Daily Archives: જાન્યુઆરી 4, 2020

જુગાડ: કામ ચાલી જાય એવા ક્રિએટિવ નુસખાઓ/પરેશ વ્યાસ

જુગાડ: કામ ચાલી જાય એવા ક્રિએટિવ નુસખાઓ
पोथी पढ़ पढ़ जगमुआ सेटल हुआ ना कोई
ढाई आखर जुगाड़ का पढ़े तो सेटिंग होय
यहां वहां से जहां जहां से जो उखड़े उखाड़
कर ले जुगाड़ कर ले कर ले कोई जुगाड़
-मुन्ना धीमान; फिल्म ‘फुकरे’
વાત સાચી છે. ઉમ્મીદ પર નહીં, આ દુનિયા જુગાડ પર કાયમ છે. ‘જુગાડ’ શબ્દ ઓક્સફોર્ડ ઇંગ્લિશ ઓનલાઈન ડિક્સનરીમાં શામેલ થયો. બાપુ, બચ્ચા, ગુલાબજાંબુ, ચમચા, દાદાગીરી, નાટક, ટાઈમપાસ, અન્ના, અબ્બા સહિત ૭૦ જેટલા ‘દેશી’ શબ્દો હવે ‘ઇંગ્લિશ’ થઇ ગ્યા. ભાષાનાં બૂટલેગરો ય હવે સોફેસ્ટીકેટેડ થઇ ગ્યા, લો બોલો!….જુગાડ શબ્દ જો કે ઘણાં બધા અર્થ લઈને આવે છે. શું છે આ ‘જુગાડ’(Jugaad)નો જુગાડ?
જુગાડ શબ્દનાં મૂળમાં સંસ્કૃત શબ્દ ‘યોગ’ છે. વિકિપીડિયા અનુસાર સંસ્કૃત શબ્દ યોગ મૂળ ‘યુજ’માંથી ઉતરી આવ્યો છે. યુજ એટલે નિયંત્રણ મેળવવુ, વર્ચસ્વ મેળવવું કે સંગઠિત કરવું. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો યોગ એટલે જોડવું, સંગઠિત કરવું, એકત્ર કરવું, જોડાણ કરવું અથવા તો એવી કોઈ ઉપયોગી પદ્ધતિ જે કાંઈ નવું કરે. એ પરથી ‘યુક્ત’ એટલે જોડેલું કે જોડાયેલું કે શામેલ. દાખલા તરીકે કેસર યુક્ત ચ્યવનપ્રાસ. યુજ પરથી આવેલો શબ્દ ‘યુક્તિ’નાં બે અર્થ; એક જોડાવું અને બીજું ચાલાકી કે ચતુરાઈ. કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં જે ચાલાકીથી જોડે, વર્ચસ્વ મેળવે એને ‘યુગાડ’ કર્યો, એવું કહેવાય. ભારતની ઘણી ભાષાઓમાં, ઘણાં શબ્દોનાં અક્ષર ‘ય’ અને ‘જ’ એકબીજાને બદલે વપરાય છે. અર્થ એ જ રહે. જેમ કે યાત્રા અને જાત્રા, યોગી અને જોગી, યમ અને જમ. એમ યુગાડ અને જુગાડ. જે જોડે તે જુગાડ. કોઈ ખેપાની માણસ કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં ચતુરાઈથી રસ્તો કાઢે એણે જુગાડ કર્યો એમ કહેવાય. જુગાડ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ કદાચ ‘જગ્ગરનોટ’ (મોટું દુનિર્વાર બળ અથવા મહાકાય યંત્ર કે વાહન) જેવા ભારતીય મૂળનાં ઇંગ્લિશ શબ્દ પર પણ આધારિત હોય એમ મનાય છે. ઇંગ્લિશ શબ્દ જગ્ગરનોટ ભગવાન જગન્નાથ પરથી આવ્યો છે. પુરીમાં થતી ભગવાન જગન્નાથજીની રથયાત્રામાં વિશાળ માનવ મહેરામણ વચ્ચે લાકડાનાં તોતિંગ રથનું ચાલવું ય એક જાતનો જુગાડ જ છે; જે આપણે જ કરી શકીએ. હેં ને?
ઓક્સફોર્ડ ડિક્સનરીમાં એનો અર્થ છે કોઈ પણ પ્રશ્નનાં ઉકેલ માટે મોકળું વલણ. સાધનો મર્યાદિત હોય, સંસાધનો મર્યાદિત હોય, મૂડી મર્યાદિત હોય છતાં પણ કાંઈ નવીન શોધી કાઢે, જેથી કામ ચાલી જાય. કોઈ માણસ વર્ષોથી સ્થાપિત પ્રણાલિકામાં સારા ફેરફાર કરીને સામાન્ય માણસનું જીવન બહેતર બનાવી શકે તો એણે જુગાડ કર્યો, એમ કહેવાય. કોઈ ક્રિએટિવ વિચાર, કંઈક આઉટ-ઓફ-બોક્સ થિન્કિંગ (સામાન્યથી કાંઈ અલગ) પણ જુગાડ હોઈ શકે. પશ્ચિમી દેશોમાં નવી શોધ પાછળ કેટકેટલું સંશોધન થાય અને એમાં કેટલાં ય વર્ષો નીકળી જાય. કેટલોય ખર્ચ થાય. આપણને એ બધું ન પોષાય પણ આપણું જુગાડું દિમાગ એવો તો હલ કાઢે કે કામ ચાલી જાય. સાદો, સસ્તો અને સારો રસ્તો જે કદાચ ટકાઉ ન પણ હોય પણ કામ ચાલી જાય એ જુગાડ. જુગાડનાં છ આયામ છે. વિષમતાને અવસરમાં ફેરવવી, લઘુત્તમ સાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ, ફ્લેક્સિબલ વિચાર અને ફ્લેક્સિબલ આચાર, ગૂંચવાડા વિનાની સિમ્પલ વાત, હાંસિયાનો ય ઉપયોગ કરી લેવો અને સૌથી અગત્યનું..અપને દિલકી સુનો….
ગરમી છે. શાવરમાં નહાવું છે. તો પાઈપની ઉપર કાણાં પાડેલી કોલ્ડ ડ્રિન્કની પ્લાસ્ટિક બોટલ ચઢાવી દો એટલે દેશી શાવર તૈયાર. ભૂખ લાગી છે પણ ઘરમાં ગેસ ખલાસ થઇ ગયો છે તો નાની પાતળી થાળી નીચે કાગળ સળગાવીને એની ગરમીથી ઈંડાની ઓમલેટ નહીં તો હાફ-ફ્રાય તો બનાવી જ શકાય. દાઢી કરવી છે પણ અરીસો તૂટી ગયો છે તો મોબાઈલને સેલ્ફી મોડમાં મુકીને ચહેરા પર અસ્ત્રો ફેરવી શકાય. મંદિરમાં ચપ્પલ ચોરાઈ જાય છે તો તાળું લઈને જવું અને બહાર યોગ્ય જગ્યાએ તાળું વાસી દેવું. મનને શાંતિ થઇ જાય અને ભગવાનની મૂર્તિ સામે શીશ નમાવીએ ત્યારે ચપ્પલ ચોરીની કોઈ બીક જ ના રહે. આ જુગાડ કાંઈ આગળ વધે તો વિજ્ઞાન અને પ્રાદ્યોગિકી વિભાગ, કેન્દ્ર સરકારની નેશનલ ઇનોવેશન ફાઉન્ડેશન (રાષ્ટ્રીય નવપ્રવર્તન પ્રતિષ્ઠાન) દર બે વર્ષે દેશી સંશોધનોને એવોર્ડ પણ આપે છે. આ વર્ષે મેઘાલયના ગ્રામવાસીઓને એવોર્ડ મળ્યો છે. મેઘાલયનાં જંગલમાં વરસાદ પડે ત્યારે આદિવાસીઓને પાણીનાં નાલા ક્રોસ કરવામાં તકલીફ પડે. એમણે રસ્તો કાઢ્યો કે કાંઠે આવેલાં તોતિંગ ઝાડના વડવાઈ જેવા જીવતા મૂળને જોડીને પૂલ બનાવી દીધો. પથ્થર સિમેન્ટની શી જરૂર છે? જમ્મુકાશ્મીરનાં મોહમ્મદ રફિકે છીણી-હથોડી-કરવત- કુહાડી- ડિસમિસ ઓલ-ઇન-વન ઓજાર બનાવ્યું, એને ય ઓણ સાલ ઇનામ મળ્યું છે. ઘણાં ખેતીવાડીના ઓજારોને પણ ઇનામ મળ્યા છે. ૨૦૦૯મા રાજકોટનાં મનસુખભાઈ પ્રજાપતિને વગર વીજળીએ ચાલતા મીટ્ટી-કૂલ ફ્રિજ માટે ઇનામ મળ્યું હતું. આપણા જુગાડની નોંધ જગત આખું લે છે.
જુગાડું સંસ્કૃતિનાં વિરોધીઓ પણ ઘણાં છે. તેઓનાં મતે ઇન્ડિયન મેન્ટાલિટી જ જુગાડું છે. એટલે જ આપણે કોઈ દુનિયાની તસ્વીર બદલી નાંખે એવી વૈજ્ઞાનિક શોધ કરી શકતા નથી. બહુ ઓછા ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને નોબેલ પારિતોષિક મળ્યા છે. જુગાડ વૈજ્ઞાનિક શોધખોળ ટાળવાની વાત છે. જુગાડ શોર્ટકટ છે. જુગાડ કૂવામાં થતી દેડકાંગીરી છે. હશે ભાઈ, અમે એવા રે અમે એવા રે, તમે કહો તો ભાઈ તેવા રે પણ…. એ નક્કી કે અમને વહાલાં અમારા જુગાડ રે …

શબ્દ શેષ:
“ડિગ્રીનું નહીં હોવું એક રીત સારી વાત છે. જો તમે ડોક્ટર કે એન્જીનિયર હો તો એ જ નોકરી કરી શકો. પણ જો તમારી પાસે ડીગ્રી ન હોય તો તમે કાંઈ પણ કરી શકો.” – સેલ્ફ-હેલ્પ બુક્સનાં બેસ્ટ સેલિંગ લેખક અને મોટીવેશનલ સ્પીકર શિવ ખેરા

Jugaad is one of 70 words of indian origin recently added into Oxford online dictionary.

Leave a comment

Filed under Uncategorized