Monthly Archives: જૂન 2021

અન્પ્રેસિડેન્ટેડ:પરેશ વ્યાસ

અન્પ્રેસિડેન્ટેડ: ઐસા કભી હુઆ નહીં, જો ભી હુઆ બૂરા હુઆ…. જતાં જતાં ઉદાસ વર્ષ કાનમાં કહી ગયું, ન બનવું જોઈતું હતું, ઘણું બધું બની ગયું –યામિની વ્યાસ કેવું રહ્યું વર્ષ? અરે ભાઈ! આવું કોઈ દિ દીઠું નહોતું. વર્ષ આખું આપણે આપણો ચહેરો છૂપાવીને ફરવું રોજ રોજ. કિસીકો મૂંહ દિખાનેકે કાબિલ ન રહે! આ તે કેવું લાગે? પ્રિયતમાનાં ગાલનાં ખંજન દેખાય નહીં. અને ડો. મુકુલ ચોક્સીનાં શબ્દોમાં કહું તો એવું ય હતું કે તારા ગાલોનાં ખાડામાં ડૂબી જતાં મારા ૮૪ લાખ વહાણોનાં કાફલાં… પણ હવે એ પ્રેમસભર કલ્પના ય ક્યાં છે? અને કવિવર ર.પા.નાં શબ્દોમાં ‘તારે ગાલે ખીલ અને તું હસે ત્યારે ખિલખિલ હસી એમ કહેવાય, હસીના!’- એવું તો હવે કહેવાય નહીં. કારણ કે માસ્ક પહેર્યો હોય એટલે ન ખીલ દેખાય, ન ખિલખિલ હસવું દેખાય. બિચારો પ્રેમી! અને જો ક્યાંક.. સરકતી જાયે હૈ રૂખસે નકાબ આહિસ્તા આહિસ્તા તો… પોલિસ દંડ ફટકારે જબરજસ્તા! એક સમાચાર અનુસાર ગુજરાત પોલિસે માસ્ક વિહોણા લોકો પાસેથી દંડ રૂપે ૯ મહિનામાં ૯૩ કરોડ રૂપિયા ઉઘરાવ્યા. અને ઈકોનોમી તો..ભાઈ ભાઈ. કેટલાંય ધંધા ચોપટ થઇ ગયા. અલબત્ત હોસ્પિટલ સેક્ટર ફૂલ્યુંફાલ્યું પણ હોસ્પિટાલિટી સેક્ટર સંકોચાઈ ગયું. શોપિંગ મોલ પડી ભાંગ્યા, ઈ-રીટેઈલનો વિકાસ એમેઝિંગ રહ્યો. અને એક જમાનો હતો જ્યારે યાહોમ કરીને ખરીદી કરવા જતાં પણ એ ઘટનાઓ હવે કોન્ટેક્ટલેસ હોમડીલીવરીમાં હોમાઈ ગઈ. કારણ એક જ. સાવધાની હટી તો કોવિડની દૂર્ઘટના ઘટી. કોવિડ અને કો-મોર્બિડિટીનું અજબ કોમ્બિનેશન છે. બીજી બીમારી હોય તો કોવિડ ઘાતકી થઈ જાય. પછી તો દુ:ખ જ દુ:ખ મનમાં આણીએ રે! વર્ષનો એક શબ્દ શું હોઈ શકે, જે આખા વર્ષની સ્થિતિ બયાન કરે? ડિક્સનરી.કોમ તો પોતાનો ‘વર્ડ ઓફ ધ યર’ તરીકે પેન્ડેમિક શબ્દ જાહેર કરી ચૂકી હતી પણ ગયા અઠવાડિયે એમણે પીપલ્સ ચોઈસ એવોર્ડ આપ્યો અને એ શબ્દ છે ‘અન્પ્રેસિડેન્ટેડ’ (UNPRECEDENTED). ડિક્સનરી.કોમનાં સીનીયર રીસર્ચ એડિટર જ્હોન કેલી અનુસાર આખું વર્ષ પેન્ડેમિક (મહામારી), પ્રોટેસ્ટ (વિરોધ પ્રદર્શન), પ્રેસિડેન્શિયલ ઇલેક્શન (પ્રેસિડન્ટની ચૂંટણી) અને એક્સ્ટ્રીમ કલાઇમેટ (આત્યંતિક આબોહવા)વાળું રહ્યું. તમે એક શબ્દમાં એને કેવી રીતે કહો? અને એટલે એમ કે અમે પૂછ્યું કે ઓણ સાલ કેવું રહ્યું? અને લોકોએ કહ્યું: અન્પ્રેસિડેન્ટેડ. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર અન્પ્રેસિડેન્ટેડ એટલે જેને માટે અગાઉનો કોઈ દાખલો નથી એવું, અપૂર્વ, નવું નવલાઈનું, અપવાદરૂપ. મૂળ શબ્દ છે ‘પ્રીસીડન્ટ’ જેનો અર્થ થાય છે: આધાર ગણવા જેવો આગળનો દાખલો, ફેંસલો, ચુકાદો, ઇ. આગળ થઈ ચૂક્યું છે એવું જેની સાથે સરખામણી કરી શકાય. મૂળ લેટિન શબ્દ પ્રેસેડેયર. એનો અર્થ થાય ‘ગો બીફોર’. આ પહેલાનું. પ્રેસીડેન્ટમ એટલે પહેલાં થઈ ચૂકેલું. આગળ ‘અન’ લાગે એટલે નકાર. તદ્દન નવું જ થયું હોય, એવું જે પહેલાં ક્યારેય થયું જ ન હોય તો એને કહેવાય અન્પ્રેસિડેન્ટેડ. આ વર્ષે આ શબ્દ ખાનાખરાબીની વણઝાર લઈને આવ્યો છે પણ આ શબ્દ નિર્લેપ છે. એ ફફ્ત એવું દર્શાવે છે કે આ નવું છે. ઐસા કભી હુઆ નહીં, જો ભી હુઆ ખૂબ હુઆ. કોઈ સારું ય એવું થઈ શકે જે આ પહેલાં ક્યારેય થયું જ ન હોય તો એને પણ કહેવાય અન્પ્રેસિડેન્ટેડ. આ શબ્દ આ વર્ષે ભલે નકારાત્મકતાનો રણકાર લઈને આવ્યો છે, જેમ કે અમેરિકન લેખક અને યૂટ્યૂબર જ્હોન ગ્રીન કહે છે કે દરેક નુકસાન અન્પ્રેસિડેન્ટેડ છે. દરેક નુકસાન ક્યારેય ન થયું હોય એવું નુકસાન હોય છે. અન્પ્રેસિડેન્ટેડ અલબત્ત હકારનો શબ્દ પણ હોઈ શકે. જેમ કે અમેરિકન લેખક ડેવિડ વૂલ્ફ એવું કહે કે આપણે અન્પ્રેસિડેન્ટેડ સમૃદ્ધિમાં જીવી રહ્યા છીએ. એટલે એમ કે બધે જ સાધનસામગ્રીની રેલમછેલ છે. લો બોલો!આ વર્ષ ભલે નઠારું નીવડ્યું પણ આવતું વર્ષ એવું ય હોય કે જેમાં સારું ને સારું જ થાય. એટલે એમ કે રસી મુકાવવાનો દૌર શરૂ થાય તે પહેલાં જ વાઇરસ ઊભી પૂંછડીએ ભાગી જાય. પછી તો રેપિડ એન્ટિજન કે આરટીપીઆરની જરૂર જ ન પડે. એટલે એમ કે પેટ્રોલ ડીઝલનો વિકલ્પ શોધાઈ જાય અને આ રોજનાં ભાવ વધઘટ (મોટે ભાગે વધવધ)માંથી મુક્તિ મળી જાય. એટલે એમ કે વાતે વાતે જેને વાંકું પડે એવા લોક સીધાદોર થઈ જાય. એટલે એમ કે સ્વિસબેંકમાં સંતાડેલું ધન જનધન ખાતામાં ઓટોમેટિક જમા થઈ જાય. એટલે એમ કે કોઈ બહેન દીકરી પર અત્યાચાર થાય જ નહીં અને જો થાય તો ગુનેગારને જાહેરમાં ભડાકે દેવાય. અને હા, દુ:ખ પડે નહીં. ભૂખ લાગે ત્યારે ખાવાનું મળી જાય. આઈ મીન, કીડીને કણ, હાથીને મણ અને માણસને એ બેની વચ્ચેની ક્વોન્ટિટીમાં ભોજન પ્રાપ્ત થઈ જાય. એટલે એમ કે દાનની લેતીદેતી તો થાય પણ લાચારી ક્યાંય દેખાય નહીં. આગળ વધવાની તક સૌને મળે જ મળે. અને એવું પણ થાય કે કુદરતી સંકટ આવે તે પહેલાં જ એનું મોચન સુપેરે થઈ જાય. આ તો અન્પ્રેસિડેન્ટેડ છે. પણ એવું થાય પણ ખરું. શી ખબર? પહેલાં કદી ન થયું હોય એવું થતું તો હોય જ છે. અને હા, દિલ કે ખુશ રખનેકો ગાલિબ યે ખયાલ અચ્છા હૈ! શબ્દ શેષ: “તમને એવું લાગે છે કે આખી દુનિયાનાં ઈતિહાસમાં તમારી પીડા, તમારો હૃદયભંગ અન્પ્રેસિડેન્ટેડ છે પણ પછી તમે વાંચો.” – અમેરિકન લેખક, કવિ જેમ્સ બાલ્ડવિન (૧૯૨૪-૧૯૮૭)

Leave a comment

Filed under Uncategorized

હાલા’પરેશ વ્યાસ

ઢળતી ઉંમર અને મદિરા સેવનનું અજબ કોમ્બિનેશન!

ढलक रही है तन के घट से, संगिनी जब जीवन हाला पात्र गरल का ले जब अंतिम साकी है आनेवाला,हाथ स्पर्श भूले प्याले का, स्वाद सुरा जीव्हा भूलेकानो में तुम कहती रहना, मधु का प्याला मधुशाला -‘मधुशाला’ हरिवंशराय बच्चन‘હાલા’ એટલે મદિરા, દારૂ, શરાબ. આ તો જીવનની મદિરા છે પણ હવે ઘડપણ ઢળી રહ્યું છે. ‘ગરલ’ એટલે ઝેર. આખરે અંતિમ સાકી ઉર્ફે યમરાજ વિષનો પ્યાલો લઈને આવે ત્યારે જીવન જામનો સ્પર્શ ભૂલી જવાય છે. જીભ જ્યારે ભૂલી જાય છે એ સ્વાદ ત્યારે કવિ મધુબાલાને વિનંતી કરે છે કે યૂ સી, તારે મારા કાનમાં કહેતા રહેવું કે આ મધુર પ્યાલો છે, આ મદિરા છે, આ મધુર પ્યાલો છે, આ મદિરા છે. જીવનની આખરી પળો સુધી જીવનને જીવી લેવાની વાત આમ તો સાચી છે પણ થોડી ટેકનિકલ મુશ્કેલી છે. દાખલા તરીકે કાનમાં બહેરાશ વ્યાપી ગઈ હોય તો સાકી કહે તે શું સંભળાય? શું સમજાય? પણ હા, ઉંમર થવા છતાં મદિરાનો સ્વાદ ભૂલાતો નથી. એટલે એમ કે સુરાનો સ્વાદ જિહ્વા ભૂલતી નથી. બલકે જેમ ઉંમર થાય એમ એ સ્વાદ વધારે સમજાય છે, મઝા વધારે આવે છે. યુવાનીમાં એ મઝા આવી નહોતી. પણ હવે મદિરાને માણી શકાય છે. અને એવું ય છે કે ૬૫ પછી મદિરાનો એક પ્યાલો રોજ પીઓ તો તમારી બચવાની ટકાવારી વધી જાય છે! આ તો સાલું જબરું.. સ્પેનિશ રીસર્ચ કાઉન્સિલની ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ફૂડ સાયન્સ એન્ડ રીસર્ચ દ્વારા એક સંશોધન માટે ૨૫ થી ૩૫ વર્ષની વ્યક્તિઓનો એક સમૂહ અને બીજો ૬૫ વર્ષથી વધારે વયની વ્યક્તિઓનો સમૂહ પસંદ કરાયો. બંને સમૂહની વ્યક્તિઓને મદિરાનો સ્વાદ લેવા કહેવામાં આવ્યું. પછી તેઓનાં લાળ રસનો નમૂનાઓ લેબોરેટરીમાં તપાસવામાં આવ્યા ત્યારે એવું જણાયું કે જુવાનિયાઓનાં મુકાબલે ઘરડાં લોકોની મદિરા સ્વાદ પરખ શક્તિ વધારે સારી નીવડી. ખાસ કરીને સ્મોકી (ધુમાડા જેવી બળેલી) અને પીપર (કાળા મરી)ની ફ્લેવર ઘરડાંઓને જલસો કરાવતી ગઈ. વાત જાણે એમ છે કે ઉંમર થાય એમ મોઢામાં લાળ રસ ઓછો પેદા થાય. પણ એ ઘટ્ટ હોય. પરિણામે નાક એ સોડમને બરાબર પારખી લે છે. એટલે એમ કે મદિરા જેમ જૂની તેમ એની મઝા ઝાઝી અને એમ જ માણસ જેમ જૂનો એમ એની મદિરાની મઝા ઝાઝી. ટૂંકમાં ૬૫ થી મોટા થાઓ તો રોજ એક ગ્લાસ વાઇન પીવું સ્વાદવર્ધક છે! એક બીજી રીસર્ચ એમ પણ કહે છે કે એ આદત સ્વાસ્થ્યવર્ધક પણ છે! જુવાનિયાઓને દારૂની આદત પડે તો ઘણી બીમારી આવી પડે પણ ઘરડાઓને એવું નહીં. બોસ્ટન મેડિકલ સેન્ટરની રીસર્ચ એવું કહે છે કે મદિરા સેવનને કારણે જેઓ બચી ગયા એ પૈકી ૮૦% લોકો ૬૫ કે તેથી વધારે ઉંમરનાં હતા. એવું પણ છે કે દારૂની આદતને કારણે મરવાવાળા પૈકી ૪૦% લોકો ૫૦નાં થાય તે પહેલાં મરી જાય છે. પણ મોટી ઉંમરે તેઓ દારૂનું સેવન કરે તો તેઓ બચી જાય છે કારણ કે દારૂ એમને બીજા બધા રોગ જેવા કે હૃદયરોગ અને મૂત્રપિંડનાં રોગમાં રાહત આપે છે. ભૂલવાની બીમારી અને મીઠી પેશાબની બીમારીની અસરને ઓછી કરે છે. ડેઇલી મેઇલનાં એક તાજા સમાચારનું તો શીર્ષક જ છે: રોજનો મદિરાનો એક જામ ફક્ત ઘરડાંઓ માટે જ સારો, બીજાઓ માટે નહીં! લો બોલો! કહે છે કે મદિરા ઉંમરની સાથે ઉન્નત થાય છે. હું જેમ ઘરડો થાવ છું એમ મને વધારે મઝા આવે છે. યસ, હું સીસિ છું. સીનિયર સિટીઝન. હું મારી જાત સાથે વાત કરું છું કારણ કે મને ક્યારેક તો સલાહની જરૂર પડે ને?! મારી સૌથી મોટી સિદ્ધિ એ કે હું આ ઓરડામાં છું અને હું કેમ અહીં છું?- એ યાદ આવી જાય. હું ત્યારે જૂઠ્ઠું બોલું જ્યારે હું એવું કહું કે મારે લખવાની જરૂર નથી, મને સઘળું યાદ રહેશે. અરે ભાઈ, બોટલ કયાં સંતાડી છે, એ તો યાદ રહેવું જોઈએ ને? ભૂલવાની બીમારીમાં મદિરા રાહત પહોંચાડે છે, એને તો કેમ ભૂલાય? રોજનો એક જામ વૃધ્ધને બુદ્ધ કરે છે. વૃદ્ધ માટે મદ્ય સ્વાદવર્ધક પણ છે અને સ્વાસ્થ્યવર્ધક પણ છે. શરતો લાગુ..

Leave a comment

Filed under Uncategorized

પેરાપ્રોસડોકિયન:પરેશ વ્યાસ

પેરાપ્રોસડોકિયન: હું ઢચુપચુ હતો પણ હવે નક્કી નથી. મજાનો હોય માણસ, હોય સાલસ, હોય સીધો પણ જરી એને તમે ટોકો ટપારો એટલે લોચો.– અમૃત ઘાયલઘાયલ સાહેબની પ્રથમ પંક્તિ મજાનાં માણસનાં લક્ષણ બયાન કરે છે. આપણને એવું લાગે કે બીજી પંક્તિમાં આ માણસની વધારે પ્રશંસા ઘાયલ સાહેબે કરી હશે. પણ બીજી પંક્તિમાં ટોકો ટપારો ત્યાં તો એ જ માણસનાં મગજમાં થઈ જતાં કેમિકલ લોચાની વાત આવી જાય. બીજી પંક્તિ વાંચો પછી પાછી પહેલી પંક્તિ ફરી વાંચવી પડે. આપણી ગબ્બા ખાતે મેચ અને સીરીઝમાં ગેબી જીત થઈ ત્યારે આવો જ બીજી પંક્તિ વાંચો પછી ફરી પહેલું વાક્ય વાંચવો પડે એવો વાયરલ મેસેજ હમણાં સોશિયલ મીડિયા પર વાંચવા મળ્યો. ‘પૂજારા બપોરે એક થી ચાર રમ્યો. હવે નહીં કહેતા કે રાજકોટવાળા બધા બપોર આખી સૂઈ જાય છે!’ આમ પહેલું વાક્ય વાંચીએ તો લાગે કે એ એક સ્ટેટમેન્ટ છે, જેમાં પૂજારાએ ટેસ્ટમેચનાં આખરી દિવસે વકરતી જતી પિચ ઉપર ઓસ્ટ્રેલિયાનાં તેજ બોલર્સનો માર ખાધો પણ મચક ન આપી. પણ બીજું વાક્ય વાંચીએ એટલે સાવ નવી જ વાત. અને પછી રાજકોટવાસીઓની સતત તાજી રહેતી વામકુક્ષી ઉર્ફે બપોરે સૂઈ જવાની ઇચ્છનીય ખાસિયત પર હાસ્ય નિષ્પન્ન થઈ જાય. અને એ સંદર્ભમાં આપણે પહેલું વાક્ય ફરી વાંચવું પડે. આવા લખાતા કે બોલતા વાક્યો માટે એક શબ્દ છે પેરાપ્રોસડોકિયન (Paraprosdokian). હમણાં જ ડીવાઇડેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં જો બાઈડેન અને કમલા હેરિસની અનુક્રમે પ્રેસિડન્ટ અને વાઈસપ્રેસિડન્ટ તરીકે તાજપોશી થઈ. રીપબ્લિકન પક્ષની જગ્યાએ હવે ચાર વર્ષ બાદ ડેમોક્રેટિક પક્ષની સરકારનું રાજ છે. અમેરિકન હ્યુમરિસ્ટ એક્ટર બિલ રોજર્સ(૧૮૭૯-૧૯૩૫)નું એક ક્વોટ ફરી ચર્ચામાં આવ્યું. એમ કે ‘હું કોઈ ઓર્ગેનાઇઝ્ડ પોલિટિકલ પાર્ટીનો સદસ્ય નથી. હું તો ડેમોક્રેટ છું!’ એટલે એમ કે ડેમોક્રેટ પક્ષ ઓર્ગેનાઇઝ્ડ નથી! વ્યવસ્થિત કે સંગઠિત નથી! બીજું વાક્ય વાંચો એટલે પહેલું ફરી વાંચવું પડે તો જ અર્થ સમજાય. પ્રસિદ્ધ ગાયક હરિહરનનું ગઝલ આલ્બમ ‘વક્ત પર બોલના’ની એક અદભૂત ગઝલ જેનાં શાયરનું નામ તો યાદ નથી, એનો પહેલો શેર છે: જબ ભી મિલતે હો, મુસ્કુરાતે હો, ઈતની ખુશિયાં કહાંસે લાતે હો? આ તો જાણે બરાબર. પણ પછી આવે છે ‘ પાસ આનેમેં કુછ મઝે ભી હૈ..’ આપણને લાગે કે માણસે માણસની નજીક જવું જોઈએ, મઝા એમાં જ છે પણ પછીનો મિસરો જુઓ. ‘…… દૂરસે ક્યાં ફરેબ ખાતે હો!’ એટલે એમ કે માણસ નામે ફરેબી છે. તમને છેતરશે જ. પણ દૂર રહીને છેતરાવા કરતાં પાસે જઈને છેતરાવું સારું. હેં ને? પહેલો મિસરો પાછો વાંચવો પડે એ પેરાપ્રોસડોકિયન. પેરાપ્રોસડોકિયન મૂળ ગ્રીક શબ્દોનો બનેલો ઇંગ્લિશ શબ્દ છે. ‘પેરા’ એટલે વિરુદ્ધ, ઊલટું અને ‘પ્રોસડોકિયા’ એટલે અપેક્ષિત. પેરાપ્રોસડોકિયન એટલે અપેક્ષાથી ઊલટું. અને જ્યારે એવું થાય ત્યારે હાસ્ય નિષ્પન્ન થાય. હાસ્યકાર કે વ્યંગકાર માટે આ ખૂબ મોટું હથિયાર છે. આમ તો પેરાપ્રોસડોકિયન આદિકાળથી કહેવાતા આવ્યા છે. જેમ કે ફિલોસોફર એરિસ્ટોટલે કહ્યું હતું કે- ‘હું મારા પગ ઉપર પહેરું છું…ફોલ્લા’ પણ આ પેરાપ્રોસડોકિયન શબ્દ આદિકાળમાં નહોતો. આ શબ્દ પહેલી વાર ઇંગ્લિશ વ્યંગ મેગેઝિન ‘પંચ’માં સને ૧૮૯૧માં પ્રયોજાયો. એમ કે ફરીથી વાંચો અને એની પાછળ રહેલો પંચ સમજાય- એવો અર્થ થાય. આમ પણ અણધાર્યું થાય એમાંથી તો હાસ્ય જન્મે છે. તમે એને એન્ટિ-ક્લાઇમેક્સ પણ કહી શકો. જેમ કે ઓસ્કાર વાઇલ્ડ વિષે કહેતા કે જ્યારે હું યુવાન હતો ત્યારે મને લાગતું કે પૈસો બહુ અગત્યની ચીજ છે, હવે હું ઘરડો થયો છું ત્યારે લાગે છે કે પૈસો અગત્યની ચીજ છે! અથવા તો ….આ અમેરિકન્સ પણ અજબ છે. પ્રેસિડન્ટ માટે બે ઉમેદવારમાંથી પસંદ કરે પણ મિસ અમેરિકા માટે હોય પચાસ દાવેદાર. બ્રિટિશ રાજપુરુષ ચર્ચિલનાં પેરાપ્રોસડોકિયન જાણીતા છે. તેઓ કહેતા કે ડિપ્લોમસી (મુત્સદ્દીગીરી, કૂટનીતિ) એટલે તમે લોકોને કહો કે જહન્નમમાં જાઓ…પણ એ રીતે કહેવું કે એને ત્યાં જવાની લોકોને તાલાવેલી થાય. એમણે તો એવું પણ કહ્યું હતું કે માણસો પ્રસંગોપાત સત્ય ઉપર આવીને ગલોટિયું ખાઈ જાય છે પણ પછી હાથ પગની ધૂળ ખંખેરીને એ રીતે ચાલ્યા જાય છે જાણે કશું થયું જ નથી. કેટલાંક એવા વાક્યો પણ હોય છે જેનો એક અર્થ કોઈ એક થતો હોય પણ બીજી રીતે વાંચો તો કોઈ જુદો જ થાય. આ ભાષાની મઝા છે. કવિ શ્રી વિનોદ જોશીએ એક વાત કહી હતી. એક ગુજરાતી ફિલ્મનું પોસ્ટર હતું- ઓઢું તો ઓઢું તારી ચૂંદડી. એટલે એમ કે નાયિકા નાયકને કહી રહી છે કે હું ઓઢીશ તો માત્ર તારી જ ચૂંદડી. પણ પછી જુઓ તો એવું ય લાગે કે ઓઢું તો ઓઢું… નકર ન પણ ઓઢું! ઇંગ્લિશમાં એને ‘ગાર્ડન-પાથ’ વાક્ય કહે છે. કોઈ ગંધ તમને બગીચા તરફ દોરે પણ હોય એનાથી જુદું જ નીકળે. જેમ કે આઈ કનવિન્સ હર ચિલ્ડ્રન આર નોઈઝી. એટલે મેં કોને સમજાવ્યા? એ માતાને કે એના બાળકો બહુ અવાજ કરે છે? કે પછી હું સમજી ગયો કે એનાં બાળકો બહુ અવાજ કરે છે. ફરી વાંચો અને જુદો અર્થ નીકળે. આ પણ પેરાપ્રોસડોકિયન છે. બે અર્થ થાય એવું થાય. તમે બંને કેમ છો? એવા સવાલનો જવાબ એ કે એ સારી છે અને હું પૂર્ણ છું. પૂર્ણ એટલે પતી ગયો એવું ય થાય! ઇંગ્લિશ શબ્દ ફિનિશ એટલે પણ પૂરું કરવું અને કમ્પલીટ એટલે પણ પૂરું કરવું. પણ હું ફિનિશ થઈ ગયો એટલે?! ટૂંકમાં આ બધી શબ્દની રમત છે. એક વાર વાંચો અને ફરી કોઈ પણ ફેરફાર વિના એ જ વાંચો તો અર્થ એનો બીજો નીકળે. સ્ત્રી પુરુષને મૂર્ખ બનાવી શકે પણ મોટા ભાગનાં પુરુષ આમ જુઓ તો મૂરખ બનવામાં સ્વાવલંબી હોય છે. મારી પત્ની અને હું વીસ વર્ષ સુધી ખૂબ સુખી હતા, પછી અમે બે મળ્યા! આમ પેરાપ્રોસડોકિયન વાક્યો તો અનંત છે. આદમ અને ઇવ અને ઇડન ગાર્ડનનો એ સર્પ, જ્ઞાન સાલું અભિશાપ છે, નહીં? શબ્દ શેષ: “જીવનમાં ચડતી પડતી તો આવ્યા કરે, એનાથી ખાસ તકલીફ નથી. પણ જ્યારે આંચકા લાગે ત્યારે ભારે તકલીફ થઈ જાય છે.” –ચાર્લી ચેપ્લિન

42You, Yamini Vyas, નયન તરસરીયા વ્યારાવાલા and 39 others7 CommentsLikeCommentShare

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ડોન્ટ @ મી: પરેશ વ્યાસ

ડોન્ટ @ મી: મને જવાબ કે સલાહસૂચન દેશો નહીંસવાલ લાખ ઊઠે જો જવાબ આપું તો,તમે ય વાત ન માનો, જવાબ શું આપું ? –મનહરલાલ ચોક્સીપ્રતિષ્ઠિત મેરિયમ વેબસ્ટર ડિક્સનરીએ ગયા અઠવાડિયે ૫૨૦ નવા શબ્દો ઉમેર્યા. એમણે પ્રસ્તાવના કરતાં કહ્યું કે કોઈ પણ શબ્દો એ દેશ, એ લોકોની સંસ્કૃતિનું પ્રતિબિંબ તો છે જ, પણ એની સાથે સાથે જે તે સમયનું પ્રતિબિંબ પણ છે. દા.ત. આ ૫૨૦ શબ્દો પૈકી એક શબ્દ છે ‘કોવિડ-૧૯’. આપણે તો આ શબ્દને અનુભવી ચૂક્યા છીએ! લોકો એક વાર બોલે અને પછી એક શબ્દ વારંવાર બોલાતો, લખાતો રહે એટલે એ શબ્દને શબ્દકોશ આમેજ કરે એ જરૂરી છે. આ ૫૨૦ નવનિર્વાચિત શબ્દો પૈકીનો એક શબ્દ છે @(એટ). ઈ-મેલનાં આવિષ્કાર પછી @ (એટ)’ અક્ષર સૌ કોઈ જાણે છે. એટ એ તો સરનામું છે. જ્યારે સને ૧૯૭૨માં રે ટોમ્લિન્સને સૌથી પહેલી વખત ઈલેક્ટ્રોનિક પત્ર લખ્યો ત્યારે પ્રતિ શ્રી, પછી તેનું નામ અને તે ઉપરાંત એનું સરનામું પણ તો જરૂરી હતું. ગયા ગામે લખવી કંકોતરી?! તેઓ એક એવી સંજ્ઞાની તલાશમાં હતા જે કોઈ નામમાં ન હોય, જેથી કોઈ પણ કન્ફ્યુઝન નિવારી શકાય. @ (એટ) સંજ્ઞા એવી જ છે, જેનાથી નામ અને સરનામું એ બે અલગ પાડી શકાય. પણ એ સંજ્ઞા @ (એટ)ની એક શબ્દ તરીકેની યાત્રા મજેદાર છે. મેરિયમ વેબસ્ટર ડિક્સનરી અનુસાર @ એટલે કોઈને જવાબ આપવો અથવા પ્રતિક્રિયા આપવી. અથવા કોઈને યુદ્ધ, હરીફાઈ કે દ્વન્દ્વ માટે આહ્વાન, પડકાર આપવો. અથવા નકારાત્મક અર્થમાં- કોઈનાં દૃઢતાપૂર્વકનું કથનનું અવમાન કરવું, એને નગણ્ય ગણવું-જેમ કે ‘ડોન્ટ @ મી’. @ સંજ્ઞા આમ તો મધ્ય યુગમાં પોર્ચુગલ અને સ્પેનમાં વજન માપવાનું એકમ હતું, જે ‘અરોબા’ કહેવાતું. લગભગ પચાસ કિલો જેટલું વજન એટલે એક @. પણ પછી વર્ષો પછી આ સંજ્ઞા પહેલાં ઈમેલ એડ્રેસ અને પછી ટ્વીટરમાં વાપરવા લાગી. શબ્દોની અહીં લિમિટ હતી. આજે ૨૮૦ અક્ષરોની મર્યાદા છે પણ પહેલાં એ મર્યાદા ૧૪૦ અક્ષરોની જ હતી. એટલે થોડામાં ઝાઝું કહેવું હોય તો એની પદ્ધતિ થઈ ગઈ. સને ૨૦૦૮માં ‘ડોન્ટ @ મી’ એવા બોલચાલનાં શબ્દસમૂહનો સાદો સીધો અર્થ થતો હતો- મને ટેગ ન કરો. ટ્વીટર ઉપયોગ કરતાં નેટિઝનો જાણે છે કે જ્યારે તમે કોઈ વાત કહો ત્યારે જે જે લોકોને તમે એ વાત ખાસ જણાવવા માંગતા હો એમને તમે @ સંજ્ઞાથી ટેગ કરો છો. જ્યારે તમે એમ કરો ત્યારે જે તે વ્યક્તિને નોટિફિકેશન જાય કે: સૂન રહા હૈ ન તું, કેહ રહા હૂં મૈં! પછી તો આ ઇન્ટરનેટથી થતાં ફેસબૂક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર અને અન્યત્ર પણ @ વપરાવા માંડ્યુ. હવે @ લખો એટલે એનો અર્થ થાય ‘કોન્ટેક્ટ (સંપર્ક)’ અથવા ‘ઇન્ક્લુડ (શામેલ)’. પણ જ્યારે તમે ‘ડોન્ટ @ મી’ કહો ત્યારે તમે કહો કે તમારા અભિપ્રાય, તમારી માન્યતાની મને કાંઈ પડી નથી. મારો સંપર્ક કરતાં નહીં. અમને શામેલ કરતા નહીં. મને પ્રતિક્રિયા આપવાની જરૂરિયાત નથી. હું મજાક કરતો નથી. હું ગંભીર છું. તમારી અમને પડી નથી. ડોન્ટ @ મી. આ તો તમારું અવમાન થયું. જે થયું તે! પણ આ બાબતે તમે મને જોડતા નહીં. ઇન્ટરનેટ વાર્તાલાપની પણ એક રીતભાત હોય છે. કોઈને @ કરવાં કે @ ન કરવાં-નો પ્રસંગ આવે ત્યારે જે કરો તે…. પણ વિચારીને કરવું. કોઈ સેલેબ્રિટીને @ કરો,એનું નામ તમારી પોસ્ટમાં લખો અને આશા રાખો કે એ સેલેબ્રિટી તમારી પોસ્ટ જુએ, એ તમારી નોંધ લેય અને એમનાં લાખો પ્રસંશકો સુધી તમારી વાત પહોંચે. પણ જુઓને, @ કરીને કોઈને હેરાન કરવાની કોશિશ પણ થતી હોય છે. ઘણાં અક્કલમઠાં તો બધાને સાગમટે @ કર્યે રાખે. રીતભાત એ કહે છે કે તમને ખાતરી ન હોય તો પૂછીને @ કરવું. પણ જ્યારે કોઈ તમને ડોન્ટ @ મી કહે ત્યારે તમારે કોઈ ટીકા કે ટીપ્પણી કરવાની જરૂર નથી. દાખલા તરીકે કોઈ લેખક એમ કહે કે મારા લખેલા પુસ્તકમાં તમને કોઈ જોડણીની ભૂલ જડે તો – ડોન્ટ @ મી. એટલે એમ કે મને એ કહેવાની કે મારી ભૂલ સુધારવાની તસ્દી લેવી નહીં. અને કોઈ તમને આવું કહે તો એની વાત માનવી જોઈએ. પુસ્તક આખું ખૂબ સારું હોય પણ એકાદ જોડણીની ભૂલને લોકો બિલોરી કાચથી જોયા કરે અને એની ટીકા કર્યા કરે. હવે એનાથી લેખક કંટાળી ગયા છે. લેખક પછી લખે કે હવે બહુ થયું. તમે એ બધું મને કહેવાનું બંધ કરો. ડોન્ટ @ મી. ડોન્ટ @ મી-નો એક અન્ય ઉપયોગ પણ છે. ડોન્ટ @ મી એટલે એમ કે તમારી વાત સો ટકા સાચી છે. એમાં સુધારાને કોઈ અવકાશ નથી. કોઈ કોમેન્ટ કરશો નહીં. હવે એમ કહીને તમે કોઈનું ધ્યાન ખેંચવા માંગતા હો તો તમે જાણી જોઈને એવું લખો. તમે ના પાડો એટલે લોકોનું ધ્યાન તમારી તરફ સમૂળગાનું આકર્ષિત થાય. બદનામીમાં પણ નામ તો થાય! પછી તો ઘાયલ સાહેબનાં શબ્દોમાં- ચર્ચાનો વિષય એ હોય ભલે, ચર્ચાઇ જવામાં લિજ્જત છે! આવા ટાણે આપણે શું ઉત્તર આપવો? અથવા આપવો કે નહીં? – એ જે હોય તે પણ ‘ટૂ @ ઓર નોટ ટૂ @’ સમજીને કરવું. તઈં શું?મને ન ગમે છતાં લોકો મને સલાહ સૂચન આપે, મારી ટીકા કરે, મને @ કરતાં રહે છે. પણ આ તો લોકો છે. એવું કરે ય ખરા. આનંદ બક્ષી સાહેબ લખી ગયા છે કે કુછ તો લોગ કહેંગે, લોગોકા કામ હૈ કહેના…હેં ને?! અમને જો કે આ એકાક્ષરી @ શબ્દ ગમ્યો. @ એટલે હું તમને શામેલ કરું છું. તમે મારી જિંદગીમાં છો. એ જી, ઓ જી, અમને @ કરો જી! પણ જો ઠીક ન લાગે તો તમે મને કહો: ‘ડોન્ટ @ મી!’ શબ્દ શેષ:“જે તમારા આનંદને ઓછો કરે એવા લોકોની તો અવગણના જ કરવી જોઈએ. એમની ઉપર ધ્યાન જ ન દેવું. કશું ય ન બોલવું. એ જોવું કે એમનો કોઈ પણ હિસ્સો તમારી અંગત જગ્યામાં એન્ટર ન થઇ જાય. કહી દેવું કે ડોન્ટ @ મી!” -અજ્ઞાત

22222 CommentsLikeCommentShare

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ટૅન્ટ્રમ્:પરેશ વ્યાસ

ટૅન્ટ્રમ્: લાગણીનો સ્ફોટ, ક્રોધાવેશ, ખીજનો ઉભરોમાદરબખત મન, જો તારે હોત તનઅંગે અંગે કાપત તને, ઘાએ ઘાએમીઠું ભરત; અરે, ઉગાડત ગૂમડાંઅને પાકવા દઈ પરુ કરત, દદડતાપરુ પર માખીઓનાં કટક ઉતારતઅને…પણ, તું તો ઈશ્વર જેવું અદેહી છે.. –ચિનુ મોદી ગુસ્સો આવે એ તો આપણો પોતાનો જ હોય છે. પોતીકો. અને આપણું મન એ તો મહામાયા છે. ટૅન્ટ્રમ્ (Tantrum) શબ્દ અમને ગમે છે. આખો શબ્દ તો છે ટેમ્પર ટૅન્ટ્રમ્. ટેમ્પર એટલે મિજાજ, મનનું વલણ, ગુસ્સો, ચીડ. બાળકને જે જોઈએ એ એને ન મળે એટલે એ પગ પછાડે, ધમપછાડા કરે, રડે, ગુસ્સો કરે. સામાન્ય રીતે બે વર્ષનાં બાળકને આવું થાય. જે અવસ્થાને ‘ટેરિબલ ટૂ’ પણ કહે છે. પણ ઘણાં મોટેરાઓને પણ આવું થાય. ધાર્યું ન મળે તો તેઓ રીસાઈ જાય અથવા તો પછી એવું એવું બોલે કે વાતનું વતેસર થઈ જાય. તેઓ ઝઘડો કરી બેસે. ધારો કે તમને કકડીને ભૂખ લાગી છે અને તમે રેસ્ટોરાંમાં ઓનલાઈન ઓર્ડર આપ્યો. હવે તમે રાહ જોઈ રહ્યા છો. મોબાઈલ એપ બતાવે છે કે ડીલિવરી બોય પાર્સલ લઈને નીકળી ગયો છે. પણ ડીલિવરી બોયને ભૂખ લાગી હોય અને એ રસ્તામાં બેસીને તમારું ખાણું પોતે ખાઈ જાય અને પછી ઉપરથી તમને મેસેજ કરે કે તમારું ખાવાનું તો હું ખાઈ ગિયો…. તો તમે શું કરો? ગુસ્સો તો આવે જ. ભૂખ્યો માણસ તો ગુસ્સો કરે જ કરે. હવે ફરીથી ઓર્ડર આપવાનો. પેલાનું રીફંડ લેવાનું. ઝઘડો કરવાનો. પછી તો ટૅન્ટ્રમ્ ઉર્ફે લાગણીનો સ્ફોટ, ક્રોધાવેશ, ખીજનો ઉભરો આવે તો એ જાયજ જ છે. પણ એક તાજા સમાચાર અનુસાર ઈસ્ટ લંડનમાં જ્યારે આવું જ થયું કે ઉબરઇટ્સનો એક ડીલિવરી બોય એક ઈલી ઇલ્યાસ નામની વિદ્યાર્થિનીએ ઓર્ડર આપેલાં બે બર્ગર્સ, ચિપ્સ અને ચિકન રેપ પોતે જ ખાઈ ગયો અને પછી ઉપરથી એવો મેસેજ કર્યો કે ‘સોરી, લવ..હું તમારું ખાણું ખાઈ ગયો’.. અને ત્યારે નવાઈની વાત બની. એ છોકરીએ કોઈ પ્રતિક્રિયા જ આપી નહીં. ન તો એનો રીપોર્ટ કર્યો. ન એણે ગુસ્સો કર્યો. એણે ફરીથી બીજો ઓર્ડર આપ્યો. અને પછી એ ફૂડ જ્યારે ડીલિવર થયું ત્યારે એણે એનું ખાણું ખાધું. અમને આ સમાચાર વાંચીને નવાઈ લાગી. આવી વાતમાં ગુસ્સો ન આવે એ આમ તો અસ્વાભાવિક ગણાય. સિવાય કે એ વ્યક્તિ ઉદાસીની બીમારી (ડીપ્રેશન)થી પીડાતી હોય અને ત્યારે ગુસ્સો ન આવે. પણ અહીં તો આવું ય નહોતું. પછી અમે વિચાર્યું કે કોઈ પણ પ્રતિક્રિયા ન આપવી એ જ સાચી અને સારી બાબત છે. એટલે એમ કે કદાચ એ ડીલિવરી બોયને ભૂખ લાગે હશે. એટલે એમ કે સારું થયું, એણે ફૂડ પાર્સલ ખાઈ લીધું. ભૂખ્યાને ખવડાવવું એ તો આપણો ધર્મ છે. પણ સાચું કહું તો આવું થાય તો મને તો ગુસ્સો જ આવે. મારા માટે આવેલું ખાવાનું કોઈ બીજો ખાઈ ગયો તો મને તો લાગણીનો ઊભરો ઉર્ફે ક્રોધનો આવેશ આવી જ જાય અને હું તો ધમપછાડા કરું જ કરું. મને જે થાય તે જુદી વાત છે પણ પેલાં પોથીમાંનાં રીંગણની માફક મારે સુજ્ઞ વાંચકોને તો સારી અને સુફિયાણી સલાહ જ આપવી રહી. હા, એટલું જરૂર છે કે હું પણ હવેથી આવી સ્થિતિમાં ટૅન્ટ્રમ્ ઠોકવાની ટ્રાય નહીં કરું. પ્રોમિસ…ટૅન્ટ્રમ્ શબ્દનાં મૂળ વિષે અલગ અલગ માન્યતાઓ છે. અઢારમી સદીથી આ શબ્દ આ ટૅન્ટ્રમ્ લેખાતો વંચાતો આવે છે. ત્યારે એ મોટે ભાગે બહુવચનમાં વપરાતો એટલે એમ કે ટૅન્ટ્રમ્સ, ટૅન્ટારમ્સ કે પછી ટૅન્ટેરમ્સ. ઇંગ્લિશ ભાષામાં એવો જ એક શબ્દ છે એન્ટારિમ્સ જેનો અર્થ થાય છે ગુસ્સા સાથેનું વિચાર કે આચરણનું વિચિત્ર, ઊટપટાંગ કે બેજવાબદારીભર્યું પરિવર્તન. કહે છે કે એનાં પરથી આજનો શબ્દ ટૅન્ટ્રમ્ બોલચાલનાં શબ્દ તરીકે ચલણમાં આવ્યો છે. સેન્ચુરી ડિક્સનરી (૧૯૦૪) અનુસાર બ્રિટનનાં વેલ્સ પ્રદેશમાં બોલાતો શબ્દ ટૅન્ટ (Tant) છે જેનો અર્થ થાય છે લાગણીનો આવેશ, ઓચિંતો હડસેલો, ધક્કો કે પછી હદથી વધારે ખેંચવું તે. મૂળ લેટિન શબ્દ ‘ટેનિઅસ’ એટલે તાણ, ખેંચાણ. એ સોળમી સદીનો શબ્દ છે ટૅન્ટ્રા જેનો અર્થ થાય છે બ્યૂગલ વગાડવું, જેનાં પરથી સામાન્ય બોલચાલનાં શબ્દ તરીકે ટૅન્ટ્રમ્ એટલે કોલાહલ, બૂમરાણ કે પોકાર (કશાકનાં વિરોધમાં) પ્રચલિત થયો હોવાનું મનાય છે. ટૅન્ટ્રમ્ એટલે કારણ વગરનો અથવા તો જરૂર હોય એ કરતાં વધારે પડતો ગુસ્સો કે ધમપછાડા એવો અર્થ થાય. અમે જો કે માનીએ છીએ કે આ શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દ ‘તંત્રમ્’ પરથી આવ્યો છે. તંત્રમ્ શબ્દનો એક અર્થ થાય છે વીંટવું કે લપેટવું. કોઈ એવું બને કે ગુસ્સો તમને લપેટી લિયે અને પછી તમે પગ ઠોકો, હાથ ઊંચકો અને વાણીવિલાસ કરો; જે કરવા યોગ્ય ન હોય પણ તમારો એની ઉપર કોઈ કંટ્રોલ જ ન હોય. ટૅન્ટ્રમ્ આવે તો શું? થવા દેવું. મનની ભડાશ નીકળી જાય એ સારી વાત. અથવા તો… એવું કેમ થાય?-એનું કારણ જાણીએ તો બીજી વખત ટૅન્ટ્રમ્ ટાળી શકાય. અથવા એવે ટાણે કોઈ અલગ જ કામ કરો. જેમ કે છોડને પાણી પીવડાવવું, જેમ કે બહાર ચાલીને જવું. અથવા ઘરનું કામ કરી શકાય. વાસીદું વાળી શકાય કે વાસણ ઉટકી શકાય. હા, આપણાં પ્રોબ્લેમ માટે દુનિયાને દોષ દેવાનું ટાળીએ એ સારી વાત છે. અને આપણે પહેલેથી જ નક્કી કરી લેવું કે ગુસ્સો આવે તો એવી કઈ જગ્યા છે જ્યાં તમે જાઓ તો મનને શાંતિ મળે. બસ, ત્યાં પહોંચી જવું. હળવું સંગીત કે પછી હાસ્યજનક ટીવી શૉ કે ફિલ્મ જોઈ શકાય. એનાથી વધારે એ કે આવો ઉભરો વારે વારે આવે, વારે તહેવારે આવે તો મનને વારવું અને માનવું કે આ તો એક તક છે આપણાં જીવનમાં કોઈ હકારાત્મક બદલાવ લાવવા માટે. અને કાંઇ ન થાય તો ઊંડા ઊંડા શ્વાસ લો! કોઈની કોઈ વાત પર કે વર્તન પર ગુસ્સો આવે તો પ્રતિક્રિયા શા માટે? અમને તો ઈસ્ટ લંડનનાં ઈલી ઈલ્યાસબેનની પ્રતિક્રિયા ગમી. ડીલવરી બોય બર્ગર ખાઈ ગયો તો ખાઈ ગયો. કદાચ એની ભૂખ મારી ભૂખથી વધારે હશે. ક્રોધાવેશ શા માટે? વ્હાય ધીસ કોલાવરી ડી?શબ્દશેષ:“કોઈ પણ ટૅન્ટ્રમ્ (ક્રોધાવેશ) કે પાવર સ્ટ્રગલ (સત્તા માટેની ખેંચતાણ)નાં મૂળમાં, જે હજી મળી નથી એવી જરૂરિયાતો હોય છે.” –અમેરિકન સાયકોલોજિસ્ટ લેખક માર્શલ રોઝનબર્ગ

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ડબલ વૅમી

ડબલ વૅમી: બેવડો માર, પડયા પર પાટું, દાઝયા પર ડામ

– શબ્દસંહિતા- પરેશ વ્યાસ

– ‘ડબલ વૅમી’ શબ્દ અમેરિકામાં વર્ષ 1940માં જન્મ્યો છેત જેનો મૂળ અર્થ થાય છે: કુદ્રષ્ટિથી નુકસાન પહોંચાડવાની જાદુઈ શકિત. મંત્ર તંત્ર કરનાર કોઈ ભૂવાની કરામત

एक बराहमनने कहा है कि ये साल अच्छा है

– मिर्जा गालिब

શેરનો પહેલો મિસરો છે દેખિયે પાતે હૈ ઉશ્શાક બુતોં સે ક્યા ફૈઝ. ‘ઉશ્શાક’ એટલે પ્રેમી. ‘ફૈઝ’ એટલે સફળતા. જોઈએ તો ખરા કે પ્રેમીઓને એમની પ્રેરણામૂત કે આરાધ્ય વસ્તુ પાસેથી આ વર્ષે શું પામવામાં સફળતા મળશે? એક બ્રાહ્મણે એવું કહ્યું તો છે કે આ વર્ષ સારું છે. ભવિષ્યવાણી જો કે સાચી પડે એવું ક્યાં થાય છે? આ કોરોના તો કાતિલ છે. ચેપ લાગ્યો તો શ્વાસનાં ય વાખા પડી જાય છે. ફેફસામાં કાણાં ય પડી જાય. અને છતાં આપણે કાંઇ કરતાં કાંઇ સમજતા નથી. એમ કે અમને શું થાય? અથવા કદાચ એમ કે મનમાં ઉચાટ છે અને એટલે બહાર જવું જરૂરી છે. કમાવવું પણ તોં જરૂરી છે.

ઘર બેઠાં શું કમાઈ થાય? બહાર જઈએ તો કાંઇ માનસિક રાહત ય મળે. સૌથી મોટી તકલીફ એ છે કે હવે પૈસા નથી. બચત ચટ થતી જાય છે. કાલની ફિકરમાં ડીપ્રેશન આવી જાય છે. માર  બધી બાજુથી છે. ગયા અઠવાડિયાનાં  ‘ઈન્ડિયા ટૂડે’ના એક લેખનું શીર્ષક છે,  ‘અનએમ્પ્લોયમેન્ટ, રાઇઝિંગ ફૂડ પ્રાઇસ: ડબલ વૅમી ફોર ઈંડિયાઝ પૂઅર એમિડ પેન્ડેમિક’. મહામારી વચ્ચે  ભારતનાં ગરીબો માટે બેરોજગારી અને ખાધાખોરાકીની કિમતમાં વધારો બેવડો માર- એવો અર્થ થાય.  ડબલ વૅમી  (Double Whammy)  એટલે?

હા, સમજાય છે. ડબલ વૅમી એટલે બેવડો માર. પડયા પર પાટું. ઘા ભેગો ઘસરકો નહીં, પણ ઘા ઉપર બીજો ઘા. છાતી ઉપર અને પીઠ ઉપર બેય બાજુથી ઘા. બેઉ બાજુએથી મુસીબત, મહેનત પડવી, કઠણાઈ, આડખીલી, અસાધ્યપણું, કડાકૂટ, ગૂંચવણ, નડતર, અટકાવ, હરકત, સંકટ. પણ આ તો શબ્દસંહિતા છે. અહીં આપણે એક શબ્દને, એક સાંપ્રત શબ્દને  સમૂચો સમજવાની કોશિશ કરીએ છે. ડબલ વૅમીમાં ડબલ તો આપણે જાણીએ છે.

ડબલ એટલે બેવડું. બમણું. વૅમી? અમારી પ્રિય ‘ગુજરાતી લેક્સિકોન’ ડિક્સનરી આ શબ્દનો અર્થ કરવો ભૂલી ગઈ છે. ચાલો આપણે અર્થ કરી દઈએ. વૅમી એટલે  કશુંક અત્યંત અઘરું કે અણગમતું અચાનક થઈ જાય તે. વૅમી એટલે જાદૂ ટોના. કોઈએ જાણે કાંઇ કરી મૂક્યું. વૅમી એટલે એવો માર જે આપણને નિસહાય  કે નબળું કરી દેય. ઠપ કરી દેય. ડબલ વમી એટલે એવું બે વખત થાય!

‘ડબલ વૅમી’ શબ્દ અમેરિકામાં વર્ષ ૧૯૪૦માં જન્મ્યો છેત જેનો મૂળ અર્થ થાય છે: કુદ્રષ્ટિથી નુકસાન પહોંચાડવાની જાદુઈ શકિત. મંત્ર તંત્ર કરનાર કોઈ ભૂવાની કરામત. અમેરિકાની પ્રિય રમત બેઝબોલમાં કોઈ સારો ખેલાડી કોઈ મેચમાં બરાબર ન રમે તો કહે કે કોઈએ એના પર કાંઇ વૅમી કરી મૂક્યું છે. હવે આવું બેગણું થાય તો ડબલ વૅમી. કાર્ટૂનિસ્ટ અલ કેપની ‘લિટલ એબનર’  નામની એક કાર્ટૂન સ્ટ્રીપ ૧૯૫૦ની આસપાસ લોકપ્રિય બની હતી.

એમાં ડબલ વૅમી શબ્દો વારંવાર આવતા. એક આંખથી ભૂરકી નાંખે તો વૅમી અને બંને આંખે જાદૂ ટોના  કરે તો ડબલ વૅમી. પછી તો આ શબ્દો મુહાવરો બની ગયા. ૧૯૯૧ માં ગ્રેટ બ્રિટનમાં ચૂંટણી ટાણે ડબલ વૅમી શબ્દ લોકપ્રિય થઈ ગયો જ્યારે ત્યાંની કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટીએ તે વખતની શાસક લેબર પાર્ટીની ટીકા કરતું પોસ્ટર મૂક્યું :  ‘લેબર્સ ડબલ વૅમી- કરવેરો વધ્યો, ભાવ વધારે વધ્યો. આહા, હવે સમજાયું. બે મુશ્કેલી એક સાથે આવે કે પછી એક આવે અને હજી કળ  ય ન વળી હોય ત્યાં બીજી આવી ચઢે એ ડબલ વૅમી. પ્રિય કવિ ર. પા. યાદ આવે. જે કંઈ વીતે છે જે કંઈ વીતવાની છે ભીતિ, ઈચ્છું છું વીતી જાય અને અંત તરત હોય. ના, પણ મુશ્કેલી એમ વીતી જતી નથી. અને અંત ક્યાંય દેખાતો નથી.

દૂર દૂર પણ નહીં. ડબલ વૅમી હવે ટ્રીપલ, ક્વૉડ્રુપલ કે મલ્ટિપલ વૅમી થતી જાય છે. આપણી જિંદગી સાલી  મુશ્કેલીઓનું મલ્ટિપ્લેક્સ થઈ ગઈ છે. હેં ને? હવે ઓનલાઈન જોવા માટે કોઈ વેબ સીરીઝ બચી નથી. એમ જ પૈસા પણ બચ્યા નથી. બચત સફાચટ છે. ઉપરથી કોરાનાની તલવાર અહનશ લટકે છે.

ગાલિબ સાહેબને  ફરી ટાંકું. रंज से खूगर हुआ ईसा तो मिट जाता है रंज,  मुश्किले मुइ पर पडी इतनी कि आसां हो गयी. ખૂગર એટલે વ્યસની. દુ:ખનું એક વાર વ્યસન પડી જાય તો પછી બધું સહેલું થઈ જાય. એટલી મુશ્કેલી મારી પર પડી કે પછી બધું  સહેલું થઈ ગયું. એક વાર દુ:ખનું વ્યસન પડે કે બેડો પાર! કહે છે કે રવિવારની રજા પછી આવતો સોમવારનો માર વસમો છે.

પછી આવે મંગળવાર. મંગળવાર એ ડબલ વૅમી સોમવાર છે! પણ શુક્રવાર સુધીમાં આદત પડી જાય. અને પછી એમ કે શનિ રવિની રજા  હાથવેંત છે. પણ સાહેબ શનિ રવિ હવે નથી. શુક્રવાર પછી સીધો સોમવાર આવે છે. વીસમી સદી તો સારી હતી પણ એકવીસમી સદી એક વસમી સદી છે. ‘ને એમાંય વર્ષ ૨૦૨૦ ડબલ વૅમી છે. જાયે  તો જાયે  કહાં !

શબ્દ શેષ:

‘મહિનાઓમાં ડિસેમ્બર એ શુક્રવાર છે.’  -અજ્ઞાાત (જોઈએ વર્ષ ૨૦૨૧માં શું થાય છે?!!)

Leave a comment

Filed under Uncategorized

લિન્ડી ઇફેક્ટ

May be an image of 1 person and text

Leave a comment

by | જૂન 24, 2021 · 2:09 એ એમ (am)

પેન્ગ્રી-પરેશ વ્યાસ

પેન્ગ્રી: વૈશ્વિક મહામારીમાં લોકોની બેકાળજી, ગુસ્સો આવે કે નહીં? ઉઘાડાં મુખે રખડતાં માણસો જોઈ એ બાળકે ફેવિકોલ લગાડી માસ્ક પહેર્યો –યામિની વ્યાસ કોવિડ-૧૯ હવે ૨૦૨૧ સુધી ચાલે એવું લાગે છે. એમ લાગે કે ગયો પણ એ તો આવ જા કરતો રહે છે. લોકો સામાન્ય કાળજી લેતા નથી. મને ગુસ્સો આવે છે અને શબ્દ મળી આવે છે પેન્ગ્રી (Pangry). બે શબ્દો જોડાયા અને એક શબ્દ બન્યો. ઈંગ્લિશમાં એને પૉર્ટ્મૅન્ટો શબ્દ કહે છે. એવા એક શબ્દ હેન્ગ્રી (Hangry) વિષે લખી ગયા છીએ. મૂળ બે શબ્દો છે; હન્ગ્રી (ભૂખ) અને એન્ગ્રી (ગુસ્સો). અર્થ સાફ છે. ભૂખ લાગે ત્યારે ખાવાનું ન મળે, અથવા મળવામાં વિલંબ થાય તો ગુસ્સો આવે અને પછી એવી સ્થિતિમાં નાની નાની બાબત પર પણ ગુસ્સો આવી જાય. લંચનો સમય હોય ત્યારે તમારે સાહેબ પાસે જવાનું ટાળવું. સાહેબને ભૂખ લાગી હોય. એટલે જલદીથી અકળાઈ જાય. અને એવી હેન્ગ્રી અવસ્થામાં તેઓ ગુસ્સો કરે અને તમારું કામ થાય જ નહીં. બસ એવા જ મતલબનો એક પૉર્ટ્મૅન્ટો શબ્દ આજકાલ ચલણી બન્યો છે. ના, ડિક્સનરીમાં હજી સ્થાન મળ્યું નથી પણ મળવું જોઈએ, એવું અમને લાગે છે. પેન્ગ્રી શબ્દ અલબત્ત અર્બન ડિક્સનરીમાં છે પણ અર્બન ડિક્સનરી અધિકૃત રીતે માન્ય નથી. આ ડિક્સનરીમાં શામેલ અર્થ લોકો દ્વારા કરાયેલા હોય છે. અર્બન ડિક્સનરી અનુસાર એનો અર્થ થાય છે: પેનિક + એન્ગ્રી. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર પેનિક એટલે ધ્રાસકો, ગભરાટ, ફાળ, (ભીતિ અંગે) નિષ્કારણ, અતિશય, આતંક, ગભરાઈ કે હેબતાઈ જવું, સંત્રસ્ત કરવું, અદમ્ય અને પૂરઝડપે લોકોમાં પ્રસરતી ભીતિ અને એન્ગ્રી. એટલે ગુસ્સે થયેલું, ક્રુદ્ધ,,ખફા. એવી ય સ્થિતિ આવે કે તમને ગભરાટ પણ થાય અને ગુસ્સો પણ આવે. ગુસ્સો એ વાતનો કે જેને તમે સોંપ્યું એ કામ એણે કર્યું નહીં. અને ગભરાટ એનો કે હવે એ થશે કેવી રીતે? પેન્ગ્રી એટલે પેનિક + એન્ગ્રીજો કે અત્યારે જે ‘પેન્ગ્રી’ શબ્દ પ્રચલિત થયો છે એ જાણીતા ઓનલાઈન સમાચાર પત્ર અને બ્લોગ હફિન્ગટન પોસ્ટ દ્વારા ઘડવામાં આવ્યો. આ ય દેખીતી રીતે પૉર્ટ્મૅન્ટો શબ્દ છે. અહીં પેન્ગ્રી એટલે પૅન્ડેમિક + એન્ગ્રી. પૅન્ડેમિક તો હવે આપણને કોઠે પડી ગયો છે. કોવિડનાં આંકડા હવે આપણને મુઝવતાં નથી. પાડોશી રાજ્યમાં કેસ વધે તો આપણે -એમાં આપણે શુંઉઉ?- એમ કહીને ખભા ઊલાળીએ છીએ. તેમ છતાં આપણે બજારમાં જઈએ તો ઘણાં એવા નફ્ફટ અને નફિકરાં લોક ફરે છે જેઓ માસ્ક પહેરતા નથી. શારીરિક અંતર જાળવતા નથી. તેઓ અડિયલ છે. તમને અડ અડ કરે છે. ટોળે મળવું એમનો સ્વભાવ છે. આજકાલ માણસ પણ રાજકારણી જેવા થઈ ગયા છે. હશે ભાઈ! પણ અમને આવું આવું જોઈને ગુસ્સો આવે છે. બસ એને જ કહેવાય પેન્ગ્રી. આમ પણ રોગનો પ્રભાવ એવો છે કે જરાય નોર્મલ થવા જઈએ છે, છૂટ લઈએ છીએ અને પરિસ્થિતિ વકરે છે. અમારો સ્વભાવ જ ગુસ્સેદાર થઈ ગયો છે. હતાશા આવી જાય છે. લોકો કેમ કાંઇ સમજતા નથી. જો તમને એવું થતું હોય તો તમે એકલાં નથી. ઘણાંને આવું થાય છે. શું કરીએ? કેમ કરીએ? લાગણીનું તો ભઇ એવું કે એ તો આવે ને જાય. લાગણીમાં નથી કાંઇ સારું કે નથી ખરાબ. લાગણીમાં કશું ય સાચું નથી કે નથી કાંઇ ખોટું. લાગણી તો બસ લાગણી છે. જે છે તે છે. પેન્ગ્રીપણું આવે તો મનમાં ને મનમાં ન રાખવું, કોઈને કહી દેવું અથવા તો લખી નાંખવું. રોગચાળો સતત કાંકરીચાળો કર્યા કરે અને તમને થાય કે કાંઇ કેટલું છે, જે હવે તમે મિસ કરી રહ્યા છો. ફરવા જવાનું મર્યાદિત થયું છે. લોકોની સાથે મેળમિલાપ પણ કયાં પહેલાં જેવો થાય છે? પ્રેમની અંગત રંગત સંગત અનુભૂતિ હવે નદારદ છે. પણ જો તમે બસ આવું ને આવું જ વિચાર્યા કરશો તો પેન્ગ્રી અવસ્થા વધારે જટિલ બનશે. તમે શું ગુમાવ્યું?-તે કરતાં આડકતરી રીતે શું સારું થયું?- એનો વિચાર કરીએ તો સારું. આજકાલ વેબસીરીઝ ઘણી આવી રહી છે. સમય વ્યતીત કરવાનું આ સારું સાધન છે. ધ્યાન અન્યત્ર જાય એટલે સારું. કોવિડ વિષેનાં સમાચારને વારંવાર જોવા સાંભળવા નહીં. એક કરવા જેવુ કામ છે. અને એ છે ન્યૂઝ ચેનલ્સનો ઉપવાસ. રોજ બધે એકનું એક બને છે. આટલાં નવાં કેસ. અહીં યુકેનો સ્ટ્રેન અને ત્યાં બ્રાઝિલનો સ્ટ્રેન તો ક્યાંક સાઉથ આફ્રિકાનો સ્ટ્રેન. વાઇરસ પણ રૂપ બદલે છે. પણ આપણે એવું રોજ રોજ જાણીને શું ફાયદો? ગુસ્સો આવી જાય છે. નિરાશા ઘેરી વળે. માટે એક સલાહ એ કે ન્યૂઝનું એકટાણું કરવું. એકાદ વખત નજર નાંખો એટલે પત્યું. અને હા, સોશિયલ મીડિયા ઉપર પણ મહામારીનાં વીડિયો ખોલવા જ નહીં. એક બીજી વાત. મહામારી છે તો ઈચ્છા પ્રમાણે કશું ય થવાનું નથી. અપેક્ષા હોય પણ શક્ય નથી. તો શું? ઈચ્છા કે આકાંક્ષા કે અપેક્ષા તો હોય જ, ભલે પછી એ દુ:ખનું કારણ બને. અહીં ઈચ્છાને સમૂળગી ત્યજી દેવાનું સૂચન નથી. આપણે ઓર્ડિનરી માણસો છીએ. ઇચ્છાનું હલેસું છે તો આ જનમની હોડીમાં બેસીને ભવસાગર પાર કરવાની ખેવના આપણે કરીએ છીએ. બસ, ઇચ્છાને થોડી ફાઇન ટ્યુન કરો. એનું સ્વરૂપ બદલો. એની ફ્રીક્વન્સી બદલો. એવું કરશો તો પેન્ગ્રી અવસ્થામાં રાહત મળશે. અને હા, જાતની સંભાળ લેવાની ચૂકશો નહીં. અન્ય માટે કરવું પણ જાતનાં ભોગે કશું ય નહીં. સ્વાર્થ સારી વાત છે. મહામારી વૈશ્વિક છે. ગુસ્સો વ્યાપક છે. મનની સ્થતિ અઘરી છે. પણ આ જ તો છે આપણી ચેલેન્જ. ટકી જવું. ડાર્વિનનો ઉત્ક્રાંતિવાદ કહે છે જીવવા માટે જદ્દોજિહાદ અને સમર્થ હોય એ ટકી જાય. અમે કહીએ છીએ કે જે ટકી જાય એ જ સમર્થ. જો ટક્યા, વોહ સિકંદર.. ! શબ્દ શેષ:“ગુસ્સો આવે તો બોલતાં પહેલાં મનોમન એકથી દસ સુધી ગણવું. ખૂબ ગુસ્સો આવે તો સો સુધી ગણવું.” –ત્રીજા અમેરિકી પ્રેસિડન્ટ થોમસ જેફરસનSee Translation

13You, Yamini Vyas and 11 others5 CommentsLikeCommentShare

પેન્ગ્રી: વૈશ્વિક મહામારીમાં લોકોની બેકાળજી, ગુસ્સો આવે કે નહીં? ઉઘાડાં મુખે રખડતાં માણસો જોઈ એ બાળકે ફેવિકોલ લગાડી માસ્ક પહેર્યો –યામિની વ્યાસ કોવિડ-૧૯ હવે ૨૦૨૧ સુધી ચાલે એવું લાગે છે. એમ લાગે કે ગયો પણ એ તો આવ જા કરતો રહે છે. લોકો સામાન્ય કાળજી લેતા નથી. મને ગુસ્સો આવે છે અને શબ્દ મળી આવે છે પેન્ગ્રી (Pangry). બે શબ્દો જોડાયા અને એક શબ્દ બન્યો. ઈંગ્લિશમાં એને પૉર્ટ્મૅન્ટો શબ્દ કહે છે. એવા એક શબ્દ હેન્ગ્રી (Hangry) વિષે લખી ગયા છીએ. મૂળ બે શબ્દો છે; હન્ગ્રી (ભૂખ) અને એન્ગ્રી (ગુસ્સો). અર્થ સાફ છે. ભૂખ લાગે ત્યારે ખાવાનું ન મળે, અથવા મળવામાં વિલંબ થાય તો ગુસ્સો આવે અને પછી એવી સ્થિતિમાં નાની નાની બાબત પર પણ ગુસ્સો આવી જાય. લંચનો સમય હોય ત્યારે તમારે સાહેબ પાસે જવાનું ટાળવું. સાહેબને ભૂખ લાગી હોય. એટલે જલદીથી અકળાઈ જાય. અને એવી હેન્ગ્રી અવસ્થામાં તેઓ ગુસ્સો કરે અને તમારું કામ થાય જ નહીં. બસ એવા જ મતલબનો એક પૉર્ટ્મૅન્ટો શબ્દ આજકાલ ચલણી બન્યો છે. ના, ડિક્સનરીમાં હજી સ્થાન મળ્યું નથી પણ મળવું જોઈએ, એવું અમને લાગે છે. પેન્ગ્રી શબ્દ અલબત્ત અર્બન ડિક્સનરીમાં છે પણ અર્બન ડિક્સનરી અધિકૃત રીતે માન્ય નથી. આ ડિક્સનરીમાં શામેલ અર્થ લોકો દ્વારા કરાયેલા હોય છે. અર્બન ડિક્સનરી અનુસાર એનો અર્થ થાય છે: પેનિક + એન્ગ્રી. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર પેનિક એટલે ધ્રાસકો, ગભરાટ, ફાળ, (ભીતિ અંગે) નિષ્કારણ, અતિશય, આતંક, ગભરાઈ કે હેબતાઈ જવું, સંત્રસ્ત કરવું, અદમ્ય અને પૂરઝડપે લોકોમાં પ્રસરતી ભીતિ અને એન્ગ્રી. એટલે ગુસ્સે થયેલું, ક્રુદ્ધ,,ખફા. એવી ય સ્થિતિ આવે કે તમને ગભરાટ પણ થાય અને ગુસ્સો પણ આવે. ગુસ્સો એ વાતનો કે જેને તમે સોંપ્યું એ કામ એણે કર્યું નહીં. અને ગભરાટ એનો કે હવે એ થશે કેવી રીતે? પેન્ગ્રી એટલે પેનિક + એન્ગ્રીજો કે અત્યારે જે ‘પેન્ગ્રી’ શબ્દ પ્રચલિત થયો છે એ જાણીતા ઓનલાઈન સમાચાર પત્ર અને બ્લોગ હફિન્ગટન પોસ્ટ દ્વારા ઘડવામાં આવ્યો. આ ય દેખીતી રીતે પૉર્ટ્મૅન્ટો શબ્દ છે. અહીં પેન્ગ્રી એટલે પૅન્ડેમિક + એન્ગ્રી. પૅન્ડેમિક તો હવે આપણને કોઠે પડી ગયો છે. કોવિડનાં આંકડા હવે આપણને મુઝવતાં નથી. પાડોશી રાજ્યમાં કેસ વધે તો આપણે -એમાં આપણે શુંઉઉ?- એમ કહીને ખભા ઊલાળીએ છીએ. તેમ છતાં આપણે બજારમાં જઈએ તો ઘણાં એવા નફ્ફટ અને નફિકરાં લોક ફરે છે જેઓ માસ્ક પહેરતા નથી. શારીરિક અંતર જાળવતા નથી. તેઓ અડિયલ છે. તમને અડ અડ કરે છે. ટોળે મળવું એમનો સ્વભાવ છે. આજકાલ માણસ પણ રાજકારણી જેવા થઈ ગયા છે. હશે ભાઈ! પણ અમને આવું આવું જોઈને ગુસ્સો આવે છે. બસ એને જ કહેવાય પેન્ગ્રી. આમ પણ રોગનો પ્રભાવ એવો છે કે જરાય નોર્મલ થવા જઈએ છે, છૂટ લઈએ છીએ અને પરિસ્થિતિ વકરે છે. અમારો સ્વભાવ જ ગુસ્સેદાર થઈ ગયો છે. હતાશા આવી જાય છે. લોકો કેમ કાંઇ સમજતા નથી. જો તમને એવું થતું હોય તો તમે એકલાં નથી. ઘણાંને આવું થાય છે. શું કરીએ? કેમ કરીએ? લાગણીનું તો ભઇ એવું કે એ તો આવે ને જાય. લાગણીમાં નથી કાંઇ સારું કે નથી ખરાબ. લાગણીમાં કશું ય સાચું નથી કે નથી કાંઇ ખોટું. લાગણી તો બસ લાગણી છે. જે છે તે છે. પેન્ગ્રીપણું આવે તો મનમાં ને મનમાં ન રાખવું, કોઈને કહી દેવું અથવા તો લખી નાંખવું. રોગચાળો સતત કાંકરીચાળો કર્યા કરે અને તમને થાય કે કાંઇ કેટલું છે, જે હવે તમે મિસ કરી રહ્યા છો. ફરવા જવાનું મર્યાદિત થયું છે. લોકોની સાથે મેળમિલાપ પણ કયાં પહેલાં જેવો થાય છે? પ્રેમની અંગત રંગત સંગત અનુભૂતિ હવે નદારદ છે. પણ જો તમે બસ આવું ને આવું જ વિચાર્યા કરશો તો પેન્ગ્રી અવસ્થા વધારે જટિલ બનશે. તમે શું ગુમાવ્યું?-તે કરતાં આડકતરી રીતે શું સારું થયું?- એનો વિચાર કરીએ તો સારું. આજકાલ વેબસીરીઝ ઘણી આવી રહી છે. સમય વ્યતીત કરવાનું આ સારું સાધન છે. ધ્યાન અન્યત્ર જાય એટલે સારું. કોવિડ વિષેનાં સમાચારને વારંવાર જોવા સાંભળવા નહીં. એક કરવા જેવુ કામ છે. અને એ છે ન્યૂઝ ચેનલ્સનો ઉપવાસ. રોજ બધે એકનું એક બને છે. આટલાં નવાં કેસ. અહીં યુકેનો સ્ટ્રેન અને ત્યાં બ્રાઝિલનો સ્ટ્રેન તો ક્યાંક સાઉથ આફ્રિકાનો સ્ટ્રેન. વાઇરસ પણ રૂપ બદલે છે. પણ આપણે એવું રોજ રોજ જાણીને શું ફાયદો? ગુસ્સો આવી જાય છે. નિરાશા ઘેરી વળે. માટે એક સલાહ એ કે ન્યૂઝનું એકટાણું કરવું. એકાદ વખત નજર નાંખો એટલે પત્યું. અને હા, સોશિયલ મીડિયા ઉપર પણ મહામારીનાં વીડિયો ખોલવા જ નહીં. એક બીજી વાત. મહામારી છે તો ઈચ્છા પ્રમાણે કશું ય થવાનું નથી. અપેક્ષા હોય પણ શક્ય નથી. તો શું? ઈચ્છા કે આકાંક્ષા કે અપેક્ષા તો હોય જ, ભલે પછી એ દુ:ખનું કારણ બને. અહીં ઈચ્છાને સમૂળગી ત્યજી દેવાનું સૂચન નથી. આપણે ઓર્ડિનરી માણસો છીએ. ઇચ્છાનું હલેસું છે તો આ જનમની હોડીમાં બેસીને ભવસાગર પાર કરવાની ખેવના આપણે કરીએ છીએ. બસ, ઇચ્છાને થોડી ફાઇન ટ્યુન કરો. એનું સ્વરૂપ બદલો. એની ફ્રીક્વન્સી બદલો. એવું કરશો તો પેન્ગ્રી અવસ્થામાં રાહત મળશે. અને હા, જાતની સંભાળ લેવાની ચૂકશો નહીં. અન્ય માટે કરવું પણ જાતનાં ભોગે કશું ય નહીં. સ્વાર્થ સારી વાત છે. મહામારી વૈશ્વિક છે. ગુસ્સો વ્યાપક છે. મનની સ્થતિ અઘરી છે. પણ આ જ તો છે આપણી ચેલેન્જ. ટકી જવું. ડાર્વિનનો ઉત્ક્રાંતિવાદ કહે છે જીવવા માટે જદ્દોજિહાદ અને સમર્થ હોય એ ટકી જાય. અમે કહીએ છીએ કે જે ટકી જાય એ જ સમર્થ. જો ટક્યા, વોહ સિકંદર.. ! શબ્દ શેષ:“ગુસ્સો આવે તો બોલતાં પહેલાં મનોમન એકથી દસ સુધી ગણવું. ખૂબ ગુસ્સો આવે તો સો સુધી ગણવું.” –ત્રીજા અમેરિકી પ્રેસિડન્ટ થોમસ જેફરસન

Leave a comment

Filed under Uncategorized

બ્લર્સડે:પરેશ વ્યાસ

બ્લર્સડે: એક ધૂંધસે આના હૈ, એક ધૂંધ મેં જાના હૈ My Shabdsanhita article as published in Gujarat Samachar yesterday.દૃગો ટૂંકું ભાળે પગ નજીકનું – તે ય ધૂંધળું;પગો ટૂંકી ચાલે ઘર મહીં ફરે રે હળુહળુ; બધી ઇન્દ્રિયો ને મન હવે શાંત, શિથિલજગત્ જાણે ગૂંથ્યું જીવ જકડતું જાળું જટિલ. (દૃગ: આંખ) – ‘અવસ્થાન્તર’ જયંત પાઠક ગયા અઠવાડિયે એબીએસ-સીબીએન ન્યૂઝે વર્ષ ૨૦૨૦નાં ૨૦ ખાસ શબ્દોની યાદી જાહેર કરી. એ શબ્દો જે આ વર્ષની વ્યાખ્યા કરે છે. આ શબ્દો આપણે જાણીએ તો આ વર્ષ કેવું રહ્યું?- એ ભલીભાંતિ સમજી શકાય. આ પૈકી ઘણાં શબ્દો જેવા કે ‘સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગ’, ‘રીમોટ લર્નિંગ’, ‘સુપરસ્પ્રેડર’, ‘ફ્રન્ટલાઇન વર્કર્સ’, ‘કોન્ટેક્ટ ટ્રેસિંગ’ આપણે જાણીએ છીએ. આમ તો આ શબ્દો આપણે માટે નવા હતા પણ થેંક્સ ટૂ કોવિડ, આ શબ્દો આપણને કોઠે પડી ગયા. એ યાદી પૈકી કેટલાંક શબ્દો જેવાં કે ‘અન્પ્રેસિડેન્ટેડ’ (ઐસા કભી હુઆ નહીં, જો ભી હુઆ બૂરા હુઆ..), ‘ડૂમસ્ક્રોલિંગ’ (જ્યાં જ્યાં નજર મારી ઠરે, નેગેટિવ ન્યૂઝ જ મુજને જડે!) વિષે શબ્દસંહિતામાં અમે લખી ચૂક્યા છીએ. એક તાજા સમાચાર અનુસાર ‘ડૂમસ્ક્રોલિંગ’ શબ્દ ન્યૂઝીલેન્ડનો ‘વર્ડ ઓફ ધ યર’ જાહેર થયો છે. હવે આ ૨૦ શબ્દોની યાદી પૈકી એક શબ્દ રસપ્રદ છે કારણ કે એ શબ્દ કહે છે એવું આપણે ખરેખર અનુભવ્યું છે. આ શબ્દ છે બ્લર્સડે (Blursday). ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર ‘બ્લર્ડ’ એટલે અસ્પષ્ટ, ધૂંધળું. અને ‘ડે’ એટલે દિવસ. ઘરેથી કામ કરવાનું, બહાર ફરવા જવાનું નહીં, કોઈને મળવાનું નહીં. અને પછી તો બધા જ દિવસો સરખા લાગે. પૂછો કે આજે કયો દિવસ? શું ફેર પડે છે? સોમવાર હોય કે રવિવાર, બુધવાર હોય કે શુક્રવાર, બધા જ દિવસ ધૂંધળા થઈ ગયા છે. રવિવારની રજા પછી આવતો સોમવાર અને એનું ટેન્સન હવે નથી. કારણ કે બધાં જ દિવસો હવે સોમવાર થઈ ગઈ ગયા છે. હવે રોજ ટેન્સન છે! છોકરાઓ હવે ઓનલાઈન ભણે. દફ્તર લઈને સ્કૂલ જવાનું હવે નહીં. ઘરમાં જ ગોકીરો કરે કે પછી શેરીમાં દોડાદોડ કરે. આપણને રોજ લાગે કે આજે રવિવાર છે? કાળનાં સમયથી પર થઈ ગયા છે દિવસો. કોવિડ-૧૯ની મહામારીએ ૨૦૨૦નાં દિવસો ભડભાંખળાં કરી નાંખ્યા છે. ભડભાંખળું એટલે મળસકું, મોંસૂઝણું. થોડો ઉજાસ છે પણ હજી અંધારું છે. ઝાંખુંપાખું દેખાય છે. પણ કળી ન શકાય અથવા ચોક્કસપણે કહી ન શકાય કે સામે શું છે? આપણાં દિવસો એવાં થઈ ગયા હતા. હજી ય થોડું ઘણું એવું જ છે. ‘ગુજરાત સમાચાર’ આવે અને આજે કઈ પૂર્તિ છે એ પરથી કહી શકાય કે આજે કયો દિવસ છે? શતદલ હોય તો બુધવાર અને ઝગમગ હોય તો શનિવાર પણ પછી બધુ બ્લરર્ થઈ જાય. ખબર ન પડે કે ઓહો! આજે તો શુક્રવાર થઈ ગયો અને કાલે તો રજા. અરે ભાઈ, રવિવારે પણ ઝૂમ મીટિંગ આવી જાય. શી ખબર? અને પછી તો.. ઝૂમ બરાબર ઝૂમ ઘરેથી, ઝૂમ બરાબર ઝૂમ… ‘બ્લર’ શબ્દ મૂળ જર્મન શબ્દ ‘બ્લેએર’ પરથી આવ્યો છે. બ્લેએર એટલે આંખોમાં પાણી પડતું હોય કે કોઈ કારણસર આંખો પર છારી બાઝી ગઈ હોય અને આપણને ધૂંધળું દેખાય એ સ્થિતિ. શાહીથી લખેલા લખાણ ઉપર પાણી ઢોળાય અને શબ્દો રેલાઈ જાય અને કાંઇ વંચાય નહીં, એ બ્લર કહેવાય. આપણે ટીવી પર અક્સ્માતનાં સમાચાર જોતાં હોઈએ જેમાં લોહીલુહાણ હાલતમાં માનવ દેહ કપાયા હોય એ દૃશ્ય કમકમાટી ભર્યું હોય એટલે એ બ્લર કરી દેવામાં આવે. આજે આપણાં દિવસો એવાં જ થઈ ગયા છે. ‘દરરોજ’ શબ્દ બદલીને હવે ‘બ્લરરોજ’ કરી દેવો જોઈએ! જો કે કોવિડ નહોતો ત્યારે પણ બ્લર્સડે શબ્દ બોલચાલનાં શબ્દ તરીકે ચલણમાં આવ્યો હતો. ત્યારે અર્બન ડિક્સનરી અનુસાર એનો અર્થ એવો થતો કે કોઈ જણ કે જણી નશામાં ધૂત છે. બેહોશીમાં એને ભાન નથી કે કયાં પડ્યા રહ્યા? કેટલો સમય પડ્યા રહ્યા? બેહોશીમાં એમની સાથે કયા ખેલ ખેલાયા? અને કેવી કેવી રીતે તેઓ લૂંટાયા? લૂંટાવા જેવી ઘણી ચીજ આપણી પાસે હોય છે. પૈસા ય લૂંટાય અને શિયળ પણ લૂંટાય. હવે હોંશમાં આવ્યા છીએ પણ એ સમયની આવી કોઈ ઘટના યાદ નથી. આ બ્લર્સડે છે. એક શબ્દ તરીકે જે પહેલાં નશેબાજો માટે લાગુ પડતો હતો, એ હવે બધાં માટે લાગુ પડતો થઈ ગયો. હવે શું? રોજિંદો ક્રમ યથાવત રાખવો. ઘરમાં રહીને કામ કરવાનું હોય તો ય રોજિંદો ક્રમ જાળવવો. ધ્યાન, પ્રાણાયામ અને કસરત કરી લેવી. નાહી લેવું. પૂજાપાઠ કરતાં હોય તો કરી લેવા. આમ સાવ લેંઘા કે ચડ્ડીમાં લેપટોપને લઈને લઘરવઘર ફરવું નહીં. દિવસ આખું ભલે વીએફએચ (વર્ક ફ્રોમ હોમ) હોય પણ સાંજ પડે એટલે લેપટોપનું ઢાંકણું સજ્જડબમ બંધ. કામનું પ્લાનર મનમાં કે પછી કાગળ ઉપર રાખવું. ખબર પડે કે આવતીકાલે અને પરમ દિવસે અને તે પછીનાં દિવસે શું શું કરવાનું છે? રવિવારે રજા હોય તો કોઈ અલગ કામ કરવું. બગીચાકામ કે રસોઈકામ કરી શકાય. કોઈને વર્ચ્યુયલ પ્રેમ પણ કરી શકાય. નશો કરવો નહીં. બ્લર્રર્ સ્થિતિમાં -મુઝકો યારો માફ કરના, મૈં નશેમેં હૂં- ગાવાની મનાઈ છે. ઘડિયાળ પ્રમાણે ચાલવું અથવા આપણી પોતાની આંતરિક ઘડિયાળ પ્રમાણે ચાલવું. પણ સમયને સાચવવો, જાળવવો, નિભાવવો. કોવિડ કાળમાં શરીરની તકલીફ તો છે જ પણ મન છે કે બહાવરું થઈ જાય છે અને એટલે બધું ધૂંધળું થતું જાય છે. દિવસ અને રાતનું ભાન ભૂલાઈ જાય છે. ચાલો એ વાત જવા દો. વર્ષ જશે અને વાત જશે. આશા રાખીએ કે આગામી વર્ષમાં આપણે માટે બ્લર્સડે સાવ ઓછા રહે. શબ્દ શેષ: “જેઓ ભૂલી ગયા છે કે આજે કિયો દિવસ છે, એને કહી દઉં કે આજે થર્ટીનેએન્થ ડીસેજાન્યુઆમ્બર છે.”

Leave a comment

Filed under Uncategorized

બેનપણી

આજના ધબકારમાં

બેનપણી
આપણને એકબીજા વગર સહેજે ના ચાલતું ત્યારે મા કહેતી, “ગયા જનમમાં સગી બહેનો હશો.”
“ના…રે, બેન કરતાં બેનપણી શું ખોટી? ઝઘડો થાય તો મોઢું મચકોડીને, કિટ્ટા કરીને, તું તારે ઘરે ને હું મારે… પણ બેન હોઈએ તો એક જ ઘરમાં સાથે ને સાથે…” આવું તો તું જ કહી શકતી.
ભણવાનું હોય કે પ્રવૃત્તિઓ પણ તારો બધામાં પહેલો નંબર આવતો. હું એકવાર બોલી પડેલી, “તારે લીધે અમારા જેવાનો નંબર નહીં આવે. પહેલો નંબર આવે તો કેવી મજા પડે!”
તે દિવસે રાખીમેકિંગ સ્પર્ધામાં મારી તૂટેલી રાખડી પ્રથમ વિજેતા થઈ તેનું રહસ્ય ત્યારે જ જાણ્યું જ્યારે ટીચરે ઈનામ આપતી વખતે તારી રાખડી બધાને બતાવી, હેંને મોનિટર? ત્યારે તારી આંખ મોટી થઈને મને ચૂપ રહેવા આજીજી કરતી હતી. એવું તો મારી અજાણતા ઘણીવાર બન્યું પણ એક વાત હું ગૌરવ અને રૂઆબથી તને કહી શકતી કે, “બધામાં જ પ્રથમ આવે એવી મારી બહેનપણી છે, તારી છે?” અરે! હું કોઈવાર લન્સબોક્સ ભૂલી જતી ત્યારે, રીસેસમાં મોઢું બગાડીને “ઓહ આજે મારી મમ્મીએ કેવું બનાવ્યું છે! જરા પણ ભાવતું નથી” કહી લન્ચબોક્સ પકડાવી દે અને મારું લન્ચબોક્સ ભૂલી ગયાનું ભૂલાવી દેતી.
ને મારી વિશ પૂરી કરવા પોતાની પાંપણ ખેરવી મારી હથેળી પાછળ મૂકી ફૂંક મરાવતી.
બિમારી મારી હોય તો નકોરડાં ઉપવાસ કે પગપાળા મંદિર જવાની બાધા તું અવશ્ય રાખતી. સાપસીડીની રમતમાં તું એવી કરામતથી પાસા ફરકાવતી કે તારી કૂકરી સાપના મોઢા આગળ જ પહોંચે. દોસ્ત આગળ હારવાની જાહોજલાલી જ ભવ્ય હોય છે, એવું તો તુંજ કહી શકતી, યાર. ચાર પગલીઓથી આપણાં આંગણાં ધબકતાં. થપ્પો, ઠીકરી, પકડદાવ… આપણે ખુશીઓથી ખિસ્સાં ભરતાં.
રમત પૂરી થાય કે આપણે એકબીજાને ઘરે મૂકવા જતા. તું મને… પછી હું તને… ફરી તું મને… ફરી હું તને… છેવટે કોણ કોને છેલ્લે મૂકવા જાય એની દ્વિધામાં એક જણને ઘરે જ આપણે બંને રોકાઈ જતા.
આવી મસ્તીમાં જ મોટાં થયાં. સદભાગ્યે પરણ્યા પણ એક જ શહેરમાં. તોયે આ વાળાવવાનો સિલસિલો ચાલુ રહ્યો. એકબીજાને ત્યાં જતાં ત્યારે યાદ છે? મન ભરીને મળીએ તોય પાછા જતાં ત્યારે આવજો કહીને પણ બારણે, ઓટલે, આંગણે કે ઝાંપે આપણી વાત પૂરી જ નહોતી થતી. પતિદેવો ને બાળકો પણ કંટાળી જતાં. અરે! વિઈકલ પર સવાર ન થઈએ ત્યાં સુધીની વાતો ને પછી વળગીને બાય કરતાં. અરે! ક્યાંય પણ જવાનું હોય તેનું પ્લાનિંગ પણ કરી લેતાં. એકબીજાને જણાવ્યા વિના ક્યાંય ન જતાં.
પણ આજે? આજે તો તું મને જાણ કર્યા વગર એકલી જતી રહી. સાવ જ છેતરીને? અરે! એવી રીતે ગઈ કે દોસ્ત તને વળાવવા પણ ન આવી શકું ને વળગી પણ ન શકું. અહીં જ અટકી ગઈ છું દોસ્ત, આવજો તો શું કહું?
== યામિની વ્યાસ

Leave a comment

Filed under Uncategorized