Daily Archives: જૂન 25, 2021

ડબલ વૅમી

ડબલ વૅમી: બેવડો માર, પડયા પર પાટું, દાઝયા પર ડામ

– શબ્દસંહિતા- પરેશ વ્યાસ

– ‘ડબલ વૅમી’ શબ્દ અમેરિકામાં વર્ષ 1940માં જન્મ્યો છેત જેનો મૂળ અર્થ થાય છે: કુદ્રષ્ટિથી નુકસાન પહોંચાડવાની જાદુઈ શકિત. મંત્ર તંત્ર કરનાર કોઈ ભૂવાની કરામત

एक बराहमनने कहा है कि ये साल अच्छा है

– मिर्जा गालिब

શેરનો પહેલો મિસરો છે દેખિયે પાતે હૈ ઉશ્શાક બુતોં સે ક્યા ફૈઝ. ‘ઉશ્શાક’ એટલે પ્રેમી. ‘ફૈઝ’ એટલે સફળતા. જોઈએ તો ખરા કે પ્રેમીઓને એમની પ્રેરણામૂત કે આરાધ્ય વસ્તુ પાસેથી આ વર્ષે શું પામવામાં સફળતા મળશે? એક બ્રાહ્મણે એવું કહ્યું તો છે કે આ વર્ષ સારું છે. ભવિષ્યવાણી જો કે સાચી પડે એવું ક્યાં થાય છે? આ કોરોના તો કાતિલ છે. ચેપ લાગ્યો તો શ્વાસનાં ય વાખા પડી જાય છે. ફેફસામાં કાણાં ય પડી જાય. અને છતાં આપણે કાંઇ કરતાં કાંઇ સમજતા નથી. એમ કે અમને શું થાય? અથવા કદાચ એમ કે મનમાં ઉચાટ છે અને એટલે બહાર જવું જરૂરી છે. કમાવવું પણ તોં જરૂરી છે.

ઘર બેઠાં શું કમાઈ થાય? બહાર જઈએ તો કાંઇ માનસિક રાહત ય મળે. સૌથી મોટી તકલીફ એ છે કે હવે પૈસા નથી. બચત ચટ થતી જાય છે. કાલની ફિકરમાં ડીપ્રેશન આવી જાય છે. માર  બધી બાજુથી છે. ગયા અઠવાડિયાનાં  ‘ઈન્ડિયા ટૂડે’ના એક લેખનું શીર્ષક છે,  ‘અનએમ્પ્લોયમેન્ટ, રાઇઝિંગ ફૂડ પ્રાઇસ: ડબલ વૅમી ફોર ઈંડિયાઝ પૂઅર એમિડ પેન્ડેમિક’. મહામારી વચ્ચે  ભારતનાં ગરીબો માટે બેરોજગારી અને ખાધાખોરાકીની કિમતમાં વધારો બેવડો માર- એવો અર્થ થાય.  ડબલ વૅમી  (Double Whammy)  એટલે?

હા, સમજાય છે. ડબલ વૅમી એટલે બેવડો માર. પડયા પર પાટું. ઘા ભેગો ઘસરકો નહીં, પણ ઘા ઉપર બીજો ઘા. છાતી ઉપર અને પીઠ ઉપર બેય બાજુથી ઘા. બેઉ બાજુએથી મુસીબત, મહેનત પડવી, કઠણાઈ, આડખીલી, અસાધ્યપણું, કડાકૂટ, ગૂંચવણ, નડતર, અટકાવ, હરકત, સંકટ. પણ આ તો શબ્દસંહિતા છે. અહીં આપણે એક શબ્દને, એક સાંપ્રત શબ્દને  સમૂચો સમજવાની કોશિશ કરીએ છે. ડબલ વૅમીમાં ડબલ તો આપણે જાણીએ છે.

ડબલ એટલે બેવડું. બમણું. વૅમી? અમારી પ્રિય ‘ગુજરાતી લેક્સિકોન’ ડિક્સનરી આ શબ્દનો અર્થ કરવો ભૂલી ગઈ છે. ચાલો આપણે અર્થ કરી દઈએ. વૅમી એટલે  કશુંક અત્યંત અઘરું કે અણગમતું અચાનક થઈ જાય તે. વૅમી એટલે જાદૂ ટોના. કોઈએ જાણે કાંઇ કરી મૂક્યું. વૅમી એટલે એવો માર જે આપણને નિસહાય  કે નબળું કરી દેય. ઠપ કરી દેય. ડબલ વમી એટલે એવું બે વખત થાય!

‘ડબલ વૅમી’ શબ્દ અમેરિકામાં વર્ષ ૧૯૪૦માં જન્મ્યો છેત જેનો મૂળ અર્થ થાય છે: કુદ્રષ્ટિથી નુકસાન પહોંચાડવાની જાદુઈ શકિત. મંત્ર તંત્ર કરનાર કોઈ ભૂવાની કરામત. અમેરિકાની પ્રિય રમત બેઝબોલમાં કોઈ સારો ખેલાડી કોઈ મેચમાં બરાબર ન રમે તો કહે કે કોઈએ એના પર કાંઇ વૅમી કરી મૂક્યું છે. હવે આવું બેગણું થાય તો ડબલ વૅમી. કાર્ટૂનિસ્ટ અલ કેપની ‘લિટલ એબનર’  નામની એક કાર્ટૂન સ્ટ્રીપ ૧૯૫૦ની આસપાસ લોકપ્રિય બની હતી.

એમાં ડબલ વૅમી શબ્દો વારંવાર આવતા. એક આંખથી ભૂરકી નાંખે તો વૅમી અને બંને આંખે જાદૂ ટોના  કરે તો ડબલ વૅમી. પછી તો આ શબ્દો મુહાવરો બની ગયા. ૧૯૯૧ માં ગ્રેટ બ્રિટનમાં ચૂંટણી ટાણે ડબલ વૅમી શબ્દ લોકપ્રિય થઈ ગયો જ્યારે ત્યાંની કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટીએ તે વખતની શાસક લેબર પાર્ટીની ટીકા કરતું પોસ્ટર મૂક્યું :  ‘લેબર્સ ડબલ વૅમી- કરવેરો વધ્યો, ભાવ વધારે વધ્યો. આહા, હવે સમજાયું. બે મુશ્કેલી એક સાથે આવે કે પછી એક આવે અને હજી કળ  ય ન વળી હોય ત્યાં બીજી આવી ચઢે એ ડબલ વૅમી. પ્રિય કવિ ર. પા. યાદ આવે. જે કંઈ વીતે છે જે કંઈ વીતવાની છે ભીતિ, ઈચ્છું છું વીતી જાય અને અંત તરત હોય. ના, પણ મુશ્કેલી એમ વીતી જતી નથી. અને અંત ક્યાંય દેખાતો નથી.

દૂર દૂર પણ નહીં. ડબલ વૅમી હવે ટ્રીપલ, ક્વૉડ્રુપલ કે મલ્ટિપલ વૅમી થતી જાય છે. આપણી જિંદગી સાલી  મુશ્કેલીઓનું મલ્ટિપ્લેક્સ થઈ ગઈ છે. હેં ને? હવે ઓનલાઈન જોવા માટે કોઈ વેબ સીરીઝ બચી નથી. એમ જ પૈસા પણ બચ્યા નથી. બચત સફાચટ છે. ઉપરથી કોરાનાની તલવાર અહનશ લટકે છે.

ગાલિબ સાહેબને  ફરી ટાંકું. रंज से खूगर हुआ ईसा तो मिट जाता है रंज,  मुश्किले मुइ पर पडी इतनी कि आसां हो गयी. ખૂગર એટલે વ્યસની. દુ:ખનું એક વાર વ્યસન પડી જાય તો પછી બધું સહેલું થઈ જાય. એટલી મુશ્કેલી મારી પર પડી કે પછી બધું  સહેલું થઈ ગયું. એક વાર દુ:ખનું વ્યસન પડે કે બેડો પાર! કહે છે કે રવિવારની રજા પછી આવતો સોમવારનો માર વસમો છે.

પછી આવે મંગળવાર. મંગળવાર એ ડબલ વૅમી સોમવાર છે! પણ શુક્રવાર સુધીમાં આદત પડી જાય. અને પછી એમ કે શનિ રવિની રજા  હાથવેંત છે. પણ સાહેબ શનિ રવિ હવે નથી. શુક્રવાર પછી સીધો સોમવાર આવે છે. વીસમી સદી તો સારી હતી પણ એકવીસમી સદી એક વસમી સદી છે. ‘ને એમાંય વર્ષ ૨૦૨૦ ડબલ વૅમી છે. જાયે  તો જાયે  કહાં !

શબ્દ શેષ:

‘મહિનાઓમાં ડિસેમ્બર એ શુક્રવાર છે.’  -અજ્ઞાાત (જોઈએ વર્ષ ૨૦૨૧માં શું થાય છે?!!)

Leave a comment

Filed under Uncategorized