માનસિકતા…

માનસિકતાની બાબતો વારંવાર માણતા વિ ચા ર વ મ ળે…આ અંગે અનેક સંતો, વિદ્વાનો અને ડૉ હૅગડેની ઓડિયો  સાંભળી હતી.ફિલોસોફરો, ચિકિત્સકો, કવિઓ, વિચારકો, વૈજ્ઞાનિકો અને અલબત્ત, સામાન્ય માણસો મન નામના આ કોયડા વિશે સમાન રીતે મૂંઝવણમાં હતા. મન શું છે? તે ક્યાં છે? તેમ છતાં, તેમાંના મોટાભાગના લોકો તેમના મનની હાજરી અનુભવતા હતા. મન પવન જેવું છે, જેને કવિએ આ રીતે વર્ણવ્યું છે:“પવન કોણે જોયો છે?ન તો તમે, ન હું,જ્યારે વૃક્ષો નૃત્ય કરે છે અને વાળે છે,પવન પસાર થઈ રહ્યો છે!”એનોન.તે મન માટે પણ સાચું છે. લોકો માનવ શરીરરચનાનાં અન્ય તમામ કોષીય માળખાંની જેમ મનને પણ ચોક્કસ અંગ સાથે ઠીક કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે.આ અંગ-આધારિત દવા, આધુનિક કહેવાતી વૈજ્ઞાનિક દવાઓની જેમ, માનતી હતી કે મન ખૂબ લાંબા સમય સુધી હૃદયમાં રહે છે. સ્વીટ હાર્ટ, કઠણ હૃદય, દયાળુ હૃદય, વિશાળ હૃદય, તમે મારું હૃદય વગેરે જેવા શબ્દો તે ખોટી છાપમાંથી ઉદ્ભવ્યા છે. કેનેડિયન મગજ સર્જન, પેનફિલ્ડની આગેવાની હેઠળના ચિકિત્સકોએ મગજના અમુક ભાગમાં મનને શોધવાનો પ્રયાસ કર્યો. જોકે તેઓ અસ્થાયી રૂપે સફળ થયા, કારણ કે કેટલાક શારીરિક કાર્યો મગજના અમુક ભાગો દ્વારા નિયંત્રિત હતા, બાદમાં કેન્દ્રિય નર્વસ સિસ્ટમનું મુખ્ય મથક છે.મગજ, અથવા તે બાબત માટે, શરીરના અન્ય કોઈપણ અંગ, મનની બેઠક ન હોઈ શકે. સેલ્યુલર સ્ટ્રક્ચર્સના સંદર્ભમાં મન ક્યારેય વિચારી શકાતું નથી. માનવ મગજમાં, ઉદાહરણ તરીકે, એક અબજ કોષો છે. મીઠાના નાના દાણામાં દસ અબજથી વધુ અણુઓ હોય છે. જો મગજના કોષો મનની બેઠક બનતા હોત, તો બાદમાં મીઠાના નાના દાણાને પણ સમજવાની સ્થિતિમાં ન હોત, આ વિશાળ બ્રહ્માંડને છોડી દો. રોબોટિક્સનું વિજ્ઞાન, જે લગભગ સિત્તેર વર્ષ જૂનું છે, તે માનવ રોબોટની અંદર પેક કરવા માટે માનવ મનની નકલ કરી શક્યું નથી.                                                                                માણસને ચંદ્ર પર મોકલવું એ માનવ મન દ્વારા વિશાળ વાદળી આકાશની સમજણ અને આનંદની નકલ કરવાની સરખામણીમાં બાળકનો ખેલ છે. જો આપણે માણસને, તેના ચહેરા પર સ્મિત સાથે, તેના પડોશીના ડ્રોઈંગ રૂમમાં ચાનો કપ લેવા મોકલવામાં સફળ થઈ શક્યા હોત તો તે એક મોટી વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિ હોત. કુદરતની સુંદરતાનો આનંદ માણવો અને તમારા પાડોશીને પ્રેમ કરવો એ બંને માનવ મનના કાર્યો છે, જે સામાન્ય માણસોને આશ્ચર્યચકિત કરે છે, જેમાં વૈજ્ઞાનિકો તરીકે ઓળખાતા વિશેષાધિકૃત વર્ગનો સમાવેશ થાય છે.એવું લાગે છે કે વિજ્ઞાન પર નવું શાણપણ ઉભરી રહ્યું છે જેણે હવે તેની વ્યુત્પત્તિને જ્ઞાનથી બદલીને નવા સંસ્કૃત મૂળમાં કાપી નાખી છે. જ્યારે તમે અણુઓ અને તેનાથી આગળ જવા માટે કોષને ટુકડાઓ અને ટુકડાઓમાં કાપવાનું ચાલુ રાખો છો, ત્યારે તમે મન અનુભવો છો. ઓપેનહેઇમર (અમેરિકન), એનરીકો ફર્મી (ઇટાલિયન), અને નીલ્સ બોહર (સ્કેન્ડિબનેવિયન) એ મળીને અણુને હાઇડ્રોન નામના નાના કણોમાં વિભાજીત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમના શિક્ષક, નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા ભૌતિકશાસ્ત્રી, મેક્સ બોહમ, એક ખૂબ જ શાણા વૈજ્ઞાનિક કે તેઓ હતા, તેઓએ તેમને ચેતવણી આપી હતી કે “આ નાનો અણુ જેને તેઓ વિભાજીત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા તે ચોક્કસપણે માનવજાતને એક અથવા બે પાઠ શીખવશે.” આ ભવિષ્યવાણી સાબિત થયું. માનવજાત આ પૃથ્વી પરના માનવ જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં પરમાણુ પતનથી પીડાય છે એટલું જ નહીં, પરંતુ પાંચસો વર્ષનું અર્ધ જીવન ધરાવતા જીવલેણ પ્લુટોનિયમના કચરાનું શું કરવું તે પણ આપણે જાણતા નથી! આપણી ભાવિ પેઢીઓ આપણને આપણી આ “અવિચારી” ક્રિયા માટે જવાબદાર ગણી શકે છે.શબ્દ જોવા માટે સમય કાઢો, મનહીનતા! ભારતીય પ્રાચીન ઋષિઓએ હજારો વર્ષ પહેલાં વૈદિક જ્ઞાનમાં આ સંભાવના વિશે ભવિષ્યવાણી કરી હતી. આધુનિક વિજ્ઞાનને આ વાત હમણાં જ સમજાઈ છે કે તેઓ હાઈડ્રોનને લેપ્ટો-ક્વાર્કમાં વધુ વિભાજિત કરવામાં સક્ષમ છે. બાદમાં તમામ જીવંત અને નિર્જીવ વસ્તુઓમાં સમાન લાગે છે. તેઓ જીવંત વસ્તુઓની અંદર અને બહાર મુક્તપણે ફરતા હોય તેવું લાગે છે. પરંતુ તેઓ એટલા નાના છે કે તેઓ તેમના અભ્યાસ અને વ્યાખ્યાને અવગણે છે. તેમ છતાં, તેઓ મન દ્વારા સમજી શકાય છે. ઉપનિષદોમાં તેનું સુંદર વર્ણન છે:“બહિરંતશ્ચ ભૂતાનામ, ચરમ આચરમ ઉવાચ,સૂક્ષ્માવતેથ અવિજ્ઞાયમ; દ્વારસ્થમ ચ અનિકેતચ તત.”[તે તમામ જીવંત વસ્તુઓની અંદર અને બહાર બંને છે – તે ગતિશીલ છે અને સ્થિર પણ હોઈ શકે છે; તે એટલું સૂક્ષ્મ છે કે તેની તપાસ કરી શકાતી નથી અને સમજી શકાતી નથી, જેઓ તેના અસ્તિત્વથી વાકેફ નથી તેમના માટે તે ખૂબ દૂર છે; જેઓ જાણે છે કે તે ખૂબ નજીક છે!]લેપ્ટો-ક્વાર્કનું ભૌતિકશાસ્ત્ર અને આપણા ઉપનિષદોએ આ ગ્રહ પરની તમામ વસ્તુઓની એકાત્મક પ્રકૃતિનો અહેસાસ કર્યો છે. પશ્ચિમના વૈજ્ઞાનિકો પ્રેરણા માટે પૂર્વ તરફ જોઈ રહ્યા છે. મન એ સબ-એટોમિક ક્વોન્ટમ સ્ટેટ છે (ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ સબ-એટોમિક વિશ્વ સાથે વ્યવહાર કરે છે). માનવ મન, અથવા અન્યથા માનવ ચેતના કહેવાય છે, એક ક્વોન્ટમ સ્તરની વિચારસરણી છે. જેમ “બીજમાં વૃક્ષ છે” તે જ રીતે, ઝાયગોટ, પ્રોટીનનો તે નાનો ટુકડો જે માણસ તેની માતાના ગર્ભાશયમાં જન્મે છે તે દિવસે છે, તે બ્રહ્માંડની દરેક અન્ય જીવંત વસ્તુઓ વિશે જાણે છે! સમાન આનુવંશિક મેક-અપ ધરાવતી કોઈ બે જીવંત વસ્તુઓ નથી. આધુનિક વિજ્ઞાન ચેતનાના ચાર સ્તરો બનાવે છે – જાગ્રત ચેતના, સ્વપ્ન જોવું, ઊંઘવું અને ક્વોન્ટમ ચેતના. હજારો વર્ષોથી ભારતીય શાણપણમાં સમાન વર્ગીકરણ હતું! શિવમ, સુંદરમ, અદ્વૈથમ અને ચતુર્થમ એ નવીનતમ વૈજ્ઞાનિક ચેતના સમાન ચાર તબક્કા હતા.ક્વોન્ટમ ભૌતિકશાસ્ત્રીઓને તેમની ભૂલનો અહેસાસ ત્યારે જ થયો જ્યારે તેઓ લેપ્ટો-ક્વાર્કની પ્રકૃતિને સમજી શક્યા ન હતા કે તેમની રિડક્શનિસ્ટ થિયરીઓ માત્ર એટલી જ આગળ વધી શકે છે અને પદાર્થના ક્વોન્ટમ સ્ટેજથી આગળ નહીં. તેઓને એ પણ સમજાયું કે ક્વોન્ટમ સ્તરે મન અને દ્રવ્ય સમાન છે અને તમે જેની વાત કરો છો તેનાથી કોઈ ફરક પડતો નથી! આઈન્સ્ટાઈનની ઘમંડી પૂર્વધારણા કે “પ્રકાશ કરતાં વધુ ઝડપથી કંઈપણ આગળ વધી શકતું નથી” ઝડપથી ખોટું સાબિત થયું હતું. મન અને દ્રવ્ય એક જ છે એવી અનુભૂતિ સાથે, અસાધારણ ગતિએ મનની ગતિને સમજી શકાય છે. “મનોવેગા” (મનની ગતિ) એ એક પ્રાચીન ખ્યાલ હતો, જે તાજેતરમાં વિજ્ઞાન દ્વારા શોધાયેલ છે, શોધ નથી! ટેલિપોર્ટેશન એ ગેમનું નવું નામ છે.ભૂતકાળમાં પણ વિચારશીલ વૈજ્ઞાનિકો હતા, પરંતુ તેમના અવાજો રિડક્શનિસ્ટ વૈજ્ઞાનિકોના વધુ શક્તિશાળી અવાજોમાં ડૂબી ગયા હતા. પછીના વિજ્ઞાનમાં પૈસાનું મૂલ્ય હતું અને તે વેચાણપાત્ર કોમોડિટી હતી. વર્નર હેઈઝનબર્ગ દ્વારા અનિશ્ચિતતાના સિદ્ધાંતના વધુ સમજદાર સિદ્ધાંતો અને શ્રોડિન્જર (શ્રોડિન્જરની બિલાડી)ની બિલાડીની થિયરી બધા કાર્પેટની નીચે અધીરા હતા. લોકો નદીઓ પર પુલ બનાવી શકે છે (પરંતુ માણસ અને માણસ વચ્ચે નહીં), તેઓ સ્કાય સ્ક્રેપર, સુપર હાઇવે બનાવી શકે છે, અવકાશમાં રોકેટ મોકલી શકે છે અને વાયરલેસ માધ્યમ દ્વારા દૂરના લોકો સાથે વાતચીત કરી શકે છે, અને રિડક્શનિસ્ટની મદદથી માણસને અવકાશમાં મોકલી શકે છે. વિજ્ઞાન. શક્તિશાળી રાષ્ટ્રોએ તેમનો દિવસ યુદ્ધોથી બનાવ્યો, જે ક્ષુદ્ર દિમાગમાં જન્મ્યા, જેના પરિણામે માનવીય દુઃખ ખૂબ મોટા પાયે. રિડક્શનિસ્ટ વિજ્ઞાનનો પતન સર્વગ્રાહી માનવ વિકાસ માટે નથી. તેને મર્યાદિત કરવા માટે, વિજ્ઞાને કુદરતની બક્ષિસનો નાશ કરવામાં મદદ કરી છે; માણસ કુદરતને સંપૂર્ણપણે નાશ કરવાની ધમકી આપી રહ્યો છે.શું વિજ્ઞાન ખરાબ છે?જરાય નહિ! વિજ્ઞાન, સાચા અર્થમાં, માનવજાતનો એકમાત્ર તારણહાર છે. વિજ્ઞાન માનવતાના ભલા માટે વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકે તે જોવા માટે માણસને કુદરતના રહસ્યોનો અહેસાસ કરાવી શકે છે. તે વૈજ્ઞાનિક અથવા તેના નાણાકીય માસ્ટરનું મન છે, જેણે માનવજાત માટે દુ: ખનું સર્જન કર્યું છે અને ક્યારેય વિજ્ઞાન પોતે જ નહીં. હકીકતમાં, વૈજ્ઞાનિક સ્વભાવ વિના માણસ પોતાની જાતને અતાર્કિકતાની ખીણમાં ડૂબી શકે છે. ઓટ્ટો ફ્રિશ અને રુડોલ્ફ પર્લ્સ પ્રથમ અણુ બોમ્બના સૂત્રની કલ્પના કરવા માટે જવાબદાર હતા. પરંતુ તે હેરી ટ્રુમેન અને વિન્સ્ટન ચર્ચિલનું મન હતું જેના પરિણામે તેને 1945માં હિરોશિમા પર તે ભયંકર ઓગસ્ટની સવારે છોડવામાં આવ્યું હતું, જેના પરિણામે મિનિટોમાં 80,000 થી વધુ લોકોના તાત્કાલિક મૃત્યુ થયા હતા. અણુશસ્ત્રોને કારણે વિશ્વભરમાં હજારો લોકો મૃત્યુ પામ્યા છે! ગુનેગાર, તો, વિજ્ઞાન નથી પણ માનવ મન છે.અમે આ કેવી રીતે બદલી શકીએ?ચર્ચિલ અને ટ્રુમેન બંને માત્ર બે કુદરતી વૃત્તિ ધરાવતા મન સાથે જન્મ્યા હતા, ગૌતમ બુદ્ધ, મહાવીર અથવા મહાત્મા ગાંધી જેવા સ્વ-બચાવ અને સંવર્ધન. એ તબક્કે જરા પણ ફરક નહોતો. હિટલર અને તેના લોકોના મન તેઓ જે હતા તે કેવી રીતે બન્યા? દરેક બાળકના નિર્દોષ માનવ દિમાગને દુનિયાના ખરાબ માર્ગોથી શીખવવાનું અમારું હતું. બાદમાં સ્પર્ધા, એક અપ-મેનશિપ, નફરત, અને ઈર્ષ્યા, ક્રોધ, અભિમાન, અહંકાર અને સુપર અહંકારનો સમાવેશ થાય છે. આ એવા લક્ષણો છે જે આપણને રિડક્શનિસ્ટ વિજ્ઞાનના કહેવાતા વૈજ્ઞાનિક સ્વભાવમાંથી વારસામાં મળ્યા છે, જ્યાં સ્પર્ધા એ મુખ્ય શબ્દ છે. હોલિઝમના નવા વિજ્ઞાનમાં (નોન-રેખીય અને CHAOS વિજ્ઞાન) વ્યક્તિ સમગ્રને પ્રેમ અને સહકારથી જુએ છે.આ અનુભૂતિ સાથે, આપણે આપણી પ્રાથમિક શાળાઓમાં તાલીમ પ્રણાલીને બદલવા માટે ઝડપથી આગળ વધવું જોઈએ જ્યાં તમામ ખરાબ ટેવોનું બીજ આપણા નાના નાના બાળકોના નિર્દોષ મનમાં વાવવામાં આવે છે.જો તમે ચર્ચિલ, ટ્રુમેન અને હિટલર જેવા નિર્દોષ બાળકો હતા, તેઓ પુખ્તાવસ્થામાં કેટલાં નિર્દોષ બની જાય છે તે વિશે વિચારશો, તો તમને આપણી શૈક્ષણિક પ્રણાલીની અસરનો ઝડપથી ખ્યાલ આવશે. સ્પર્ધા, રેન્ક, ઈનામો અને તમારી પાસે શું છે તેની આપણી આધુનિક શિક્ષણ પ્રણાલીની મૂર્ખાઈને સમજવા માટે વ્યક્તિએ ફક્ત નાકની બહાર જોવું પડશે. આ આપણા ભારતીય પ્રાચીન શાણપણ માટે જાણીતું હતું જ્યારે નીચે મુજબ માનવ મનને શાંતિમાં તાલીમ આપવા માટે લખવામાં આવ્યું હતું:”એકલા કામ કરવાનો તમને અધિકાર છે,પરંતુ તેના ફળ માટે ક્યારેય નહીં,કર્મના ફળથી તું કાર્યશીલ ન બનો,કે તમે નિષ્ક્રિયતા સાથે જોડાયેલા ન રહો.”“હે ધનંજય, આસક્તિનો ત્યાગઅને સફળતા અને નિષ્ફળતા એકસરખા સંદર્ભે,યોગમાં અડગ રહો; તમારી ફરજો બજાવો,સમ-બુદ્ધિને યોગ કહેવાય છે.ભગવદ ગીતા.અહીં તણાવ સમ-વિચાર પર છે. મારા એક મિત્ર, જે શબ્દના પરંપરાગત અર્થમાં ખૂબ જ સફળ છે, તેણે મને પૂછ્યું કે જો આ વિચારધારાને અનુસરવામાં આવે તો શું વિશ્વમાં પ્રગતિ થઈ શકે? તે કંપનીમાં ઘણા લોકો સ્વાભાવિક રીતે તેની સાથે સંમત થયા. તે શહેરમાં એક ખૂબ જ સફળ ડૉક્ટર છે, જો સફળતાનું મૂલ્યાંકન વ્યક્તિની કમાણી અને શક્તિ દ્વારા કરી શકાય! કમનસીબે, આજે બધી પ્રગતિ માનવજાત માટે દુઃખ લાવવામાં પરિણમી છે. ક્યાંય શાંતિ નથી. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકા, જે આ અર્થમાં ખૂબ જ સફળ છે, તે કિશોરવયની હિંસાની પકડમાં છે જ્યાં હાઈસ્કૂલના વિદ્યાર્થીઓ એકબીજાને ગોળી મારે છે. તેઓ હવે થોડું આત્મનિરીક્ષણ કરી રહ્યા છે. નિર્દોષ બાળકો, શાળાઓમાં અભ્યાસ કર્યા પછી, સમાજમાં તેમના પુખ્ત વયના લોકો માટે ગુનેગાર બની જાય છે. રોજેરોજ આપણે વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના નામે વ્હાઈટ કોલર ગુનાનો ભોગ બનીએ છીએ. આપણે જે ખોરાક ખાઈએ છીએ તે લગભગ ઝેર છે. આજે યુરોપ તેમના માંસની નિકાસ પર અમેરિકન પ્રતિબંધના ભય હેઠળ ફરી રહ્યું છે કારણ કે વિવિધ આનુવંશિક ઇજનેરી પદ્ધતિઓને કારણે માંસ ખરાબ રીતે ઝેરી હોવાનું જણાયું છે. તમાકુ લાખોની હત્યા કરી રહી છે જ્યારે 1998 માટેનો બેસ્ટ મેનેજરનો એવોર્ડ બ્રિટિશ અમેરિકન ટોબેકો કંપનીના સીઈઓને જાય છે! તે મારા મિત્રના ધોરણો દ્વારા સફળ છે!હ્રદયરોગના હુમલાથી લઈને કેન્સર સુધીની દરેક એક ખૂની બિમારી હવે માનવ મનમાં ઉદ્દભવતી હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમનો ઈલાજ કે અન્યથા પણ મન પર આધાર રાખે છે. હૃદયના સ્નાયુ કોશિકા અથવા કેન્સર કોષ સહિત દરેક માનવ કોષનું તેનું સબએટોમિક મન હોય છે જે કાં તો અંતિમ પરિણામ બનાવે છે અથવા તોડે છે! દવાઓ અને શસ્ત્રક્રિયા જેવા પૈસા કમાવવા માટે ટૂંકા ગાળાના ઝડપી સુધારાઓ માત્ર કામચલાઉ રાહત છે. આદિકાળના ઉત્કર્ષ દ્વારા લાંબા ગાળાના લાભો મન પર આધાર રાખે છે, યોગના સમ-મન!જો હું વાચકને સમસ્યાની ગંભીરતાનો અહેસાસ કરાવવામાં સક્ષમ હોઉં અને આપણી જીવનશૈલીમાં પરિવર્તન લાવવાની, તમામ માનવીય બિમારીઓના ઈલાજ તરીકે શાંત મન રાખવાની સખત જરૂર હોય, તો મને થોડી સફળતા મળી હશે. દુન્યવી અર્થમાં ખૂબ જ સફળ લોકો પણ તેમના પરોપકારી કાર્યોથી વધુ સારા બન્યા છે અને વધુ સંપત્તિ એકત્ર કરીને નહીં. રોકફેલર ફાઉન્ડેશન અને ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન એ તેમના સ્થાપકોની સફળતાની વાર્તાઓ છે જેઓ એક સમાન મનની દ્રષ્ટિથી બદલાઈ ગયા છે.એક સમાન મન સાથે પણ વ્યક્તિ સાંસારિક સંપત્તિ મેળવી શકે છે. વ્યક્તિએ પોતાને બનાવવા માટે અન્ય લોકો સાથે તેમનો નાશ કરવા માટે સ્પર્ધા કરવાની જરૂર નથી. એક મુદ્રાલેખ તરીકે સહકાર સાથે જીવી અને જીવવા દો. મનનું નવું વિજ્ઞાન અને તેની ક્વોન્ટમ ચેતના માણસને માત્ર ચંદ્ર પર જ નહીં પણ પાડોશીના ઘરે પણ હસીને મોકલી શકશે.”તમારા દુશ્મનને પ્રેમ કરો, તમારા પાડોશીને પ્રેમ કરો”ઈસુ ખ્રિસ્ત.શું આપણે બધા આ પૃથ્વી પર સમાન નથી? તો પછી તમે તમારા ભાઈ સાથે કેવી રીતે સ્પર્ધા કરી શકો? તેની સાથે સહકાર આપો અને તેને પ્રેમ કરો.

મન ક્યાં છે? વાંધો નહીં તે અંદર અને બહાર દરેક જગ્યાએ છે! તમારા શરીરના દરેક કોષમાં, જેમાં એક લાખ અબજ છે, તે તમારા પર સમાન હોવાને તમારી બહાર શોધશો નહીં!

Leave a comment

Filed under Uncategorized

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.