મૈ પલ દો પલ કા શાયર હું, સજન રે જૂઠ મત બોલો જેવાં અનેક ગીતો તરત યાદ આવે છે.

જુલાઈના સિતારા – નરેશ કાપડીઆ

Image may contain: 1 person, smiling

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ઔષધિય વનસ્પતીઓને ઓળખો

Leave a comment

Filed under ઘટના, પ્રકીર્ણ, Uncategorized

Flowers

Leave a comment

Filed under Uncategorized