Daily Archives: ડિસેમ્બર 30, 2020

રણમા ખીલ્યું પારિજાત નાટક/ યામિની વ્યાસ

સુરતના આ નાટ્ય ઘટાટોપમાં એક નાનકડી હરિયાળી,વૈયક્તિક વિચારધારા ધરાવતી મંજરી એટલે યામિની વ્યાસ.મૂળભૂત કવયિત્રી,પણ આ હરિફા ઇને કારણે નાટ્યલેખન તરફ વધુ ઝોક આપી પાંચેક મૌલિક નાટકોનું સર્જન કરી ત્રણ નાટકોએ પ્રથમ ક્રમ પ્રાપ્ત કર્યો,જ્યારે ચાર નાટકો રૂડી રીતે ભજવાયા.હરિ ભરી વસુંધરા,જિંદગીના તારે ઝૂલે જિંદગી,રણમા ખિલ્યું પારિજાત, તથા મિલિના ઘર તરફ ભજવાયા અને પ્રશંસા પામ્યાઔપરાંત વિવિધ સ્પર્ધાઓમાં વિજેતા પણ થયાએક મિત્રની સૂચવેલી આ ફિલ્મ અને તેની આત્મકથાની વાર્તા, પાર્શ્વસંગીત અને ફિલ્મની ગુણવત્તા જોઈને હું ખરેખર પ્રભાવિત થઈ ગયો. ‘ધ ડેઝર્ટ ફ્લાવર’ નામની આ ફિલ્મ એ જ નામના પુસ્તક પર આધારિત છે જે અમેરિક્ન સુપરમોડેલ, અભિનેત્રી અને યુનાઈટેડ નેશન્સના સ્ત્રીઓમાં જનન અવયવોની સુન્નતના ક્રૂર રિવાજને નાબૂદ કરવા માટેના વિશેષ રાજદૂત તરીકેની નિમણૂંક પામનાર વારિસ ડીરીના જીવન પર આધારિત છે. એથીય વધુ એ સંઘર્ષની કથા છે, જીવનમાં સતત મુશ્કેલીઓનો એકલે હાથે સામનો કરનાર એક આફ્રિકન ભટકતી પ્રજાતિની છોકરીના અમેરિકન સુપરમોડેલ અને જેમ્સ બોન્ડ ફિલ્મમાં અભિનેત્રી બનવા સુધીની સફરની કહાણી છે, એ ફેશનભર્યું જીવન મૂકીને આફ્રિકન સ્ત્રીઓ પરના અત્યાચારને રોકવા માટે કામ કરનાર એ હિંમતવાન છોકરીની આ સત્યઘટના છે. ફિલ્મના દ્રશ્યો અદભુત છે, પાર્શ્વસંગીત બંધબેસતું અને કર્ણપ્રિય છે અને આખીય ફિલ્મ એક જીવનને કચકડે કંડારવામાં મહદંશે સફળ રહે છે. પ્રભાવિત થઈ જવાયું હોય એવા ગણ્યાગાંઠ્યા ચલચિત્રોમાં ધ ડેઝર્ટ ફ્લાવર ચોક્કસ સ્થાન પામે.આ વાત અને સાથે મૂકેલા વિડીયો વિચલિત કરી શકે એવા છે, કૃપા કરીને હૈયુ મજબૂત રાખીને જ આ વાંચશો.

ઈથિયોપિયા નજીકના સોમાલી રણમાં ભટકતી પ્રજાતિઓના સમૂહના એક કુટુંબમાં ઈ.સ. ૧૯૬૫માં હું જન્મી. અમારું કુટુંબ ભરવાડ કુટુંબ હતું, અને ઘેટાં, બકરાં, કૂતરાં અને ઉંટોના સમૂહ સાથે અમે ભટકતું જીવન વ્યતીત કરતાં. ધીરે ધીરે એ જ વાતાવરણમાં હું મોટી થતી રહી. કુદરતના અવનવા રંગો અને દ્રશ્યો મને જોવા મળતા, આફ્રિકન રણમાં ભટકતા, તડકામાં શેકાતા સિંહોને જોવાની મને ટેવ પડી ગઈ હતી. ઝિબ્રા, જિરાફ અને હાયનાની સાથે રેતીમાં દોડસ્પર્ધાનો આનંદ લગભગ રોજ અમને મળતો. ૬૦ થી ૭૦ ઘેટાં બકરાઓનું એક વિશાળ ટોળું મારી દેખરેખ હેઠળ ચરતું રહેતું. શિયાળો અને સિંહોથી અમારા પશુઓનું સતત રક્ષણ કરવાનું કામ આઠ વર્ષની ઉંમરે હું કરતી. ભાઈઓ બહેનો સાથે હું આ જીવનથી ખુશ હતી. પશુઓના ફરતા ટોળાની સાથે ગીતો ગાતી, કુદરતના અફાટ સાન્નિધ્યમાં હું આનંદની સીમાઓ વળોટી જતી.

તેના ઘેટાં બકરાં સાથે વારિસ - ફિલ્મના એક દ્રશ્યમાંતેર વર્ષની હતી ત્યારે એક સાંજે પશુઓના ટોળાને લઈને ઘરે પાછી ફરી ત્યારે મારા પિતાએ ખૂબ પ્રેમાળ અવાજે મને બોલાવી, ‘અહીં આવ.’ તરત જ મારા મનમાં શંકાના વાદળો ઘેરાયા કારણકે સામાન્ય રીતે તેના પિતાનો અવાજ અતિશય કઠોર અને ઉગ્ર રહેતો. તેમણે મને પોતાના ખોળામાં બેસાડી અને કહ્યું, ‘તને ખબર છે, તું ખૂબ ડાહી છોકરી છે.’ હવે મને લાગ્યું કે ખરેખર કાંઈક ગરબડ છે. તેમણે આગળ ચલાવ્યું, ‘તું આ પશુઓનું ખૂબ સરસ ધ્યાન રાખે છે, કોઈ પુખ્ત વયના માણસના જેટલી જ મહેનત તું કરે છે. હું તને ખૂબ યાદ કરવાનો.’

હું બોલી, ‘પણ હું ક્યાંય નથી જઈ રહી.’

પિતા કહે, ‘ના, તું જવાની છે કારણ કે મેં તારા માટે પતિ શોધી કાઢ્યો છે.’

હું એક મૂલ્યવાન વસ્તુ હતી, મારો સોદો થઈ રહ્યો હતો એ મને ખબર હતી, પણ મેં ઉંચા સ્વરમાં બૂમ પાડી, ‘ના, બિલકુલ નહીં, હું લગ્ન નથી કરવાની.’

એ અફાટ રણમાં ઉંટો એક સંપતિ મનાતા, પાણીના અભાવમાં ઉંટના દૂધ પર અનેક કુટુંબો ઉછરતાં. તેમનો નાસ્તો અને ભોજન બંનેમાં એ મુખ્ય તત્વ હતું. એક ૬૦ વર્ષના પુરુષ સાથે મારા લગ્ન નક્કી થયા હતાં, મારા બદલે તે અમારા કુટુંબને પાંચ ઉંટ આપવાનો હતો. એ મારા પતિ તરીકે આદર્શ હતો કારણકે ઉંમરને કારણે એ મને છોડી શકવાનો નહોતો, રણના કોઈક અજાણ્યા સ્થળે એ વૃદ્ધ સાથે એક પત્ની તરીકે મેં મારું ભવિષ્ય વિચાર્યું, ઘરનું અને પશુઓનું બધું કામ કરતી હું અને એક ખૂણે પોતાની ચિલમ ફૂંક્યા કરતો એ ઘરડો, એના હ્રદયરોગના હુમલામાં અવસાન પછી ચાર પાંચ ભાંડરડાઓને મોટાં કરતી, સતત ઝઝૂમ્યા કરતી હું – મેં મારી જાતને કહ્યું – ‘ના, મારે એવું જીવન નથી જોઈતું.’

એ રાત્રે બધા સૂઈ ગયાં પછી મેં મારી માતાને કાનમાં કહ્યું, ‘હું ભાગી જવાની છું.’ મારી પહેલા મારી મોટી બહેન પણ ભાગી ગયેલી અને તે મોગાદિશુમાં હતી. મારી માંએ મને પૂછ્યું, ‘તું ભાગીને ક્યાં જવાની?’

‘મોગાદિશુ, બહેન પાસે’ મેં કહ્યું.

‘સૂઈ જા’ વાતને બંધ કરતા તેણે કહ્યું.

અડધી રાત્રે તેણે મને ઉઠાડી અને ધીરેથી મારા કાનમાં કહ્યું કહ્યું, ‘જા, તારા પિતા જાગી જાય એ પહેલા ભાગી જા’ એણે આંખોમાં આંસુ અને ભારી સ્વરે મને પોતાના ખોળામાં લઈને કહ્યું, ‘બધું બરાબર થઈ જશે, પણ તું ખૂબ જ સંભાળીને રહેજે અને … મને ભૂલતી નહીં.’

મહામહેનતે તેનાથી અલગ થવાની હિંમત કેળવીને મેં તેને કહ્યું, ‘હું તને નહીં ભૂલું માં’ અને પછી રણના અંધારામાં અલોપ થઈ ગઈ.

* * *

ફેશન સામયિક ‘Marie Claire’ ની પત્રકાર લૌરા ઝીવ મારી મુલાકાતે આવી. એને જોતાંવેતં જ એ મને ગમી ગઈ. મેં તેને કહ્યું, ‘મને ખબર નથી તારે મારી આ મુલાકાતમાં શું નવું પૂછવું છે, પણ એક ફેશનમોડેલની, જેમ્સબોન્ડની ફિલ્મની અભિનેત્રીની વાતો આ પહેલા હજાર વખત ચર્ચાઈ ચૂકી છે. જો તું મને વચન આપે કે હું જે બોલું એ તું છાપીશ તો હું તને જીવનની એક સાચી વાત કહેવા માંગું છું.’

‘એમ? ભલે, એને છાપવાનો હું મારો શ્રેષ્ઠ પ્રયત્ન કરીશ.’ તેણે કહ્યું અને પોતાનું રેકોર્ડર ચાલું કર્યું. એ મુલાકાતમાં મેં તેને મારા જીવનની આખી વાત એકડે એકથી કહી. સોમાલીયાના રણમાંની મારી જીંદગી, આઠ વર્ષની ઉંમરે મારી સાથે થયેલ એ ક્રૂર ઘટના, મારા જનનાંગને કાપીને બાવળના કાંટા અને એક નાનકડી દોરીથી સીવી દેવાયેલ એ આખી ઘટના મેં તેને કહી. ઈન્ટર્વ્યુની વચ્ચે તે રડી પડી, ટેપ બંધ કરીને કહે, ‘આ તો ભયાનક છે, સૂગ ચડે એવું – મેં ક્યારેય એવું સ્વપ્ને પણ નહોતું વિચાર્યું કે આજના સમયમાં પણ આ થતું હશે!’

‘એજ તો વાત છે, પશ્ચિમના લોકોને આ હકીકતની ખબર નથી.’ મેં કહ્યું. તે પછી મુલાકાત આગળ વધી, તેર વર્ષે આયોજીત મારા લગ્નની અને ઘરેથી ભાગીને મોગાદિશુ અને ત્યાંથી લંડન પહોંચવાની એ બધી વાત કહી. એ મુલાકાત છપાઈ પછી મને એક અનોખી લાગણી થઈ, મારી એ ખાનગી વાત જે મારા તદ્દન નજીકના મિત્રોને પણ ખબર નહોતી એ આજે જાહેર થઈ હતી, લાખો અજાણ્યાઓને એ વાત ખબર પડી હતી. પણ મને લાગ્યું કે એ વાત જાહેર થવી જોઈએ. એથી લોકોનું ધ્યાન આ ઘાતકી અને ક્રૂર પ્રથા તરફ જશે અને તેની નાબૂદીનો શંખ ફૂંકાશે.

* * *

The Desert Flower by Waris Dirie

પાણી દૂધ કે ખોરાક, ત્યાં કંઈ પણ સાથે લેવા જેવું મને મળ્યું નહીં એટલે ખુલ્લા પગે, ફક્ત પહેરેલા કપડે અને મોં તથા ગળા પર એક સ્કાર્ફ વીંટાળીને હું એ અંધારી રાત્રે અફાટ રણમાં ચાલી નીકળી. મોગાદિશુ કઈ દિશામાં છે એ મને ખબર નહોતી છતાંય મેં સતત રેતીમાં ચાલ્યા જ કર્યું, હું આખી રાત દોડતી રહી, ઝળાંખળું થયું કે હું થાકીને લોથ થઈ ગઈ, હું ઘણાંય કલાકો સતત રોકાયા વગર ચાલી હતી.

બપોર સુધી હું એમ જ ચાલતી રહી, રણનો કોઈ અંત દેખાતો નહોતો. ભૂખી, તરસી અને થાકને લીધે ચૂર હું હજુ પણ ધીરે ધીરે ચાલતી હતી ત્યાં મને એક અવાજ સંભળાયો, ‘વારિસ… વારિસ…’ એ મારા પિતાનો અવાજ હતો, એ મારાથી થોડેક અંતરે મારી પાછળ આવી રહ્યા હતાં. મેં વિચાર્યું કે જો તેઓ મને પકડી પાડશે તો મારા લગ્ન કરાવી દેશે… અને એ વિચારે હું ફરી દોડવા લાગી. મારા પિતા રેતીમાં મારા પગલાંને લીધે મારો પીછો કરી શક્યા હતાં. એ મારી ખૂબ નજીક હતા. હું જીવ પર આવીને દોડવા લાગી. હું રેતીનો એક ઢુવો ચડતી અને ઉતરતી, અને મારી પાછળ તે પણ રેતીનો ઢુવો ચડતા અને ઉતરતાં. આ પકડાપકડીની દોડ કલાકો ચાલી અને હું ઉભી રહી કારણકે મેં નોંધ્યું કે ઘણા સમયથી મેં મારા નામની બૂમો સાંભળી નહોતી. મેં પાછળ જોયું તો કોઈ દેખાતું પણ નહોતું. સૂર્યાસ્ત સુધી હું દોડતી રહી, અને અંધારાને કારણે આગળ દેખાતું બંધ થયું એટલે હું એક વૃક્ષની નીચે બેઠી, મારા પગમાંથી લોહી નીકળતું હતું અને ભૂખ તરસના માર્યા મારી હાલત ખરાબ હતી. હું એ ઝાડ નીચે સૂઈ ગઈ અને સવારે સૂર્યનો તાપ આંખોને દઝાડવા માંડ્યો ત્યારે ઉઠી અને ફરીથી દોડવા લાગી. આવું અનેક દિવસો સુધી ચાલ્યું, રસ્તામાં જે મળે તે હું ખાઈ લેતી, તરસ, ભૂખ, બીક અને થાકના એ દિવસો અસહ્ય હતાં. રાત્રે હું ઝાડ નીચે સૂઈ જતી અને સવાર થતાં ફરીથી દોડવા માંડતી. બપોરે પણ ઘણી વખત જે મળે તે ખાઈને હું ઝાડની છાંયામાં સૂઈ જતી.

આવા જ એક દિવસે બપોરના આરામ દરમ્યાન કાંઈક અવાજે મને ખલેલ પહોંચાડી. આંખ ખોલીને જોયું તો એક સિંહ મારી સામે ઉભો હતો. મેં ઉભા થવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ થાકના માર્યા અને દિવસો સુધી ભોજનના અભાવે મારા પગ એમ કરવા તૈયાર નહોતા, હું ફસડાઈ પડી. જે વૃક્ષ આફ્રિકાના ક્રૂર સૂર્યપ્રકાશથી મારું રક્ષણ કરતો તેના જ સહારે હું પડી હતી. મારી આ અફાટ યાત્રાનો અંત હવે નજીક દેખાતો હતો, હું મરવા તૈયાર હતી, મારો ડર પણ ગાયબ થઈ ગયેલો.

‘આવ’ મેં સિંહને કહ્યું, ‘તારા માટે હું તૈયાર છું.’

એણે મારી સામે જોયું, મેં તેની આંખોમાં મારી આંખો મિલાવી, એ મારી સામે, આગળ પાછળ ફર્યા કરતો, એ ક્ષણમાં મને કચડી શકે એમ હતો. પણ અંતે એ ફર્યો અને જતો રહ્યો. એ સિંહે મને છોડી દીધી ત્યારે મને એ અનુભવાયુ કે પ્રભુએ મને કોઈક ચોક્કસ હેતુથી ઘડી છે, મારા જીવતા બચવાનું કોઈક કારણ છે, અને મેં ઉભા થવાનો પ્રયત્ન કરતા ભગવાનને કહ્યું, ‘મને રસ્તો દેખાડ પ્રભુ.’

સોમાલીયાની અમારા જેવી ભટકતી પ્રજાતિઓમાં કુંવારી છોકરીઓને કોઈ સ્થાન નહોતું, માતાપિતાઓનું સૌથી મોટું સ્વપ્ન રહેતું તેમની છોકરી માટે યોગ્ય વર શોધી કાઢવાનું. સોમાલીયામાં એવી માન્યતા પ્રચલિત છે કે વિશ્વની સૌથી ગંદી અને અપવિત્ર જગ્યા સ્ત્રીના બે પગની વચ્ચે છે. એટલે એ ભાગોને જ્યાં સુધી સ્ત્રીના શરીરથી દૂર કરીને એ જગ્યા સીવીને બંધ ન કરાય ત્યાં સુધી એ છોકરીને લગ્ન કરવાને લાયક માનવામાં આવતી નહિં. એ પછી રહી જતું એક નાનું છિદ્ર જે જીવનની બધી જરૂરીયાતો માટે લગ્ન સુધી ઉપયોગી રહે. આ કરવા માટે જિપ્સી બાઈઓને સારી એવી રકમ ચૂકવવામાં આવતી અને એ કુટુંબ માટે એક મોટો ખર્ચ પણ હતો, પરંતુ લગ્નના બજારમાં છોકરીઓની સારી કિંમત ઉપજાવવા આ ખર્ચ જરૂરી હતો. છોકરીઓને ફક્ત એટલું કહેવામાં આવતું કે તેઓ હવે છોકરીમાંથી સ્ત્રી બનવાની છે અને તેથી છોકરીઓ આ ઘટનાની રાહ જોઈ રહેતી, એમાં શું થવાનું છે એ તેમને કદી સમજાવાતું નહીં.

હું લગભગ આઠેક વર્ષની હોઈશ. એક સાંજે મારી માતાએ મને કહ્યું, ‘તારા પિતા તારા માટે એક જિપ્સી બાઈને બોલાવવા ગયા છે.’ મારા અંગછેદનની આગલી રાત્રે મને સરસ ભોજન મળ્યું અને પાણી કે દૂધ પીવાની મારી માતાએ ના પાડી. રાતભર હું ઉત્તેજનાથી ભરેલી હતી, શું થવાનું છે ખબર નહોતી છતાં ઉત્સાહી. અચાનક મારી માંએ આવીને મને કહ્યું, ‘આપણે હવે જવાનું છે, એ આવતી જ હશે.’

Female Genital Mutilation a snapshot of the movieઅમે અંધારામાં જ ચાલી નીકળ્યા. થોડીક ઝાડીઓ હતી ત્યાં અમે બેઠાં, થોડી વારમાં એ જિપ્સી સ્ત્રીના ચપ્પલનો અવાજ આવ્યો અને તરતજ તે મારી પસે હતી. તેણે મને કહ્યું, ‘પેલા પથ્થર પર બેસી જા.’ એ પથ્થર સપાટ હતો. કોઈ આડી અવળી વાત નહીં, ચોખ્ખો આદેશ. હું પથ્થર પાસે ગઈ, મારી માતાએ તેના ખોળામાં મારું માથું લીધું, તેના પગ મારા શરીર ફરતે વીંટાળ્યા અને એક ઝાડનું નાનકડું મૂળ મારા મોંમાં મૂકીને કહે, ‘આને બચકું ભરી રાખ. તું ડાહી છોકરી છે, મારા માટે પણ હિંમત રાખજે તો બધું જલદી પતી જશે.’

મારા પગની વચ્ચે બેઠેલી એ જિપ્સી બાઈને મેં જોઈ, તે તેના થેલામાં કાંઈક શોધતી હતી. એક તૂટેલી બ્લેડ તેણે શોધી કાઢી જેના પર લોહી સૂકાઈ ગયેલું. એ પતરી પર થૂંકી અને તેના પરનું લોહી પોતાના કપડાથી સાફ કરતી હતી ત્યારે મારી માતાએ મારી આંખો પર પટ્ટી બાંધી દીધી. એ પછી મને જે યાદ છે એ છે મારુ માંસ અને ચામડી કપાવાની અસહ્ય વેદના, પતરી મારી ચામડીને કાપી રહી હતી, એ અનુભવ વર્ણવવો અસંભવ છે. મેં મારી જાતને કહ્યું, જેટલી વધુ હલીશ એટલું દર્દ વધું થશે. પણ તરત જ મારા કાબૂ બહાર મારા પગ અને આખું શરીર જોરથી હલવા લાગ્યું, ધ્રૂજવા લાગ્યું, મેં પ્રભુને કહ્યું, ‘હે ભગવાન મને હિંમત આપ, આ જલદીથી પૂરું થવું જોઈએ.’ અને એ તરત પૂરું થયું અને હું પેશાબ કરી બેઠી.

હું હોશમાં અવી ત્યારે મારી આંખો પરથી પટ્ટી હટી ગઈ હતી, પેલી જિપ્સી સ્ત્રી નજીકના કાંટાના થોરમાંથી કાંટા ભેગા કરી રહી હતી. એ કાંટાથી તેણે મારી ચામડીમાં કાણાં કર્યા અને પછી એક મજબૂત દોરીથી મારી ચામડીને સીવી દીધી. મારા પગ અને આખુંય શરીર ખોટું પડી ગયું હશે પણ એ દુખાવો એટલો તો અસહ્ય હતો કે મને લાગ્યું કે હું નહીં બચું, પણ જ્યારે હું જાગી ત્યારે મારા પગ ઉપરથી નીચે સુધી આખા બાંધેલા હતાં જેથી હું હલી ન શકું, મેં આસપાસ જોયું તો પેલા સપાટ પથ્થર પર લોહીનું ખાબોચીયું હતું જાણે કોઈ પશુને ત્યાં મારવામાં આવ્યું હોય. મારા શરીરમાંથી કપાયેલ માંસના નાના ટુકડા ત્યાં તાપમાં સૂકાતા પડ્યા હતાં. મારી માતા અને બહેને મને ખેંચીને મારા માટે બનાવેલ એક નાનકડી ઝૂંપડીમાં મને મૂકી, જ્યાં મારે અઠવાડીયાઓ સુધી રહેવાનું હતું. હું હવે દુઃખાવાથી ગાંડી થઈ રહી હતી, મારે હલકું થવું હ્તું. મારી બહેને મને હા કહી, પણ એ પહેલું ટીપું એસિડની જેમ મારી ચામડીને સળગાવી રહ્યું, જ્યાં ફક્ત દીવાસળીના ટોપકા જેટલું છિદ્ર હતું. દિવસો ગયા અને ઈન્ફેક્શનને લીધે મને અતિશય તાવ રહ્યા કરતો. જાગૃત અને અભાન અવસ્થાઓની વચ્ચે હું ઝોલા ખાતી. બે અઠવાડીયા સુધી માતા મને ખાવાનું અને પાણી આપી જતી.

બંધાયેલા પગ સાથે ત્યાં પડ્યા પડ્યા વિચારતી કે આ બધું શા માટે? શરીરસંબંધ વિશે એ સમયે કાંઈ પણ સમજવા અજાણ હું એટલું જ સમજતી કે મારી માતાની પરવાનગીથી જ મને કાપવામાં આવી હતી. ધણી છોકરીઓ આ પ્રક્રિયા પછી ઈન્ફેક્શન, રક્તસ્ત્રાવ, તાવ કે ટેટનસથી મૃત્યુ પામે છે, પણ હું બચી ગઈ. જે પદ્ધતિએ આ પ્રક્રિયા થતી, કોઈનું પણ બચવું ચમત્કાર જ હતો.

રસ્તે મારા પિતરાઈઓએ મને આગળના પ્રવાસ માટે મદદ કરી અને પૈસા આપ્યા. શહેરમાં ચાલતાચાલતા મેં સફેદ ઉંચી ઈમારતો જોઈ – એ મોગાદિશુ હતું, સોમાલીયાનું મહત્વપૂર્ણ શહેર, જ્યાં હું પહેલા મારી બહેન અને પછી માસીના ઘરે રહી, અને અંતે એક બાંધકામ થતું હતું એવી ઈમારતમાં રેતીના તગારા ઉપાડવાની નોકરી કરી. મહીનાના અંતે મને ૬૦ ડોલર મળ્યા જે મેં એક ઓળખીતા મારફત મારી માતાને મોકલ્યા પણ તેને કદી એક પેની પણ મળી નહીં. સોમાલીયાના લંડનમાં એમ્બેસેડર મહમ્મદ મારી બીજી માસીને પણ પરણ્યા અને હું ઘર સાફ કરતી હતી ત્યારે મેં સાંભળ્યું કે તેમને લંડનમાં એક નોકરની જરૂર હતી. મેં માસીને કહ્યું, ‘એમને પૂછ, હું નોકરાણી તરીકે યોગ્ય છું?’ એ મારી સામે જોઈને બોલ્યા, ‘સારુ, કાલે તૈયાર રહેજે, આપણે લંડન જઈશું.’

લંડન ક્યાં છે તે મને ખબર નહોતી, મને ખબર હતી તો એટલી કે એ ખૂબ દૂર છે, એટલે જ્યાં હું જવા માંગુ છું, હું ખુશ હતી. બીજા દિવસે તેમણે મને પાસપોર્ટ આપ્યો, મારા નામ સાથેનો પહેલો કાગળ, માસીને વહાલ કરીને હું પ્લેનમાં બેઠી. અને જેવી લંડન એરપોર્ટની બહાર અમારી ટેક્ષી નીકળી કે હું એ ખુશીની લાગણીઓમાંથી અચાનક ઉદાસ અને એકલતાની લાગણીઓમાં ગૂંચવાઈ ગઈ. મારી આસપાસ મેં અનેક બીમાર, કંટાળેલા સફેદ ચહેરાઓ જોયા. અને મારા માસીને જોયા પછી, તેની પશ્ચિમી રીતભાત અને મને કામ બતાવવાની ઉતાવળ જોઈને મારા શરીરમાંથી ઉત્સાહનું છેલ્લું ટીપું પણ નીચોવાઈ ગયું. તેણે મને ઘરના કામ શીખવ્યા, મારા આખા કુટુંબને સમાવતી ઝૂંપડી જેવો તેમનો પલંગ હતો. સવારનો નાસ્તો બનાવીને રસોડું સાફ ક્રતી, એ ચાર માળના મકાનના બધાના ઓરડા અને બાથરૂમ સાફ કરતી, લગભગ અડધી રાત સુધી હું કામ કરતી, અને એ ચાર વર્ષ દરમ્યાન મેં એક પણ રજા પાડી નહોતી. મહમ્મદની બહેનની પુત્રી સોફી અમારે ત્યાં રહેવા આવી અને તેને નજીકની શાળામાં મૂકાઈ, મારા કામમાં તેને શાળાએ લેવા મૂકવા જવાનું કામ ઉમેરાયું, અને એ દરમ્યાન શરૂઆતના એક દિવસે સોફીને શાળાએ મૂકવા ગઈ ત્યારે એક ગોરો મને તાકીને જોઈ રહેલો. તે તેની પુત્રીને મૂકવા આવેલો. સોફી શાળામાં ગઈ તે પછી તે મારી પાસે આવીને અંગ્રેજીમાં બોલવા લાગ્યો. હું ત્યાંથી ભાગી છૂટી. પછી તે મારી સામે જોઈને સ્મિત કરતો, અને એક દિવસ તેણે તેનું કાર્ડ મને આપ્યું, મારી માસીની છોકરીઓને મેં તે બતાવ્યું તો તેણે કહ્યું કે એ એક ફોટોગ્રાફર હતો. મેં એ કાર્ડ સાચવી રાખ્યું.

એક દિવસ મને ખૂબ જ દુઃખાવો ઉપડ્યો, આંખો સામે અંધારા છવાઈ ગયા, હું પડી અને બેહોશ થઈ ગઈ. મેં માસીને કહ્યું કે મારે કોઈ ડોક્ટરને બતાવવું છે. અમે જે ડોક્ટરને બતાવ્યું તેણે વિશેષ તપાસ વગર મને ગર્ભનિરોધની ગોળીઓ આપી, જે મારા માટે કોઈ કામની નહોતી, પણ જાણકારીને અભાવે મેં એ લીધા કરી અને મારું દર્દ વધી પડ્યું. દુખાવો સહન કરવાના નિર્ધારે મેં એ ગોળી બંધ કરી. ને દર્દ પહેલાથી વધુ થઈને પાછું આવ્યું. મેં માસીને કહ્યું કે મારે ખાસ ડોક્ટરને બતાવવું છે, તેમણે વિરોધ કર્યો, ‘બતાવીને શું કરીશ? એ આપણી પ્રણાલીથી – રિવાજોથી વિરોધની વાત છે. અને એ આ ગોરા ડોક્ટરો ને કહેવાની વાત નથી. એ બાબતે કાંઈ થઈ શક્યું નહીં.

મહમ્મદનો ચાર વર્ષનો એમ્બેસેડર તરીકેનો સમયગાળો પૂરો થતો હતો. મેં મારો પાસપોર્ટ એક કુંડામાં દાટી દીધો અને તેમને કહ્યું કે તે ખોવાઈ ગયો છે. તેઓ ખંધુ હસ્યા અને મને લંડનમાં મૂકીને જતા રહ્યાં. મેં મારો પાસપોર્ટ ફરી કાઢ્યો અને નાનકડા થેલામાં નાખી રોડ પર નીકળી પડી.

એક સ્ટોરમાં હું પ્રવેશી જેની માલિકણ આફ્રિકન હતી, મેં તેની સાથે સોમાલીમાં વાત શરૂ કરી અને અમે ઘણી વાતો કરી, રહેવાની જગ્યાની જરૂરત વિશે, મારી પરિસ્થિતિ વિશે મેં તેને કહ્યું અને તેણે મને એક ઓરડો અપાવ્યો અને મૅકડોનાલ્ડ્ઝમાં નોકરી પણ અપાવી જ્યાં હું વાસણો ધોતી, પોતું કરતી અને રસોડું સાફ કરતી. રાત્રે મેં મફત અંગ્રેજી શીખવતી શાળામાં જવાનું શરૂ કર્યું. એ મને ક્યારેક નાઈટક્લબમાં પણ લઈ જતી જ્યાં હું આફ્રિકન – અંગ્રેજ સ્ત્રીઓ પુરુષો સાથે વાતો કરતી, મારા માટે આ એક નવી વાત હતી, નવા વિશ્વમાં રહેવાની રીતો શીખવાનો અનુભવ.

એક દિવસ બપોરે મેં મારા પાસપોર્ટમાં ફસાયેલ પેલું કાર્ડ કાઢીને તેને બતાવ્યું અને તેણે મને પૂછ્યું, ‘તું આને ફોન કેમ નથી કરતી?’

મેં કહ્યું, ‘મારું અંગ્રેજી એટલું સારું નથી, તું વાત કર.’ તેણે વાત કરી અને બીજે દિવસે હું માઈક ગોસના સ્ટુડીયોમાં પહોંચી. દરવાજો ખોલીને અંદર પ્રવેશી ને મને થયું કે આ એક અલગ જ વિશ્વ છે, સુંદર સ્ત્રીઓના વિશાળકાય ફોટા ત્યાં લટકતાં હતાં, મેં કહ્યું, ‘આ મારા માટેની તક જ છે.’

માઈકે મને કહ્યું, ‘હું તારા થોડાક ફોટા પાડીશ. તારી પાસે ખૂબ સુંદર દેહલાલિત્ય છે.’

બે દિવસ પછી હું પાછી સ્ટુડીયોમાં આવી અને મેક-અપ વાળી યુવતિએ મારા પર કામ શરૂ કર્યું. જાતજાતની ક્રીમ, પાઊડર, બ્રશ અને અન્ય પ્રવાહીઓ મારા ચહેરા પર ફરવા લાગ્યા.

“હવે” એ સહેજ આઘી ખસી અને મને કહ્યું, “તું અરીસામાં તારી જાતને જો.”

‘વાહ’ મેં મારી જાતને કહ્યું, ‘મારી તરફ તો જો!’

હું માઈક પાસે ગઈ જેણે મને એક ટેબલ પર બેસાડી, તેણે કહ્યું, “વારિસ, હોઠ ભીડીને, ચહેરો ઉંચો રાખ… વાહ ખૂબ સુંદર.” કેમેરા, લાઈટ્સ, વાયર, બેટરી, ફોકસ જેવા અનેક શબ્દોનો મને પરિચય થયો. ક્લિક… ફ્લેશ અને ફોટો. માઈકે મને એક પોલેરોઈડ આપ્યો. એમાં જે સ્ત્રી ઉપસીને આવી એ અદભુત હતી, હું માંડ મારી જાતને ઓળખી શકી. હું વારિસ નોકરાણીમાંથી વારિસ મોડેલ બની.

થોડાક દિવસ પછી એ ફોટો જોઈને મોડેલિંગ એજન્સીની એક સ્ત્રીએ મને તેનું કાર્ડ મોકલ્યું. એ શું બોલતી હતી એ મને ખબર નહોતી પડતી પણ તેણે મને ટેક્સી માટે થોડાક રૂપિયા આપ્યા અને હું એ સરનામે પહોંચી જ્યાં પિરેલી કેલેન્ડર માટે ફોટોશૂટ થવાનું હતું. એ મને ત્યાં પહોંચીને ખબર પડી. મેં પૂછ્યું, ‘એ શું છે?’ ફોટોગ્રાફર ટેરેસ ડોનોવને મને તેના ગત વર્ષોના કેલેન્ડર બતાવ્યા, જેમાં દરેક પાના પર અનોખો ફોટો હતો. તેણે કહ્યું કે આ વર્ષે ફક્ત આફ્રિકન સ્ત્રીઓ આ કેલેન્ડરમાં હશે. તે પછીથી મેં એ આખીય પ્રક્રિયા વ્યવસાયિકની જેમ પૂરી કરી અને જ્યારે કેલેન્ડર આવ્યું ત્યારે હું તેના મુખપૃષ્ઠ પર હતી.

વારિસ ડીરી

મોડેલ તરીકેની મારી કારકીર્દી ચાલી નીકળી. હું પેરિસ, મિલાન અને ન્યૂયોર્કમાં કામ કરી આવી. હું પહેલા કરતા ખૂબ ઝડપે પૈસા બનાવવા માંડી. એક ઘરેણા બનાવતી કંપની માટે સફેદ આફ્રિકન વસ્ત્રો પહેરીને મેં ફોટો પડાવ્યા. મેં રેવલોન માટે જાહેરાતો કરી, એ પછી તેમના નવા પરફ્યૂમ માટે જાહેરાત કરી. એ જાહેરાતની ઘોષણા હતી, ‘From the heart of Africa comes a fragrance to capture the heart of every woman.’

૧૯૮૭માં જેમ્સ બોન્ડ કડીની ફિલ્મ ધ લિવિંગ ડેલાઈટ્સમાં મેં અભિનય કર્યો, રેવલોનની જાહેરાતોમાં મેં સિન્ડી ક્રોફર્ડ, ક્લાઊડીયા શિફર અને લૌરેન હ્યુટન સાથે કામ કર્યું. આ સાથે હું જાણીતા ફેશન સામયિકો જેવા કે Elle, Glamour, Italian Vogue, માં ચમકી. પણ આ બધી ચમકદમક સાથે પેલું દુઃખ સદાય મારી સાથે રહેતું. મને બાથરૂમમાં દસ મિનિટ થતી અને મહીનાના અમુક દિવસો તો ભયાનક જ રહેતા અને એ દિવસો દરમ્યાન હું કાંઈ પણ કરી શક્તી નહોતી. મને થયું કે મારે આ ગોરા ડોક્ટરોને મારી વાત કરવી જ પડશે નહીંતો આમ સહન કરતાં કરતાં જ હું મરી જઈશ. મેં ડોક્ટરને કહ્યું, ‘હું સોમાલીયાથી આવું છું અને…’ તેણે મને વાક્ય પૂરું પણ કરવા ન દીધું અને નર્સને કહી મારા વસ્ત્રો બદલાવડાવ્યા. જો કે મારી ભાષા સમજી શકવાના અભાવે નર્સને કહીને એક સોમાલી જાણતા આફ્રિકન યુવકને તેમણે હોસ્પીટલમાંથી શોધી કાઢ્યો.

ડોક્ટરે તેને કહ્યું, ‘આ છોકરીને કહે કે તેના અંગો વધુ પડતા સીવાઈ ગયા છે અને તે હજુ સુધી જીવે છે એ મોટી વાત છે, તેનું તરત ઓપરેશન કરવું પડશે.’

પેલા સોમલી યુવકને એ ગમ્યું નહીં, એ મને કહે, ‘તારા પરિવારને ખબર છે તું શું કરવા જઈ રહી છે? આ આપણી પ્રથાની વિરુદ્ધ છે, સંસ્કૃતિની વિરુદ્ધ છે. એ એક સાધારણ આફ્રિકન યુવાનનો પ્રતિભાવ હતો. પણ હું એ ઓપરેશન કરાવી શકું એ સુધીમાં તો એક વર્ષ પસાર થઈ ગયું. ઓપરેશન પછી ડોક્ટરે મને કહ્યું, સોમાલીયા, ઈજિપ્ત સુદાન અને અનેક આફ્રિકન દેશોમાંથી અહીં વસેલા પરિવારની સ્ત્રીઓ અહીં આવે છે, મોટેભાગે તેમના પરિવારને ખબર નથી હોતી, કોઈ તો ગર્ભવતિ પણ હોય છે, અને તેમને બચાવવા હું મારાથી બનતું બધું કરું છું.’ ત્રણ અઠવાડીયામાંતો બાથરૂમની મારી મિનિટો ક્ષણોમાં બદલાઈ ગઈ. આ એક અનોખી સ્વતંત્રતા હતી.

૧૯૯૩માં બીબીસીએ મારા જીવન પર – એક સુપરમોડેલના જીવન પર ફિલ્મ બનાવવાની વાત કરી, મેં તેમની સામે શરત મૂકી – જો તેઓ સોમાલીયામાંથી મારી માતાને શોધી આપે તો. તેઓ સંમત થયા. તેમને મેં આફ્રિકાના – સોમાલીયાના નકશા પરના એ સ્થળો બતાવ્યા જ્યાં મારો પરિવાર ભટકતો રહેતો. અમારા પરિવારના પારંપરિક નામ પણ મેં તેમને કહ્યાં અને મારી માં હોવાના દાવા સાથે અનેક સ્ત્રીઓ નીકળી આવી, જેમાંથી કોઈ મારી માં નહોતી. બીબીસીના ગેરીએ એક ઉપાય સૂચવ્યો, પાસવર્ડ – અમારો પાસવર્ડ હતો મારું બાળપણનું નામ – અવધૂલ – નાનકડું મોઢું જે મારી માં મારા માટે વાપરતી. મારી માં શોધવા જે સ્ત્રીઓને સવાલો પૂછાતા તેમાંનો એક હતો મારું બાળપણનું નામ. એક સ્ત્રીને મારું બાળપણનું નામ ખબર નહોતું પણ તેણે કહ્યું કે તેને એક વારિસ નામની દીકરી હતી જે લંડનમાં સોલાલીયાના એમ્બેસેડરના ઘરે કામ કરતી.

ડેઝર્ટ ફ્લાવર ફિલ્મ

અમે ઈથિયોપિયાના એડિસ અબાબા એરપોર્ટ પર ઉતર્યા, અને ઈથિયોપિયા – સોમાલીયાની સરહદે આવેલા રેફ્યુજી કેમ્પ ધરાવતા ગલાદી નામના નાનકડા ગામડા તરફ જવા એક નાનકડું બે એન્જિનનું પ્લેન ચાર્ટર કર્યું. અને પ્લેનમાંથી ઉતરતાં જ મને રણમાંની દોડના મારા દિવસો યાદ આવ્યા, એ ગરમ હવા અને રેતીએ મારા બાળપણની યાદ અપાવી. એ સ્ત્રી મારી માતા નહોતી, પણ એક વૃદ્ધ અમને મળવા આવ્યા જેણે કહ્યું કે તે મારા પિતાના ટોળા સાથે જ ભટકતા ટોળામાંથી છે, અમારા પરિવાર વિશે તેમને ખબર નહોતી, તે શોધી શકે તેમ હતાં, પણ તેમની પાસે ગેસ ભરાવવાના પૈસા નહોતા. બીબીસીએ બધી વ્યવસ્થા કરી આપી અને એ પોતાની ગાડી લઈને ઉપડી ગયા. ત્રણ દિવસ થયા પણ તેના કોઈ સમાચાર નહોતા. અચાનક એક દિવસ એ ગાડી પાછી આવી. ગેરીએ મને કહ્યું કે એ માણસ કહે છે કે તારી માતા તેની સાથે છે. એની ગાડીમાંથી ઉતરતી એક સ્ત્રીને મેં જોઈ, અને તેના સ્કાર્ફ ઉતારવાના હાવભાવ પરથી મેં કહ્યું, ‘હા, આ જ મારી માં છે.’

હું મારી માંને મળી. મારો નાનકડો ભાઈ અલી પણ તેના ખોળામાં હતો. મેં તેને ઉંચક્યો તો તે કહે, ‘મને મૂકી દે, હવે હું નાનો નથી, મારા લગ્ન થવાના છે.’

‘લગ્ન? તારી ઉંમર કેટલી છે?’

તે કહે, ‘લગ્ન કરવા જેટલી.’

એ રાત્રે અમે એ ગામના એક પરિવારના ઝૂંપડામાં સૂતા, જ્યાં માં અંદર સૂતી અને હું મારા ભાઈ સાથે બહાર સૂતી, મને મારા બાળપણની યાદ આવી. મેં માંને કહ્યું, ‘તું મારી સાથે આવીશ?’ તે કહે, ‘ના, તારા પિતા વૃદ્ધ થયા છે, તેમને મારી જરૂર છે. હું અહીં જ રહીશ. આ મારી જન્મભૂમી છે. તારે કંઈક કરવું જ હોય તો સોમાલિયામાં એમ એવું ઘર મને અપાવ જેમાં મારે થાક ઉતારવો હોય – શાંતિ જોઈતી હોય ત્યારે હું જઈ શકું.’

મેં કહ્યું, ‘હું તને ખૂબ ચાહું છું માં, હું પાછી આવું જ છું.’

૧૯૯૭માં યુનાઈટેડ નેશન્સ તરફથી સ્ત્રીઓના જનનાંગોને કાપી નાંખવાની ક્રૂર પ્રથાનો વિરોધ કરવા અને તેને રોકવા મને આમંત્રણ અપાયું. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન દ્વારા એ બાબતની ગંભીરતા દર્શાવતા જે આંકડા અપાયા એ જોઈને ખબર પડે એ એ ફક્ત મારી જ તકલીફ નહોતી. આફ્રિકાના ૨૮થી વધુ દેશોમાં આ ક્રૂર પ્રથા ચાલે છે. આફ્રિકન લોકો જ્યાં વસે છે તેવા અમેરિકા અને યુરોપના ભાગોમાં પણ તે હવે શરૂ થયું છે. એક દિવસમાં ૬૦૦૦થી વધુ સ્ત્રીઓ આજે પણ આનો ભોગ બને છે. અત્યાર સુધી લગભગ ૧૩ કરોડ સ્ત્રીઓ પર આ અત્યાચાર થઈ ચૂક્યો છે. કાતર, ચાકૂ, બ્લેડ કે ધારદાર પથ્થરથી ગામડાની સ્ત્રેીઓ આ કામ કરે છે. નાનકડી બાળાઓ પર થતો આ અત્યાચાર મારે બંધ કરાવવો છે. ઘણા મિત્રોએ કહ્યું કે આ પ્રક્રિયા પવિત્ર પ્રક્રિયા લેખીને કુરાનમાં તેના મૂળ શોધતા કટ્ટરવાદી લોકો તારા પર હુમલો કરી શકે છે પણ મેં શોધ્યું કે પવિત્ર કુરાન અથવા પવિત્ર બાઈબલમાં આવા કોઈ ઉલ્લેખો નથી. અને આ ક્રૂર ક્રિયા અટકાવવા હું મારાથી બનતું બધું કરી છૂટવા માંગું છું. હું સ્વીકારૂં છું કે આ મુશ્કેલ છે અને તેમાં જીવનું જોખમ છે, પણ જે દિવસે ઈશ્વરે મને સિંહના મોઢામાંથી બચાવી તે દિવસે કદાચ તેણે મારા માટે વિચાર્યું હશે, તેને હું પૂરું કરીને જ જંપીશ. હું જોખમ લેવા તૈયાર છું કારણકે મેં આખું જીવન એ જ કર્યું છે.

–  વારિસ ડીરીના જીવન પર આધારિત

Desert Flower – Official Movie Site – National Geographic

movies.nationalgeographic.com/movies/des

National Geographic Society

Desert Flower tells the true story of supermodel Waris Dirie, who escaped a childhood nightmare in Somalia and became a global supermodel.

સૌજન્ય બ્લોગ /ઇંટરનેટ

Leave a comment

Filed under Uncategorized