Monthly Archives: ઓગસ્ટ 2022

મા! ધન્ય બની તુજથી આ ધરતી

મા! ધન્ય બની તુજથી આ ધરતી

મા!તું વ્હાલની ભરતી,વ્હાલની ભરતી,વ્હાલની ભરતી

મા, તારા ખોળામાં સહુને શાતા કેવી મળતી!

તારે હૈયે સ્નેહ નીતરતી એક નદી ખળખળતી

સદા અમારા સુખને કાજે પાલવ તું પાથરતી

મા!તું વ્હાલની ભરતી,વ્હાલની ભરતી,વ્હાલની ભરતી

‘મા’થી મોટી કોઈ પ્રાર્થના નથી જ સચરાચરમાં

આખી દુનિયા સમાઈ જાતી માના એક અક્ષરમાં

મમતાની એ મૂરત જોઈ ઇશની આંખો ઠરતી

મા!તું વ્હાલની ભરતી, વ્હાલની ભરતી,વ્હાલની ભરતી

યામિની વ્યાસ

Leave a comment

Filed under Uncategorized

સાર્કાઝમ: શ્રી પરેશ વ્યાસ

સાર્કાઝમ: શબ્દનો તમાચો અને રમૂજ

મૌન બોલે છે તે સમજાતું નથી વક્ર ઉક્તિઓ છે હાજર સ્ટોકમાં -યામિની વ્યાસ

સાંપ્રત સમાચાર છે કે દક્ષિણ આફ્રિકામાં કામ કરવાની જગ્યાઓમાં સાર્કાઝમ ઉપર પ્રતિબંધ આવી ગયો છે. સાર્કાઝમ એટલે મર્મવચન, મહેણું, કટાક્ષ, વક્રોકિત, વાંકો બોલ, કરડું કે કટુવચન. તો તો સરકારી ઓફિસમાં એનો વાંધો નથી. કારણ કે સરકારી ઓફિસ એ કામ કરવાની જગ્યા છે જ ક્યાં?! બસ, આ જ અર્થ આજનાં શબ્દનો. વાંકું બોલવું. કોઈ વિષે. અમે બોલ્યાં. અહીં અમે સરકારી ઓફિસ અને ‘બાબુડમ’ વિષે બોલ્યા. સાર્કાઝમ એટલે વ્યંગપૂર્ણ ટિપ્પણી જેનો અભિપ્રેત અર્થ સામાન્ય શબ્દાર્થથી વિપરીત હોય અને બીજાની નિંદા કે અપમાન માટે ઉપયોગ થાય તે. સરકારી ઓફિસમાં કામ થતું નથી-ની નિંદા કરવા અમે લખ્યું એ કટાક્ષ ઉર્ફે સાર્કાઝમ.

‘ધ સાઉથ આફ્રિકન’ અનુસાર હવે પછીથી કામની જગ્યાઓ ઉપર ‘ગોસિપ’ (Gossip) ‘સાર્કાઝમ (Sarcasm) અને આઈ-રોલિંગ (Eye-rolling) ગુનો ગણાશે અને જે એવું કરશે એની ઉપર શિસ્તભંગનાં પગલાં લેવાશે. ‘ગોસિપ’ એટલે કુથલી કરવી, નકામી વાતો કરવી. અને ‘આઈ-રોલિંગ’ એટલે આંખો ગોળ ફેરવવી એવું બતાવવા કે સામેવાળાએ જે કહ્યું એ બકવાસ છે, વાહિયાત છે, નકરી સ્ટુપિડીટી છે. હા, બોલ્યાં વિના ય અપમાન થઈ શકે. પણ આજે સાર્કાઝમની વાત.

એક એવો જ બીજો શબ્દ છે આયરની (Irony). અર્થ થાય ઊલટું બોલવું, વક્રોક્તિ કે કટાક્ષવચન. પણ એ યાદ રહે કે દક્ષિણ આફ્રિકાએ આયરની ઉપર પ્રતિબંધ મૂક્યો નથી. સાર્કાઝમ આમ તો આયરની જ છે. બે વચ્ચે ફરક બસ એટલો કે સાર્કાઝમમાં અપમાન હોય છે, સામેવાળાને નીચે દેખાડવાની વૃત્તિ હોય છે, ટીકા હોય છે, લાગણીને ઠેસ પહોંચાડવાની ઈચ્છા હોય છે. કોઈએ કશું ન કરવાનું કામ કર્યું હોય, ‘ભૂલ થઈ ગઈ’ એમ પણ કહે પણ ત્યારે તમે પ્રતિક્રિયા આપો કે ‘બહુ સરસ!’ તો પેલાને ખરાબ લાગે કે ‘તમે આમ વાંકું વાંકું કેમ બોલો છો?’ બસ આ સાર્કાઝમ છે. કોઈ પાર્ટીમાં બહુ મોડા આવે તો તમે કહો કે ‘તમે તો બહુ વહેલાં આવી ગયા, ભાઈ!’ આમાં આયરની પણ છે અને સાર્કાઝમ પણ છે પણ આયરની વિનાનું સાર્કાઝમ પણ હોઈ શકે. જેમ કે એક અસુંદર મહિલાએ એક વાર વિન્સ્ટન ચર્ચિલને કહ્યું કે ‘તમે પીને ટલ્લી થઈ ગયા છો’ તો ચર્ચિલે જવાબ આપ્યો હતો: ‘મારો નશો તો કાલે ઉતરી જશે.’ અહીં કોઈ વક્રોક્તિ નથી પણ છતાં ટીકા તો છે જ. એમ કે એ મહિલા બદસૂરત છે તે રહેશે જ, કાલે પણ. ટૂંકમાં, વક્રોક્તિ એ રમૂજનાં વેશમાં છૂપાયેલો વિરોધ છે, દ્વેષભાવ છે. કહે છે કે વક્રોક્તિ રમૂજનું સૌથી નીચ સ્તર છે પણ એ છે જબરું મઝાનું. અને બેહદ બૌદ્ધિક પણ છે. ‘સારાભાઈ વર્સિસ સારાભાઈ’ ટીવી સીરીયલનો ઇન્દ્રવદન વક્રોક્તિનો બેતાજ બાદશાહ છે. એ વક્રોક્તિથી રમૂજ નિષ્પન્ન કરે છે. દા. ત. માયાને કહે છે કે ‘કમ ઓન માયા! પ્લીઝ ડોન્ટ ક્રાય. તુમ તો જાનતી હો કે રોતે હુએ તો તુમ ઓર ભી અચ્છી નહીં લગતી!’

મૂળ ગ્રીક શબ્દ સાર્કાસમોસ-માં સાર્કા એટલે માંસ કે માંસનો ટૂકડો. સાર્કાસમોસ એટલે કૂતરો ચીરે એમ માંસને ચીરી નાખવું તે. સાર્કાઝમમાં શાબ્દિક હિંસા છે. સાર્કાઝમ શબ્દ ઇંગ્લિશ ભાષામાં સને ૧૬૧૦થી શામેલ છે. એક શબ્દ સટાયર (Satire) પણ છે. સટાયર એટલે અન્યનાં દુર્ગુણ, અવગુણ કે અપલક્ષણનો ઉપહાસ કરનારું લખાણ. એક જાતની વક્રોક્તિ જ થઈ. સટાયર જો કે સાર્કાઝમની સરખામણીમાં લાંબુ હોય છે અને જરૂરી નથી કે સટાયર કડવું જ હોય. સાર્કાઝમ ઉર્ફે અપમાનજનક વક્રોક્તિ ઘણી વાર વધારે અસરકારક હોય છે. ધીમે ધીમે કહીએ તો કાંઈ સુધારો ન થાય પણ વાંકું કહીએ તો એને લાગી આવે. નારાજ થાય પણ સુધારો ય થાય! ‘મેં તાળી એટલે નથી પાડી કે તમારી કવિતા અમને ગમી. મેં તાળી એટલે પાડી કે એ પૂરી થઈ!’ કવિને ખ્યાલ આવે કે એની કવિતા રોશેષિસ છે. અને પછી સુધારો થાય. આમ જુઓ તો સાર્કાઝમ મઝાની આદત છે. સામાવાળાનું જે થવાનું હોય તે થાય! કોઈને તમાચો મારવો પણ આ તો ભાઈ, શબ્દોનો તમાચો છે. એવું ય કહેવાય છે કે મૂર્ખાઓનું અપમાન કરવું હોય તો વક્રોક્તિ કહેવી. અપમાન ય થાય અને એને એમ કે મારા સમૂળગાનાં વખાણ કર્યા!

‘કાશ્મીર ફાઇલ્સ’નાં ડાયરેક્ટર વિવેક અગ્નિહોત્રીને મધ્યપ્રદેશનાં એક આઈએએસ અધિકારી નિયાઝ ખાને કહ્યું કે ‘તમારી ફિલ્મની આવક કાશ્મીરી પંડિતનાં બાળકોનાં શિક્ષણમાં તમારે દાન કરી દેવી જોઈએ’. અમને લાગે છે આ સાર્કાસ્ટિક ટ્વીટ હતો. વિવેક્ભાઈએ પણ વિવેકથી કહી દીધું કે ‘હા, તમે પણ તમારા લખાયેલા પુસ્તકોની રોયલ્ટી રકમ દાન કરી દો’. સાર્કાઝમ વિ. સાર્કાઝમ!

વક્રોક્તિ જો આદત બની જાય તો સંબંધ તૂટે. એટલે એમ કરવું ટાળવું. તમે વ્યગ્ર હો અને કોઈ પૂછે કે ‘તમે કેમ છો?’ તો ‘ખૂબ સારું!’-એવું બોલવું ટાળવું. જો એ તમારો પોતીકો હોય તો સીધી વાત કરો. અરે, પોતાની સાથે વાત કરો તો પણ વક્રોક્તિ ટાળવી. મેં કાંઈ ભૂલ કરી, ‘બહુ સરસ મિસ્ટર પરેશ વ્યાસ, સારું કર્યું!’ આવી જાત વક્રોક્તિ પણ શું કામ? એની જગ્યાએ ‘ભૂલ તો બ્રહ્માની ય થાય, હવેથી હું કાળજી લઇશ’, એવું હું મારી જાતને કહું તો સારું. અને એ પણ વિચારી લેવું કે તમે અવળું બોલો, ટોણો મારો તો સામેવાળાની પ્રતિક્રિયા પણ સાર્કાસ્ટિક હોઈ શકે. પછી તો મહાભારત થઈ જાય! વાંકું બોલવું, કરડું બોલવું, એનાં કરતાં ભલું બોલવું સારું. છોરો કે’દાડાનો કરડું કરડું કરતો’તો પણ કટુવચન જો વ્યસન બની જાય તો ખોટું. વક્રોક્તિ માત્ર ઉક્તિ (બોલ, કથન,વચન) છે એવું નથી. ઇશારામાં પણ થાય. અથવા શબ્દમાં પણ લખાય. અહીં સંભાળવું. વધારે પડતી ગેરસમજ ન થાય તે જોવું. સાર્કાઝમથી સામી વ્યક્તિમાં સુધારો થાય એવી અપેક્ષા રાખો તો તમારી એમ કહી/લખી દીધા પછીની વાત અને હાવભાવ સારા હોવા જોઈએ. શબ્દોનાં ઘા થાય તો રૂઝ આવતા વાર લાગતી હોય છે, સાહેબ! અને લખો ત્યારે તેને ‘સેન્ડ’ કરતાં પહેલાં ‘રી-રીડ’ કરવું. સાર્કાઝમ આમ તો ઇન્ટેલિજન્ટ વ્યક્તિની નિશાની છે. જે સાર્કાઝમ કહી/લખી શકે, એ વ્યક્તિ બેલાશક હોંશિયાર છે. પણ એનાથી સંબંધ તૂટે છે. એના કરતા સબ કુછ શીખા હમને, ન શીખી હોંશિયારી-નું ગીત ગાવું હિતાવહ છે.

શબ્દ શેષ:

“તમે પહેલેથી જ આટલા મૂર્ખ છો કે પછી આજે કોઈ ખાસ પ્રસંગ છે?” –અજ્ઞાત

Leave a comment

Filed under Uncategorized

બ્રાઉનનોઝિંગ:Paresh Vyas

બ્રાઉનનોઝિંગ: ખુશામતનો રંગ બદામી

इस लज्जित और पराजित युग में, कहीं से ले आओ वह दिमाग़,

जो खुशामद आदतन नहीं करता -रघुवीर सहाय

શશી થરૂર ટ્વીટયા. સંસદમાં મિનિસ્ટર્સ આવું કરે છે, વારંવાર કરે છે. એમ કે તેઓનું કોઈ પણ ભાષણ મોદીસાહેબનાં ગુણગાન વિના પૂર્ણ થતું નથી. મિનિસ્ટર્સ સંસદમાં બ્રાઉનનોઝિંગ (Brownnosing) કરે છે. આ બ્રાઉનનોઝિંગ નોર્થ કોરિયાની ભારતીય આવૃતિ છે વગેરે. તેઓ વિરોધ પક્ષમાં છે એટલે વિરોધ તો કરે જ. તેઓ સત્તામાં હોત તો તેઓ પણ રાહુલજીનાં ગુણગાન ગાતા હોત? ગાવા જ પડે. નહીં તો ફેંકાઇ જવાય.

અમે માનીએ છીએ કે આપણાં પ્રધાનમંત્રીમાં અનેક ગુણ છે. અમે માનીએ છીએ કે તેઓ દેશ માટે પૂર્ણકાળ સમર્પિત છે. અમે માનીએ છીએ કે સત્તા માટે કોઈ અંગત લાભ તેઓએ મેળવ્યો નથી. અમે માનીએ છીએ કે તેઓ હીરો છે. સંસદમાં આવે છે ત્યારે કે પછી લોકો વચ્ચે જાય છે ત્યારે, મોદી.. મોદી-નાં નારા લાગે છે. અમને પણ થાય છે કે આવો નેતા અજોડ છે. પણ મોદીસાહેબ માટે અમારા વખાણ અને મોદી સાહેબ માટે સાંસદોનાં વખાણ વચ્ચે ફેર છે. અમારે કોઈ અંગત લાભની ખેવના નથી. અમે વખાણ કરીએ છીએ એ બ્રાઉનનોઝિંગ નથી. પણ સાંસદો કરે છે એ બ્રાઉનનોઝિંગ છે. તેઓ પોતાનાં અંગત લાભ માટે આવું કહે છે-એવું શશી થરૂર કહે છે. શશી થરૂરની ટીકા અલબત્ત મોદી સાહેબ માટે નથી. એમની ટીકા એમનાં મિનિસ્ટર્સ માટે છે. કોઈ પણ મિનિસ્ટર જ્યારે કોઈ પણ વિષયનો ઉત્તર આપે છે કે રજૂઆત કરે છે ત્યારે ગમે તે રીતે મોદી સાહેબને વચ્ચે લઈ આવે છે અને તેઓનાં ભરપૂર વખાણ કરે છે. શશીભાઈને આ વધારે પડતું લાગે છે. ગુજરાતી લેક્સિકોનમાં બ્રાઉનનોઝ શબ્દ અમે ગોત્યો ગોત્યો ને તો ય ના જડ્યો.. પણ દુનિયાની ૨૧ ઇંગ્લિશ ડિક્સનરીઝ બ્રાઉનનોઝ શબ્દનો અર્થ કહે છે. આ શબ્દ બ્રાઉન-નોઝ પણ લખાય છે. બંને જોડણી સાચી છે. આજે આપણી ગરવી ગુજરાતી ભાષામાં આ શબ્દની વાત કરવી છે.

‘બ્રાઉન’ એટલે બદામી કે તપખીરિયા રંગનું અને ‘નોઝ’ એટલે નાક. આ શાબ્દિક અર્થ છે. એક મુહાવરા તરીકે એનો અર્થ થાય છે: કશુંક મેળવવા માટે, લાભ ખાટવા માટે કરવામાં આવતી ખુશામતખોરી. તમે એને ભક્તિ પણ કહી શકો. ઓ નેતા ભજીએ તને, મોટું છે તુજ નામ, ગુણ તારા નિત ગાઈએ, પણ શા માટે? થાય અમારા કામ! એટલે એમ કે આળપંપાળ, વારંવાર, લગાતાર….. ઇંગ્લિશ ભાષામાં એક શબ્દ છે ઑબ્સિક્વિઅસનેસ (Obsequiousness). એનો અર્થ થાય ચાટુકારિતા, અતિદીનતા, અધમ તાબેદારી, ગુલામવેડા. કુછ પાને કે લિયે કુછ ખોના પડતા હૈ! અહીં લોકો પોતાનું સ્વમાન ખોઈ બેસે છે. તારીફ પે તારીફ, તારીફ પે તારીફ.. તારીફનો રંગ તપખીરિયો! માત્ર લાભ માટે જ નહીં પણ પોતાના તરફ ધ્યાન આકર્ષિત કરવા માટે, પોતે જે કરે છે એનાં વખાણ થાય એ માટે પણ સાહેબની પગચંપી થાય એ બ્રાઉનનોઝિંગ છે.

અમે અલબત્ત શબ્દનાં મૂળ સુધી જઈએ છીએ. આ શબ્દનું મૂળ જો કે અશ્લીલ છે, અભદ્ર છે. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં એવું કહેવાતું કે જેની પાસેથી લાભ લેવાનો હોય એની ખુશામત કરવી જોઈએ. એટલે એનું પોતાનું નાક એ શક્તિશાળી નેતાનાં મળદ્વાર પર રગડવું. આ ફિગર ઓફ સ્પીચ છે. ગુજરાતીમાં કહીએ તો શબ્દાલંકાર અથવા ચિત્ર કે આકૃતિ દ્વારા નિરૂપણ કરવું. હવે એવી ચોક્કસ જગ્યાએ નાક રગડો તો નાકનો રંગ પણ પછી બદલાઈને બ્રાઉન થઈ જાય. વાસ પણ આવે અને સ્વાભાવિક રીતે એ સુવાસ તો ન જ હોય. ખુશામત કરવી એટલે આવું કર્યું હોય એવી કલ્પના. આવું આંગિકમ કરવું પડે એવો અર્થ અહીં નથી આ શબ્દ અમેરિકન આર્મી દ્વારા ૧૯૩૦નાં દસકામાં બોલચાલમાં આવ્યો હોય એવું અનુમાન છે. નાક સ્વાભિમાનનું રૂપ છે. નાકને એવી જગ્યાએ લઈને રગડવું સ્વાભાવિક રીતે સ્વાભિમાન ત્યજી દેવા જેવું ગણાય. આમ નાક બ્રાઉન થાય અને આખી પ્રક્રિયા બ્રાઉનનોઝિંગ કહેવાય. આ શબ્દનું મૂળ ભલે અશ્લીલ છે પણ આવો શબ્દપ્રયોગ કરવો અશ્લીલ નથી. એટલે એમ કે શશી થરૂર તેઓનાં સાથી સાંસદો માટે આવો શબ્દ પ્રયોજે એનો અર્થ અભદ્ર નથી. બ્રાઉનનોઝિંગ એ ટીકા છે, ગાળ નથી. સાદી સીધી ભાષામાં આનો અર્થ ‘ચમચાગીરી’થી વધારે નથી. ઘણી વાર અશ્લીલ મૂળ છે એટલે પ્રસ્તુત શબ્દને વધારે રોચક અને અસરકારક બની જાય છે.

બ્રાઉનનોઝ આમ તો ઓફિસનો શબ્દ છે. પ્રમોશન મેળવવા બોસની ગુદા-ચાટૂતા પ્રવૃત્તિ એટલે બ્રાઉનનોઝિંગ. એવા ય કર્મચારી હોય છે જે સાહેબની સેવા કરવામાં તદ્રુપ થઈ જાય છે. વાતે વાતે વખાણ બ્રાઉનનોઝિંગનાં લક્ષણો છે. બીજા કર્મચારી કેવા બેકાર છે પણ હું અને માત્ર હું જ છું જે એકમેવ આપને વફાદાર છું. હું તો સાહેબનો જોડો પૉલિશ કરી આપું. સાહેબનાં છોકરા રમાડું, સાહેબની બાયડીને શોપિંગ કરાવું, સાહેબનાં કૂતરાંને ફરવા લઈ જાઉં. કોર્પોરેટ સીડીમાં ઉપર ચઢવા માટે નાકનો રંગ બદામી હોવો જરૂરી છે. જો કે હું સક્ષમ હોઉં, અસરકારક અને ઉદ્યમશીલ હોઉં, અને નૈતિકતા મારો સ્વભાવ હોય તો મારે બ્રાઉનનોઝર બનવાની જરૂર નથી. પણ.. પણ અહીં મુશ્કેલી એ છે કે મારા સહકર્મી બ્રાઉનનોઝર અમારા સાહેબની કોઈ એક ચોક્કસ જગ્યાએ ચાટૂતા કરીને આગળ વધી જાય છે અને હું રહી જાઉં છું. સ્વાભાવિક છે કે હું પછી દિલ લગાવીને કામ ન જ કરું. સમગ્ર રીતે જોઈએ તો બ્રાઉનનોઝિંગ સંસ્થાની પ્રોડક્ટિવિટી ઘટાડે છે. રાજકારણની વાત જો કે અલગ છે અહીં આખો મામલો જ બ્રાઉનનોઝિંગ પર ચાલે છે. જો રાજકીય કાર્યકર પોતાનું નાક ઊંચું રાખવા જાય તો રવડી જાય. તેઓએ તો નમો નમો કે નમો રાગા કે નમો અકે કરતાં જ રહેવું પડે. ખુશામતનો રંગ બદામી છે. ઇતિ સિધ્ધમ્.

શબ્દ શેષ:

‘મને ખબર નથી કે કોણ પહેલો આવે, બ્રાઉનનોઝ વર્કર કે એરોગન્ટ બોસ? સીધી વાત છે કે હું બેઉને ધિક્કારું છું અને એનો હિસ્સો બનવા માંગતો નથી.’ – રોડોલ્ફો પેયોન

Leave a comment

Filed under Uncategorized

કોરા કાગળની કુસ્તી

Leave a comment

by | ઓગસ્ટ 25, 2022 · 3:11 એ એમ (am)

ટૅસિટર્ન/Paresh vyas

ટૅસિટર્ન: મિતભાષી

લાગણીઓની જાત જનમથી છે મિતભાષી, વરસે અનરાધાર અને વાછટમાં બોલે. – જવાહર બક્ષી

વાછટ એટલે વરસાદ આવતાં બારી બારણાંમાંથી આવતી ઝીણી છાંટ. આપણી લાગણી એવી જ છે. આમ વરસે અનરાધાર. પણ આમ બોલે જરીક જરીક. એ જ રીતે આપણું ‘બોલવું’ પણ વાછટ જેવું જ હોવું જોઈએ. હળવું પણ અસરદાર. ગુજરાતીમાં ‘મિતભાષી’ શબ્દ જબરો મઝાનો છે. (‘મીત’ એટલે મીતવા, મિત્ર, પ્રિયતમ. પણ) ‘મિત’ એટલે માફકસર હોય તેટલું, પરિમિત, માપ કે પ્રમાણસરનું, જોઈએ તેટલું, માપનું, યથાપ્રમાણ, ઘટતું હોય તેટલું જ, મર્યાદિત. મિતભાષી એટલે પ્રમાણસરનું જ બોલે. ઓછું બોલે તે. ક્યારેક ન ય બોલે તે. આપણો શબ્દ વૈભવ જબરો છે. મિત-માં હ્રસ્વ ‘ઇ’ જો દીર્ઘ ‘ઈ’ થઈને મીત થઈ જાય તો જે મર્યાદિત છે, એ અમર્યાદિત થઈ જાય કારણ કે મીત કે પ્રિયતમમાં કોઈ માફકસરતા હોતી નથી! પણ આપણે આજે મિત-ની વાત કરવી છે. એવી વ્યક્તિ જે મિતભાષી છે. ઓછું બોલે છે. જોઈતું જ બોલે છે. થોડું જ બોલે છે. ભૂતકાળમાં સત્તાસ્થાનેથી મનમોહન સિંઘ આવા હતા. આજે આપણાં વિદેશમંત્રી સુબ્રમણ્યમ જયશંકર એ જ કેટેગરીમાં આવે છે. તેઓનાં નામેરી સુબ્રમણ્યમ સ્વામીથી તદ્દન વિપરીત. પણ ઓછું બોલવું એ ય ગુનો? લોકસભામાં એક સભ્યએ આરોપ મૂક્યો કે આપણાં વિદેશ મંત્રી ટૅસિટર્ન(Taciturn) છે. માંડીને વાત કરતા નથી. અમને વિદેશ નીતિ સમજાવતા નથી. મોટે ભાગે મૌન રહે છે. એસ. જયશંકર લોકસભામાં એ આરોપનું ખંડન કરતા બોલ્યાં કે આપણી સાંપ્રત વિદેશ નીતિમાં આપણો દેશ અને આપણું હિત સર્વોચ્ચ છે. આપણે અન્ય દેશોને જ્ઞાન આપવાની જરૂર નથી. આપણી ભૂમિકા શું છે? આપણું પ્રદાન શું છે?- બસ એની જ ચિંતા આપણે કરવી જોઈએ. એક સાંસદ મહોદયે અગાઉ શ્રી કૃષ્ણામેનનનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આઝાદી પછીનાં સમયમાં કૃષ્ણામેનન યુનાઈટેડ નેશન્સ (યુએન)માં નવ વર્ષ સુધી ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળનાં ચેરમેન રહ્યા હતા. કહે છે કે તે સમયે નહેરુ પછી તેઓ ભારતનાં સૌથી વધારે શક્તિશાળી નેતા હતા. તેઓ યુએન ઇતિહાસમાં સૌથી લાંબુ પ્રવચન આપવાનો વિક્રમ ધરાવે છે. આ સંદર્ભમાં હમણાં જ પૂર્ણ થયેલા સંસદસત્રમાં પોતાના જવાબમાં આપણાં વિદેશમંત્રીએ કહ્યું કે ‘કૃષ્ણામેનન કલાકો સુધી જે બોલતા રહેતા એ જ વાત હું માત્ર છ મિનિટ્સમાં કહી શકું!’ બોલવું ઓછું. કામ જ બોલે. તંઈ શું? ટૂંકમાં ‘ટૅસિટર્ન’ હોવું ખરાબ નથી.

ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર ‘ટૅસિટર્ન’નો એક અર્થ થાય છે: મીંઢું. મીંઢું એટલે? મીંઢું એટલે ઊંડા મનનું; સમજે પણ બોલે બહુ જ થોડું તેવા સ્વભાવનું, જાણતું હોય છતાં બોલે નહિ તેવું, મનમાં સમજે પણ બહાર દેખાવા ન દે તેવું. ખંધું, ધૂર્ત, લુચ્ચું એવો ય અર્થ થાય. અમે જો કે ગુજરાતી લેક્સિકોનનાં આ બીજા અર્થ સાથે સહમત નથી. મેરિયમ વેબ્સ્ટર ડિક્સનરી અનુસાર ટૅસિટર્ન એટલે- બોલવું જેનો સ્વભાવ નથી એ. ઓક્સફોર્ડ ડિક્સનરી પણ એવું જ કહે છે. રીઝર્વડ્. નિગૂઢ. ઓછાબોલું. થોડા નકારાત્મક ભાવ સાથે તમે એને ‘અતડું’ પણ કહી શકો. ટૂંકમાં ચૂપ ચૂપ રહેનાર, ઘડી ઘડી મૌન અવસ્થામાં સરી જાય તેવી વ્યક્તિ. હિંદી ભાષામાં એને ‘ચુપ્પા’ પણ કહે છે. ટૅસિટર્ન શબ્દનાં મૂળમાં પણ ખંધું, ધૂર્ત, લુચ્ચું એવો અર્થ નથી. મૂળ લેટિન શબ્દ ‘ટૅસિટસ’ એટલે સાયલન્ટ. સાયલન્ટ એટલે શાંત, નિઃશબ્દ, નિસ્તબ્ધ. લેટિન ‘ટૅસિટર્નિટેટમ’ એટલે ચૂપકીદી, શાંતિ જાળવવી તે. આમાં ય ક્યાંય ખંધું કે મીંઢું હોવું- એવો અર્થ નથી. એ અર્થમાં ટૅસિટર્નમાં ક્યાંય મીંઢાપણું નથી. મનમોહન સિંઘ કે સુબ્રમણ્યમ જયશંકરમાં મિતભાષિતા છે, મીંઢાપણું નથી.

આ તો સ્વભાવનાં લક્ષણ છે. કોઈ બોલબોલ કરે. કોઈ ચૂપ ચૂપ રહે. શું સારું? શું ખરાબ?- એ કહેવું મુશ્કેલ છે. આમ જુઓ તો ઓછું બોલીએ તો સમજફેરનાં પ્રોબ્લેમ્સ ઓછા થાય. મૈંને ઐસા તો નહીં કહા થા-એવું કહેવું ન પડે. પણ જો બોલીએ નહીં તો આપણાં બોર ન વેચાય. એટલે એમ કે સામેવાળો બૉર થઈ જાય તો ય આપણે બોલવું તો પડે. પતિ પત્ની તરીકે સાથે રહેવાની સજા પામેલા લોકોએ શરમે કે ધરમે જોડે રહેજો રાજ-નું ગાણું ગાવું પડતું હોય છે. સામાન્ય રીતે પુરુષ ઓછું બોલે. ગુજરાતીમાં એક શબ્દ ‘મૂંજી’ પણ છે. મૂંજી એટલે મૂંગું, બોલે નહીં એવું. મૂંજી શબ્દનાં અન્ય અર્થ પણ ભગવદ્ગોમંડલમાં દર્શાવ્યા છે. જેમ કે કંજૂસ, ખલ, શઠ, મૂઢ, જડ. પણ ટૅસિટર્ન માટે મૂંજી શબ્દનાં આવા અર્થને ઇગ્નોર કરવા પડે. સ્ત્રી સામાન્ય રીતે મૂંજી હોતી નથી. અને હોય તો એવી ટૅસિટર્ન સ્ત્રી ખતરનાક હોય છે. જ્યારે એ ચૂપ થઈ જાય ત્યારે ભાયડાનું તો આવી જ બને! વિખ્યાત જર્મન કવિ વૉન ગોથે એવું કહેતા કે ટૅસિટર્ન અને સીરિયસ-માઇન્ડેડ (ધીરગંભીર) સ્ત્રી જો જોવિયલ પુરુષ સાથે લગ્ન કરે તો એ ભૂલ છે. જોવિયલ એટલે મોજીલું, આનંદી, ઉત્સવપ્રિય, પ્રસન્નચિત્ત, લહેરી. પણ તેઓ આગળ કહે છે કે જો ઊલટું થાય તો એ ભૂલ નથી. મતલબ કે ધીરગંભીર પુરુષ જો લાઇટ-હાર્ટેડ સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરે તો વાંધો નથી. લાઇટ-હાર્ટેડ એટલે આનંદી, મોજીલું, બેફિકરું. માટે હે વાંચકો, પ્રેમ ગમે તેની સાથે કરવો પણ લગ્ન એ તો લાંબા ગાળાનું કમિટમેન્ટ છે. ત્યારે વાન ગોથેની વાત ધ્યાનમાં રાખવી, નહીં તો ગોથું ખાઈ જવાય. હેં ને?!

મિતભાષિતા સ્વભાવ હોય તો બદલવાની જરૂર નથી. કવિવર રાજેન્દ્ર શુક્લ તો કહે જ છે કે ‘છે ને કલકોલાહલે આ સાવ મૂંગું મૂઢ સમ, આ એકલું પડતાં જ તો કેવું ગરજતું હોય છે!’ લોકો વાત કરે, બોલે, બકબક કરે. ભલે કરે. આપણે સાંભળવું. અવલોકન કરવું. આમ પણ બોલે છે એનું આજકાલ કોઈ સાંભળતું જ નથી. લિસનિંગ ટૂ ઈઝ એન આર્ટ! પણ એવું ક્યાં થાય છે. સૌ કોઈ બસ -મુઝે કુછ કહેના હૈ, મુઝે કુછ કહેના હૈ-ની રટણ લગાવે છે. કોઈ -પહેલે આપ, પહેલે આપ-ની લખનવી નવાબી તહેજીબ દેખાડતા નથી. મને લાગે છે કે આપણાં વર્ગખંડોમાં મિતભાષિતા ફરજિયાત ભણાવવી જોઈએ. ઓછું બોલવાની કલા, બીજાને સાંભળવાની કલા! કારણ કે ન બોલવામાં નવસો ગુણ છે!

શબ્દ શેષ:

‘જ્ઞાની માટે ટૅસિટર્ન હોવું ઉપયુક્ત છે.’ –મયન્માર કહેવત

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ઓર્વેલિયન: paresh Vyas

ઓર્વેલિયન: સ્વતંત્રતાનો માપદંડ

અને થઈને કવિ, માગું એટલું

ના તું અમારા કવિવૃંદને કદી

ઝૂલંત તારે કર પીંજરાના

બનાવજે પોપટ- ચાટુ બોલતા.

સ્વતંત્રતા, દે વરદાન આટલું. -ઉમાશંકર જોશી

એમેઝોન અત્ર તત્ર સર્વત્ર છે. આમ ઇ-કોમર્સનું પ્લેટફોર્મ. વેચનાર વેચી શકે, ખરીદનાર ખરીદી શકે. લોકોને પૂરતી પસંદગીનો અવકાશ. અને આપણે સ્વતંત્ર છીએ ખરીદી કરવા માટે. પણ સમાચાર છે કે એમેઝોનનાં કર્મચારીઓ સ્વતંત્ર નથી. તેઓ માટેનાં આંતરિક સંદેશા વ્યવહારનાં એપ ઉપર કેટલાંક શબ્દો પ્રતિબંધિત થશે. કર્મચારી ‘યુનિયન’ બનાવે તો નહીં જ પણ એ શબ્દ પણ આંતરિક ગૃપમાં લખી ન શકે. ‘ફાયર’ એટલે નોકરીમાં કાઢી મૂકવું. ફાયર શબ્દ લખી ન શકાય. અલ્યા, આગ લાગે તો શું? ‘ફાયર’ શબ્દ ન લખાય તો ‘સળગી ગયું’ એવું લખવું! તંઈ શું? ‘ટર્મિનેટેડ’ (નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવા), ‘પે રાઇઝ’ (પગાર વધારો), ‘ગ્રીવન્સ’ (ફરિયાદ), ‘ફેવરિટીઝમ’ (તરફદારી) શબ્દો પર પણ પ્રતિબંધ. આ શબ્દો જાણે કે છે જ નહીં. જેફ બેઝોસનું પોતાનું સામ્રાજ્ય છે. તેઓનાં કર્મચારીઓએ વફાદાર તો રહેવું પડે. ‘મેરી બિલ્લી ઓર મુઝિસે મ્યાઉં’- આ ન ચાલે! પ્રતિબંધ માટે ઇંગ્લિશ ભાષામાં એક શબ્દ છે: ઓર્વેલિયન. એવી જ રીતે, જે બે મોઢાંની વાત હોય કે જેમાં કોઈ કહે કાંઈ પણ… એનો અર્થ એનાથી ઊલટો જ નીકળે તો એવી સ્થિતિ માટે પણ ‘ઓર્વેલિયન’ શબ્દનો ઉપયોગ થાય. પુતિન માટે એવું કહેવાય છે કે એ શબ્દ ઉપયોગમાં માહેર છે. તેઓ કહે છે કે આ વૉર (યુદ્ધ) નથી. આ ‘પીસ કીપિંગ ડ્યુટી’ (શાંતિ બહાલ કરવાની ફરજ) છે. યુક્રેન સંસદમાં સાંસદ કિરા રુડિકે કહ્યું કે પુતિન જ્યારે કહે કે સૈન્યને પાછું ખેંચું છું ત્યારે એવું માનવું કે તેઓ ફરીથી આયોજનબદ્ધ હૂમલો કરશે. તેઓ એવું કહે કે યુક્રેન પરમાણુ શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરવાની કોશિશ કરે છે ત્યારે એમ સમજવું કે પુતિન પોતે એવી સાઝિશ રચી રહ્યા છે. આ ડબલસ્પીક (બે મોઢાની વાત) છે, ઉપરોક્ત બંને આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચારોમાં ઓર્વેલિયન (Orwellian) શબ્દ ઉપયોગ થયો છે. આપણે એ શબ્દ સમજીએ.

બ્રિટિશ લેખક જ્યોર્જ ઓર્વેલે વર્ષ ૧૯૪૯ માં એક નવલકથા લખી જેનું શીર્ષક હતું: 1984. એમણે લખ્યું કે ભવિષ્યમાં એવું શાસન આવશે, જેમાં લોકોનાં મૂળભૂત હક્કો પર તરાપ મરાશે. સરકાર જ સર્વ સત્તાધીશ. સરકાર સામે આંગળી ચીંધે એ મર્યો જ સમજો. ગાયબ થઈ જાય. અવશેષ પણ ન મળે. એની હયાતીનાં સર્વ પ્રમાણ પણ નષ્ટ કરી દેવામાં આવે. એમ કે એવી વ્યક્તિ ક્યારેય હતી જ નહીં આ દુનિયામાં. તેઓ ‘થૉટ પોલિસ’નો વિચાર રજૂ કરે છે. સરકારની ટીકા કરવાનો વિચાર માત્ર કરો કે પોલિસ પકડી જાય. આવા શાસનમાં ‘શાંતિ મંત્રાલય’ યુદ્ધનો મામલો સંભાળે, ‘સત્ય મંત્રાલય’ જૂઠને ઉજાગર કરે અને ‘પ્રેમ મંત્રાલય’ નફરત ફેલાવવાની કોશિશ કરે અને છેલ્લે ‘પુષ્કળ મંત્રાલય’ જે દુષ્કાળ, ભૂખમરોની બાબત સંભાળે. સૂત્ર લખાયા હોય: ‘યુદ્ધ એ જ શાંતિ’ ‘આઝાદી એ જ ગુલામી’ અને ‘અજ્ઞાન એ જ શક્તિ’. આ ‘ડબલથિંક’ છે. પુતિન કહે છે કે આ યુદ્ધ નથી, આ શાંતિ બહાલ લરવાની પ્રક્રિયા છે એ ‘ડબલસ્પીક’ છે. જેફ બેજોસ કહે છે કે એમઝોનમાંથી હું કોઈને ‘લે ઓફ’ (નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવું) કરતો નથી, હું ડાઉનસાઈઝિંગ (સંસ્થાનું ક્દ ઘટાડવું) કરું છું. એ ‘ડબલસ્પીક’ છે. આવું અથવા આના જેવું જે હોય એ ઓર્વેલિયન કહેવાય. ઓર્વેલે કહ્યું’તું એવું. ઓર્વેલ તો લેખકની અટક છે. જૂના ઇંગ્લિશમાં ઓર્વે એટલે ઝરણું. ઝરણું પાસે રહેતા એટલે એમની અટક થઈ ઓર્વેલ. જ્યોર્જ ઓર્વેલની ‘1984’ વ્યંગ નવલકથામાં જે શાસન પ્રણાલિની વાત લખી એવી વાત ઓર્વેલિયન કહેવાય. લેખકની અટક શબ્દ બનીને આજે ઇંગ્લિશ ભાષાની ૨૩ ડિક્સનરીઝમાં શામેલ થઈ ગઈ. આમ એક મૂળ શબ્દ તો હતો જ. ટોટાલિટેરિઅન (Totalitarian). અર્થ થાય સર્વસત્તાત્મક અથવા એકહથ્થુ શાસન. પણ ઓર્વેલિયન શબ્દનો એક અલગ જ સ્વાદ છે.

1984માં શું હશે? એવું ૧૯૪૯માં લખાયેલું. અત્યારે ૨૦૨૨ છે. ટેકનોલોજી એવી કે સરકાર માટે ઓર્વેલિયન થવું સરળ થઈ ગયું. એક શબ્દ છે: ‘બિગ બ્રધર’. મોટાભાઇ. એ સઘળું જુએ, ધ્યાન રાખે, ધ્યાનમાં રાખે છે અને… આપણ કોણ? આપણ લોક, સાદા સીધા, મેસેજ ફોરવર્ડિયા, વોટ્સએપ કે ટ્વીટ કરીને પોતાનો બળાપો કાઢતા અને પછી થાકીને લોથપોથ થઈ પોઢી જતા લોક. આપણને સંતોષ છે કે આપણે શ્રેષ્ઠ યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ. સુખ અને દુ:ખ એ તો મનની સ્થિતિ છે- એવી છેક ખોટી વાત વર્ષોથી જાણકારો, જ્ઞાનીઓ, કવિઓ, લેખકો આપણને સમજાવી રહ્યા છે. ન્યૂયૉર્ક ટાઈમ્સનાં એક આર્ટિકલનું શીર્ષક હતું: આ મારો ફોન નથી, ‘ટ્રેકર’ છે. ટ્રેકર એટલે પગેરું શોધનાર. શહેરમાં ઠેર ઠેર કેમેરા હોય. અરે, એ તો આપણી સુરક્ષા માટે હોય. પણ.. ટેકનોલોજી એટલી વિકસી છે કે હવે થૉટ પોલિસ શક્ય છે. તમારા વિચારો બદલી નાંખે. ‘કશ્મીર ફાઇલ્સ’નાં તરફેણ અને વિરુદ્ધનાં મતમતાંતર હજી ય ચાલ્યા જ કરે છે. બિગ બ્રધર આ સઘળું જાણે જ છે! ચીનમાં વોટ્સએપ નથી. વીચેટ છે. સરકાર વિરુદ્ધ તમે કાંઈ લખી ન શકો. લખો તો આપમેળે ભૂંસાઈ જાય. એમેઝોનવાળા જેફ બેઝોસ પણ એમનાં કર્મચારીઓ માટે એવું કરવા જઈ રહ્યાનાં સમાચાર આવ્યા. ‘ઓર્વેલિયન’ શબ્દ ચર્ચામાં આવતો રહે છે. છેલ્લે ભારત સરકાર દ્વારા ખરીદાયેલ ઇઝરાયેલી જાસૂસી સોફ્ટવેર પિગાસેસથી ભારતીય નાગરિકોની ખાનગી માહિતી પણ સરકાર મેળવી રહી છે, એવા આરોપ સાથે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં દાખલ થયેલી યાચિકા પર નિર્ણય આપતા સુપ્રીમ કોર્ટે ‘ઓર્વેલિયન’ શબ્દ ઉપયોગ કર્યો હતો. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનાં નામે સરકાર કશું ય ફોડ પાડીને નથી કહેતી, એ એટિટ્યુડની ટીકા પણ કરી હતી. હવે એક સ્વતંત્ર કમિટી એની તપાસ કરી રહી છે. નક્કી થશે કે આપણે ઓર્વેલિયન છીએ કે નહીં? અને છીએ તો કેટલા ટકા?

આમાં સાલું આપણે કેટલા ટકા? એક વિચાર અમને એવો પણ આવે કે આ બધા બુદ્ધિજીવી લોકનાં ગતકડાં છે. ખેતરમાં કામ કરતો ખેડૂત કે શાકભાજીની રેંકડી ફેરવતો બકાલી માટે શું થૉટ પોલિસ, શું ડબલસ્પીક અને શું ઓર્વેલિયન? મારો જીયા બેકરાર ન થાય અને મારી રોજી રોટી બકરાર રહે એટલે ઘણું. પણ છતાં મને મારી આઝાદી પ્રિય તો છે જ. હમે ચાહિયે આઝાદી.. અમે માણીએ આઝાદી.

શબ્દશેષ:

“આઝાદી એટલે બે-વત્તા-બે-એટલે-ચાર કહેવાની આઝાદી, એક વાર એની છૂટ મળે એટલે બાકી સઘળું આપોઆપ મળી જાય.” -જ્યોર્જ ઓર્વેલ

Leave a comment

Filed under Uncategorized

પ્રીગ્રેટ શું છે?/paresh vyas

રીગ્રેટ એટલે ખેદ પણ આ પ્રીગ્રેટ શું છે?

અફસોસ કેટલાય મને આગવા મળ્યા

ગાલિબને મારા શેર નથી વાંચવા મળ્યા !

જોવા મળ્યા નથી કે નથી જાણવા મળ્યા

ઈશ્વર અહીં બધાને ફકત ધારવા મળ્યા !

– ભરત વિંઝુડા

બોલચાલની ભાષામાં પંદર નવીન શબ્દો વિષેનાં એક તાજા સમાચારમાંથી અમને આ શબ્દ જડ્યો. મઝા પડી. રીગ્રેટ (Regret) શબ્દ તો આપણે જાણીએ. દિલગીર થવું, દુ:ખ, શોક, પસ્તાવો, ખેદ, મનસ્તાપ. ભૂલ ભૂલથી થઈ હોય કે જાણી જોઈને પણ પછી વસવસો થઈ આવે કે અરેરે… આ તે મેં શું કર્યું? એ રીગ્રેટ. દૂરદર્શનનાં જમાનાનાં લોકોને પૂછી જો જો. તેઓ કહેશે કે તે સમયનાં બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ટીવી પર પિક્ચર વારંવાર અટકી જાય અને લખાણ આવી જાય કે રૂકાવટકે લિયે ખેદ હૈ- એ રીગ્રેટ! આપણે કશુંક એવું કરીએ અથવા કશુંક કરવા જેવું હોય પણ નહીં કરીએ અને પછી પસ્તાવો થાય, અફસોસ થાય કે કાશ, આવું ન કર્યું કે કર્યું હોત તો..

હવે આજનો શબ્દ પ્રીગ્રેટ (Pregret) એટલે પ્રી+રીગ્રેટ. પ્રી એટલે પૂર્વેનું અને રીગ્રેટ એટલે પસ્તાવો. આ એવો પસ્તાવો છે જે કશું ખોટું કર્યા/સાચું ન કર્યા પહેલાં થાય છે. દારૂ પીઓ અને પછી ચઢી જાય અને પછી ડગમગ થતાં પગ ગટરમાં લપસી જાય. પછી જ્યારે નશો ઉતરે ત્યારે એવા તો લફરાં થાય કે વાત ન પૂછો. અને ત્યાર પછી જે પસ્તાવો થાય કે અરેરે દારૂ ન પીધો હોત તો સારું હતું-એ રીગ્રેટ. પણ હજી તો મેં દારૂ પીધો નથી. મને બધી ખબર જ છે કે પી જઈશ તો હંગામા બરપા ચોક્કસ થશે. અને પછી ન થવાનું થશે. મને અત્યારથી જ પસ્તાવો થાય છે. અને છતાં…. હું ઢીંચી લઉં છું, પીને છાકટો થઈ જાઉં છું અને ગટરમાં ગબડી પડું છું! પ્રીગ્રેટ એટલે કશુંક ખોટું કરતા પહેલાં થતો ખેદ, રંજ કે પશ્ચાત્તાપ. મઝાની વાત એ કે એ આગોતરા પશ્ચાતાપ છતાં.. છતાં હું એવું ખોટું કામ કરું તો ખરો જ. ટૂંકમાં પ્રીગ્રેટ એવું વિપુલ ઝરણું સ્વર્ગથી ઉતર્યું છે ભવિષ્યનો પાપી એમાં ડૂબકી દઈને આગોતરો પુણ્યશાળી બને છે! ટૂંકમાં રીગ્રેટ પશ્ચાત્તાપ છે, પ્રીગ્રેટ એ પૂર્વત્તાપ છે!

રીગ્રેટ એવી નકારાત્મક લાગણી છે કે કે કાશ, મેં આવું કર્યું હોત તો.. કારણ કે અત્યારે જે વિકલ્પ પસંદ કર્યો એનું પરિણામ ખરાબ આવ્યું છે. પ્રીગ્રેટ એટલે ખબર છે તેમ છતાં હું કુહાડા પર પગ તો મારીશ જ- એનો આજે થતો વસવસો. પસ્તાવો સાપેક્ષ હોય છે. એની તીવ્રતા સમય જાય એમ બદલાતી જતી હોય છે. રીગ્રેટ હોય તો બીજી વાર એવી ભૂલનું પુનરાવર્તન ન કરવાનું નક્કી થઈ શકે પણ પ્રીગ્રેટ હોય તો ફરી ફરીથી એવી ભૂલ થાય. દારૂ છોડી દેવો એમાં શું મોટી વાત? મેં કેટલી ય વાર છોડી દીધો!

એક એના જેવો બીજો શબ્દ છે રીમોર્સ (Remorse). અર્થ એ જ. પણ થોડો ફેર. રીગ્રેટ એવી વાતમાં ય થાય જે સ્થિતિ કે સંજોગ આપણાં કન્ટ્રોલમાં ન હોય. કુદરતી આપત્તિમાં લોકો મરી જાય તો રીગ્રેટ થાય એ રીમોર્સ ન કહેવાય. કોઈ માણસ મારી કાર સામે કૂદીને આપઘાત કરે તો મારો વાંક નથી પણ તો ય મને રીગ્રેટ થાય. રીગ્રેટ એ ડિસપોઇન્ટમેન્ટ (Disappointment) પણ નથી. નિરાશા, નાઉમેદી નથી. ડિસપોઇન્ટમેન્ટ પારકીજણી હોય છે. બંને લાગણીઓ સામેની આપણી પ્રતિક્રિયા પણ જુદી હોય છે. અફસોસ એ નિરાશા નથી. ગાલિબને મારા શેર વાંચવા મળ્યા નથી એ કવિનાં કંટ્રોલ બહારની વાત છે. કવિને એનો અફસોસ છે પણ કવિ નિરાશ નથી. ઈશ્વર ફક્ત ધારવા મળ્યા એનો પણ અફસોસ છે. પણ નાઉમેદી નથી.

મૂળ તો આ પસ્તાવો છે. આવું નહોતું કરવું પણ… થઈ ગયું. તાજેતરમાં લોકોને પૂછવામાં આવ્યું કે તમે જીવનમાં એવું તે શું કર્યું કે હવે તમને એમ કર્યા-નું રીગ્રેટ થાય છે? એક એરહોસ્ટેસે કહ્યું કે દુનિયા જોવી’તી તો એરલાઇન્સમાં જોડાઈ પણ હવે થાકી જવાય છે. બધું એકનું એક. કંટાળી ગઈ. એક શહેરી યુગલને કુદરતનાં ખોળે ગામડામાં રહીને જીવન ગુજારવાની ઈચ્છા થઈ. એમ કર્યું પણ એમનાં સંતાનો દુ:ખી થઈ ગયા. હવે તેઓને અફસોસ થાય છે. મારે તે ગામડે એક વાર આવવા જેવું પણ વસવા જેવું નહીં. એક રીગ્રેટ આધુનિક જમાનાની એક દેન બાબતે રજૂ થયો. ઓપન રીલેશનશિપ! ઉઘાડાં સંબંધ. આમ હું અને તું પણ… કોઈ ઓલો કે કોઈ ઓલી સાથે છૂટક સંબંધની છૂટ. ટૂંકમાં બેઉ પક્ષે ‘વોહ’ની છૂટ. પણ તકલીફ વધી. કલોઝ્ડ રીલેશનશિપ હતી તો સારું હતું. કિતના સુખ હૈ બંધનમેં-વાળી વાત સાવ સાચી છે. એક જણે કીધું કે મને માનસિક બીમારી હતી. દવાઓ ચાલુ હતી. ફાયદો ય હતો. પણ અચાનક દવા બંધ કરી. પછી મારી હાલત કથળી. ‘દવાખાના પણ કહે છે કે દવા ખા ના..’- એ કહેવત ખોટી ઠરી. મારે દવા ખાતી રહેવી જોઈતી હતી. અન્ય એક કિસ્સામાં એક વરકન્યાનું સપનું હતું કે મોટું ઘર હોવું જોઈએ. પણ પછી એનાં મેઈન્ટેનન્સ અને લોનનાં હપ્તાએ મારી નાંખ્યા. આવા તો ઘણાં રીગ્રેટ છે. મને ખબર પણ હતી કે હું ય આવું કરવા જઇશ તો દુ:ખી થઈશ, પાછો પડીશ. મને પ્રીગ્રેટ ય થયું હતું. પણ તોય મેં એવું કર્યું, ધરાર કર્યું.ખોટું કરવામાં ય મઝા આવતી હોય છે. જીવનમાં એનો ય લહાવો લેવો જોઈએ. ખોટું કરવું એક અગમ્ય રીતે ગમતી વાત છે. હેં ને?!!

મરણ પથારીએ થતાં ટોપમોસ્ટ રીગ્રેટ છે- ‘કાશ, બીજા કહે તેમ નહીં પણ હું મારી મરજી મુજબ જીવ્યો હોત.’ ‘કાશ, મેં આટલું બધું હાર્ડ વર્ક (ગધ્ધાવૈતરું!) ન કર્યું હોત.’ ‘કાશ, મેં મારી લાગણીને વાચા આપી હોત.’ ‘કાશ, મેં મિત્રો સાથે સંપર્ક જાળવી રાખ્યો હોત.’ ‘કાશ, મેં મને વધારે ખુશ રાખવાની પરવાનગી આપી હોત.’

મને કોઈ વાતનો અફસોસ નથી, મને એનો ય અફસોસ છે. લો બોલો! અફસોસ ફોરએવર!

શબ્દશેષ:

“તમારા ચહેરા ઉપર જે સ્મિત લઈ આવે એવી કોઈ પણ વાતનો ક્યારેય પણ અફસોસ ન કરવો.” –અમેરિકન લેખક હાસ્યકાર માર્ક ટ્વેન (૧૮૩૫-૧૯૧૦)

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ટેક્ટ્યુઆલિસ્ટ:/ પરેશ વ્યાસ

ટેક્ટ્યુઆલિસ્ટ: શબ્દો જ કંકુ ને ચોખા હોય એવા જજ

શબ્દ, ચિરંતન જ્યોતિસ્તંભ. – ઉમાશંકર જોશી

કેટલાંક નિવૃત્ત જજ અને ઓફિસર્સ ખુલ્લેઆમ બોલ્યાં કે સુનાવણી દરમ્યાન સુપ્રીમ કોર્ટનાં જસ્ટિસ સૂર્યકાંત અને જસ્ટિસ પારડીવાલાની કોમેન્ટ્સ લક્ષ્મણરેખા પાર કરનારી હતી. જજ બન્યા એટલે સુનાવણી દરમ્યાન તેઓ કાંઈ પણ કહી શકે? એવી ટિપ્પણી જે પછીથી તેઓનાં લેખિત ઓર્ડરનો હિસ્સો ન પણ હોય. લક્ષ્મણ રેખા આપણો પોતીકો શબ્દ છે. ડિજિટલ અને સોશિયલ મીડિયા લક્ષ્મણ રેખા ઓળંગે છે, એવું ગયા અઠવાડિયે જસ્ટિસ પારડીવાલાસાહેબે એક લેકચર દરમ્યાન કહ્યું અને એમ પણ કહ્યું કે એનાં નિયમન માટે કાયદો હોવો જોઈએ. શા માટે, મીલોર્ડ? તો કહ્યું કે ભારતની લોકશાહી પરિપક્વ નથી. ઓહો! એમ વાત છે. લોકોએ સોશિયલ મીડિયા પર જજની સામે અંગત આરોપ કરવા શરૂ કરી દીધા હતા. બહોત નાઈન્સાફી હૈ યે. આઈ ઓબ્જેક્ટ મીલોર્ડ. પણ આ કારણોસર સોશિયલ મીડિયાનું નિયમન શા માટે? જો આપણી લોકશાહી અપરિપક્વ જ હોય તો જેવી લોકશાહી એવી પોલિસ. અને એટલે પોલિસ ધારે તો અને ધારે તેને પકડી જાય. આ લ્લે લે! અમસ્તી ય દેશદ્રોહ કાયદાની લટકતી તલવાર છે જ. એમાં વળી એક નવો કાયદો? કાયદો અઘરો હોય છે, સાયેબ.. કારણ કે કાયદામાં દયા નથી. પાછું કોર્ટમાં અરજી કરીએ એ પીટીશન કહેવાય છે, દયાની અરજી!

ખલિલ જિબ્રાન કહી ગયા હતા કે જે માણસ સૂર્ય તરફ પીઠ રાખીને ઊભો ઊભો પોતાનો પડછાયો જુએ છે એને માટે એનો પડછાયો એ કાયદો છે. તમે ઢોલનો અવાજ રૂંધો, વીણાનો એકાદો તાર ઢીલો કરી નાંખો પણ આકાશમાં ઊડતાં લાવરી પક્ષીને નહીં ગાવાનું ફરમાન શી રીતે કરશો? પણ એ જવા દો.

ન્યાયાધીશ પોતાની સત્તા દેશનાં બંધારણમાંથી સીધી મેળવે છે. બંધારણ સ્પષ્ટ છે. લોકોનાં પ્રતિનિધિ કાયદો ઘડે, કાયદાનું પાલન થયું છે કે નહીં? એ ન્યાયાધીશો જુએ. ન્યાયાધીશ બે પ્રકારનાં હોય છે. એક હોય છે ટેક્ટ્યુઆલિસ્ટ (Textualist), જે કાયદાનાં મૂળ શબ્દો કે પાઠને જ ધ્યાનમાં લઈને કામ કરે. કાયદો શા માટે ઘડવામાં આવ્યો? એનું મૂળ શું છે? આ કાયદાથી કયી સમસ્યા હલ થવી જોઈએ? કાયદો સરળ થઈ શકે?- આવા પ્રશ્નો ટેક્ટ્યુઆલિસ્ટ માટે અસ્થાને છે. બીજા પ્રકારનાં ન્યાયાધીશ ‘ઇન્ટેન્શનાલિસ્ટ’ (Intentionalist) કહેવાય, જેઓ કાયદાનાં માત્ર શબ્દો નહીં પણ એની પાછળનો હેતુ પણ તપાસે, કાયદાનાં શબ્દો વળોટીને, પોતાની સમજ અને જ્ઞાન અનુસાર એનું અર્થઘટન કરે અને ચૂકાદો આપે. ટૂંકમાં ન્યાયતંત્ર પોતાની જ પરિમિતિ ટપીને આગળ વધે. એને જ્યુડિશિયલ એક્ટિવિઝમ (ન્યાયિક સક્રિયતાવાદ) પણ કહે છે. ટેક્ટ્યુઆલિસ્ટ જજ માટે કાયદો જે છે એ છે. જે શબ્દો છે એ છે. કાયદામાં કોઈ ફેરફાર કરવો કે એને રીફાઇન કરવો ઉચિત નથી. ‘રીફાઇન’ એટલે? ગુજરાતી લેક્સિકન અનુસાર રીફાઇન એટલે શુદ્ધ કરવું, નિર્મળ કરવું, ચોખ્ખું કરવું, સુંદર કે સંસ્કારી બનાવવું. રીફાઇન કરવાનું કામ જજનું નથી. કારણ કે કાયદો બનાવવાનું કામ જજનું નથી. જો કે કાયદાનાં શબ્દોમાં જ કોઈ ભૂલ રહી ગઈ હોય કે જેનો સામાન્ય અર્થ અસંગત કે વાહિયાત થાય અથવા તો એ બંધારણની વિરુદ્ધ હોય તો ટેક્ટ્યુઆલિસ્ટ ન્યાયાધીશ એને જરૂર સુધારશે. કોઈ કારકૂની ભૂલ હોય કે પછી લખાવવા જતા જીભ સરકી ગઈ હોય તો એને પણ સુધારશે. કાનૂની ઇંગ્લિશમાં એને ‘લેપ્સસ લિંગવાઈ’ અને સાદા ઇંગ્લિશમાં ‘સ્લિપ ઓફ ટંગ’ અને ગુજરાતીમાં ‘લૂલીનું લપસી જવું’ કહેવાય છે. આવી ભૂલનાં સુધારા ટેક્ટ્યુઆલિસ્ટ ન્યાયાધીશ માટે જાયજ છે. આટલાં અપવાદને બાદ કરીએ તો ટેક્ટ્યુઆલિસ્ટ ‘લકીરકે ફકીર’ હોય છે. આ લકીર એટલે આપણી રેખા-એ-લક્ષ્મણ. અમેરિકન બંધારણમાં પણ કાયદાની લક્ષ્મણ રેખાની જોગવાઈ છે; જેને બ્રાઇટ-લાઇન (Bright-line) રુલ કહે છે. બ્રાઇટ-લાઇન રુલનાં પ્રખર હિમાયતી અમેરિકન સુપ્રીમ કોર્ટનાં જસ્ટિસ એન્ટોન સ્કેલિઆનાં મતે લીગલ મેટરમાં રોમાન્સ (કલ્પિત કથા), મીસ્ટ્રી (રહસ્યમયતા), આયર્ની (વ્યંગોક્તિ) અને એમ્બિગ્યુટી (સંદિગ્ધતા)ને કોઈ સ્થાન નથી. ‘લૂઝ ટંગ’થી દેશ સળગાવી દીધો ‘ને એક દરજીની હત્યા થઈ ગઈ, દેશમાં જે કાંઈ પણ થઈ રહ્યું છે, એ માટે નુપૂર શર્મા સિંગલ-હેન્ડેડલી જવાબદાર છે- સુનાવણી દરમ્યાન જજની એવી કોમેન્ટ્સ શું દર્શાવે છે?

એક જાહેર હિતની અરજી, બીજી રાજકીય કાવાદાવાની અરજી અને ત્રીજી ધાર્મિક લાગણી દુભાયાની અરજી- જ્યારે પણ આવી અરજીઓ આવે ત્યારે ન્યાયાધીશનું ટેક્ટ્યુઆલિસ્ટ હોવું જરૂરી છે. ન્યાય દિલથી ઓછો, દિમાગથી ઝાઝો તોળાવો જોઈએ, એમ અમે માનીએ છીએ. ભૂલચૂક લેવી દેવી. અમે કહીએ તે જ સાચું અને તમે બધાં બુદ્ધિનાં બળદ, એવો અભિગમ-એ-ન્યાયાધીશ હોય તો એ ઠીક નથી. ગુજરાત હાઇકોર્ટનાં ચીફ જસ્ટિસની કોર્ટનાં મથાળે બહુ મોટા અક્ષરોએ લખ્યું છે કે કાયદો એ રાજાનો રાજા છે. કાયદાનાં બળથી ગરીબમાં ગરીબ માણસને ન્યાય મળે છે. તદ્દન સાચી વાત છે. બ્રિટિશ કોલોની શાસનમાંથી મુક્તિનાં પ્રણેતા અમેરિકન ચળવળકર્તા થોમસ પેઈનનાં આ શબ્દો છે. લોકશાહીમાં પ્રજા રાજા છે અને કાયદો રાજાનો રાજા છે. પણ… ન્યાયાધીશ પોતે રાજાનો રાજા નથી. પ્રજા ભલે અપરિપક્વ છે પણ એ રાજા છે. એનાં ઉપર કાયદાનાં બિનજરૂરી નિયંત્રણની વાત અમને અસ્થાને લાગે છે. સોશિયલ મીડિયામાં અનેક દૂષણો છે. છે તો છે. અમારા જેવા અનેક કલમ ઘસિયાઓ વારંવાર લાલબત્તી ધરે જ છે. પણ કોઈ નવો કાયદો આવશે તો પહેલાં તો એનું અર્થઘટન અને પછી એનું નિયમન, કોઈ ટેક્ટ્યુઆલિસ્ટ જજ માટે પણ અઘરું થઈ પડશે. અને જજ જો ઇન્ટેન્શનાલિસ્ટ હશે તો એનું મનઘડંત અર્થઘટન કરશે. અને.. અને જુઓને સાયેબ, સામાન્ય લોકોને આ બધાની કાંઈ પડી નથી. રોજી મળે, રોટી મળે, બાળકો ભણે ‘ને ગણે, સગાં વહાલાં થઈને રહે, સૂરજ ઊગે, ઝાપટું વરસે, મચ્છર ઓછાં કરડે, આંગણમાં તુલસી ઊગે અને પાડોશમાંથી કોમ્પ્લિમેન્ટરી કઢીલીમડો મળી જાય એટલે ભયો ભયો. બાકી આ બધી ચર્ચા, આ દોષારોપણ, આ ટીકા, આ ટિપ્પણ મારા અને તમારાં જેવા બુદ્ધિજીવીઓનાં ઢકોસલાં છે, બીજું કશું નથી.

શબ્દ શેષ:

“શબ્દોનાં અર્થ હોય છે. અને એના અર્થ બદલાતા નથી.” – અમેરિકન સુપ્રીમ કોર્ટનાં જજ એન્ટોન સ્કેલિઆ (૧૯૩૬-૨૦૧૬)

Leave a comment

Filed under Uncategorized

નિરાંત :: યામિની વ્યાસ

નિરાંત ::

રૂખીએ આવતાની સાથે ‘નિરાંત’ બંગલાની ચીવટપૂર્વક સફાઈ કરવાં માંડી. ડ્રેસીંગ ટેબલ પર ડસ્ટિંગ કરતાં કરતાં રૂખીએ બૂમ પાડી,”બેન, અહીં શૈલીબેનની એક જ બુટ્ટી પડી છે.”

સુધાબેને રસોડામાંથી જ કહ્યું, “હશે. રહેવા દે, શૈલી આવેને એટલે પૂછી લેશું.

લાડકી વહુ શૈલી નોકરી કરવા બેંકમાં ગઈ હતી. રૂખીએ ઘર ઝાપટીઝૂંપટી, કચરાપોતાં કરી ચકચકતું કરી દીધું. પછી વાસણ માંજવા બેઠી. સુધાબેનથી ના રહેવાયું, “રૂખી, તું બે દિવસ નહોતી તો જાણે નાહ્યાં વગરનું રિસાયેલું બાળક હોય તેવું ઘર થઈ ગયું હતું.”

“હા બેન, હમણાં તો ઠીક પણ મને તો લૉકડાઉન વખતે બહુ ફિકર રહેતી હતી. તમારે અને શૈલીબેને જાતે જ બધું કામ કરવું પડ્યું હશેને?”

“હા રૂખી, તારા વગર અમે બધાં જ કંટાળી ગયાં હતાં, થાકી ગયાં હતાં.”

“હા બેન, મને પણ થયું કે દોડી જાઉં પણ કોઈ નીકળવા દે તોને? આ મૂઓ કોરોના!

જેને રૂખી તરીકે સંબોધતા એ રુક્ષ્મણી સુધાબેનની વર્ષો જૂની કામવાળી. વીસબાવીસ વર્ષથી હતી. પેઢી બદલાઈ પણ એ બદલાઈ ન હતી. પહેલાં તો એ પાંચછ ઘરે કામ કરતી પણ હવે ફક્ત સુધાબેનના ઘરે જ કામ કરતી હતી. સવારથી બપોર સુધી ત્યાં જ હોય. નજીક રહેતી એટલે ક્યારેક જરૂર પડે તો સાંજે પણ કામે આવી જતી. એનો વર છૂટક કામ કરતો ને વળી દારૂની લત હતી.રૂખીની એક છોકરી. એને બાજુના ગામમાં પરણાવી હતી. આ શનિરવિ એનો ખોળો ભરાવીને ડિલિવરી કરાવવા તેડવા ગઈ હતી એટલે બે દિવસ એણે રજા પાડી હતી. એને પોતાના ઘર કરતાં પણ સુધાબેનના ઘરની વધુ ફિકર રહેતી હતી. તે દિલ દઈને કામ કરતી એટલે સુધાબેનનો આખો પરિવાર ખુશ હતો. એમને નિરાંત હતી.

આવી કામવાળી બાઈ માટે પડોશણો પણ અદેખાઈ કરતી. પોતાના ઘરે પણ કામ કરવા રૂખીને સમજાવતી પણ રૂખી કહેતી, “ના, મને વધારે પગારની જરૂર નથી. મને સુધાબેન આપે એ પૂરતો છે.” જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે સુધાબેન મદદ કરતાં અને રૂખી પગારમાંથી સ્વમાનપૂર્વક એ વાળી પણ દેતી.

બધા જ કામ ખંતપૂર્વક ચીવટથી કરતી! વોશિંગ મશીન લાવ્યા ત્યારે તો જાણે તેણે રીતસરનો કકળાટ જ કર્યો હતો. એનો ઉપયોગ એ ન કરવા દેતી ને કહેતી, “હું બગલાની પાંખ જેવા કપડાં ધોઉ છું.” ત્યારે શૈલી હળવાશથી કહેતી, “જોજો,રૂખીમાસી, મારો પિંક નાઈટડ્રેસ બગલાની પાંખ જેવો ધોળો ન કરી મૂકતાં.”

લૉકડાઉન વખતે કામે ન આવી શકી તેનું તેને બહુ દુઃખ રહેતું. જોકે, સુધાબેને તેને બે મહિનાનો પૂરો પગાર આપ્યો હતો. જાણે ઉપકાર માથે ચડ્યો હોય તેમ રૂખી વધુ કામ કરતી અને સાંજ સુધી પણ રોકાતી.

******

પરિવારના કોઈ સભ્યની બર્થડે પાર્ટી હોય તો એ ત્યાં હાજર હોય જ. છેલ્લે બધું જ સાફસૂફ કરીને જતી. એકવાર તો શૈલી અને સિદ્ધાર્થે રૂખીને તેની બર્થડે વિશે પૂછ્યું. એણે હસીને કહ્યું, “મને નથી ખબર, પણ મારી મા કહેતી હતી કે વરસાદ બહુ પડતો હતો અને અમાસ હતી.” તો બધાંએ મળી શ્રાવણી અમાસે રૂખીની બર્થડે ઊજવી. ખૂબ સંકોચ અને શરમ સાથે એણે કેક કાપી હતી અને તે દિવસે પણ, બહુ ના પાડવા છતાં પણ, જાતે બધાં વાસણ અને ઘરની સાફસફાઈ કરીને જ ઘરે ગઈ.

*****

બેન્કમાંથી શૈલી ઘરે આવી. એક બુટ્ટીની વાત સાંભળતા જ શોધાશોધ કરવા માંડી.આખું ઘર માથે લીધું.એ બુટ્ટી તેને તેના મામાએ પોતાની હીરાની ફેક્ટરીમાંથી હીરા પસંદ કરીને બનાવડાવી લગ્ન વખતે આપી હતી. આ શનિવારે ફેઇસ પેક લગાવવા માટે એણે બુટ્ટીઓ કાઢીને ડ્રેસીંગ ટેબલ પર મૂકી હતી. પછી ત્યાંની ત્યાં જ હતી. એણે કહ્યું કે ‘આજે બેંકમાં તો એ આર્ટિફિશિયલ મેચિંગ બુટ્ટી પહેરીને ગઈ હતી.’ પછી રૂખી,સુધાબેન,શૈલીએ આખા રૂમમાં ફરી ઝીણવટપૂર્વક સફાઈ કરી અને શોધવા લાગ્યાં. ડ્રેસિંગ ટેબલ, એના ખાનાઓ, બેડ કવર,પિલો કવર,નાનામાં નાની જગ્યાએ અરે કોઈ જગ્યા બાકી ન રાખી.બુટ્ટી શોધવામાં સૌથી વધુ મહેનત રૂખીએ કરી હતી પણ બુટ્ટી ન મળી તે ન જ મળી. એને સટક સોપારીની માનતા રાખી, કે બુટ્ટી મળી જાય તો કાચી સોપારીના સાત ટુકડા કરી સાત સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓને વહેંચી દેવા. આખરે તે ઘરે ગઈ.

આ બાજુ સિદ્ધાર્થ ઓફિસેથી આવ્યો ને ઘર વેરવિખેર જોઈ વાત જાણી ને એણે પણ શોધવામાં મદદ કરી.આખરે કંટાળી કહ્યું,’ શૈલી, આવી જ બુટ્ટી બીજી કરાવી આપીશ.’પણ શૈલીએ તો આજ બુટ્ટી માટે જીદ પકડી.’અરે પણ અહીંથી ક્યાં જાય? એને એમ પાંખ થોડી આવે?’ બધાં વિચારતાં હતાં કે બુટ્ટી ગઈ તો ગઈ ક્યાં? સુધાબેને સુરેશભાઈને વાત કરી એમણે કહ્યું,’હશે,મળી જશે.’ રૂખી તો આ નહીં જ લે તેની તો ખાતરી હતી.

શૈલીએ સુધાબેનને કહ્યું, ‘મમ્મી, કહેવું તો ન જોઈએ પણ રૂખીમાસીએ તો નહીં લીધી હોયને? સુધાબેન તેની તરફ જોઈ જ રહ્યાં પણ શૈલી બોલતી જ રહી, “ગરીબી શું ન કરાવે? એક તો એના વરની આ લૉકડાઉનમાં છૂટક નોકરી છૂટી ગઈ છે,વળી દારૂની લત ને ઉપરથી એની દીકરી પણ ડિલિવરી માટે આવી છે તો એને પૈસાની જરૂર પડી હોય.આ સમયમાં કંઈ કહેવાય નહીં.”

સુધાબેને મક્કમતાથી કહ્યું, ‘એને જરૂર હોય તો તે માંગી લે. એ આ રીતે ન લે.બેટા, આવી ઝીણી વસ્તુ બરાબર મૂકીએને!’ ‘અરે આ બુટ્ટી છે,નાકની ચૂની થોડી છે,આવડી ચીજ કોઈને પણ દેખાય, અહીં જ તો હતી.’શૈલી રૂમમાં બબડતી જતી રહી.

બીજા દિવસે રૂખી વહેલી આવી. હાથમાં કંઈક કવર હતું. એમાં એની દીકરીના રિપોર્ટસ હતાં. ટેસ્ટ કરાવ્યા હતા, એ તેને શૈલીને બતાવવા હતા. એ શૈલીના રૂમ તરફ જતી હતી અને શૈલી અને સિદ્ધાર્થની વાતો સાંભળી. તેમની વાત સાંભળીને એ પાછી ફરી ગઈ. એણે તરતજ સુધાબેનને કહ્યું કે આજે મારે વહેલાં જવું પડશે. દીકરીને બતાવવા લઈ જવાની છે. જલદી જલદી કામ કરીને એ ભાગી. એણે બુટ્ટી વિશે સુધાબેનને પૂછવું હતું પણ પૂછી ન શકાયું.સુધાબેનને પણ નવાઈ લાગી પણ થયું,કદાચ દીકરીના ટેંશનમાં હશે એટલે…એ જતી રહી. થોડી વારમાં એ પાછી આવી. એ રિપોર્ટસનું કવર ભૂલી ગઈ હતી અને અંદર થતી ચર્ચાઓ સાંભળીને કવર લઈને સીધી જ નીકળી ગઈ.

બીજે દિવસે એણે કહેવડાવ્યું કે થોડાં દિવસ એ આવી શકે એમ નથી. સુધાબેને પૂછ્યું તો કહ્યું કે દીકરી સાથે રહેવું પડે તેમ છે.એને ઠીક નથી. સુધાબેનને થયું કે, ‘હવે શું કરવું? અરે,એનાથી અહીં આવ્યા વિના ના રહેવાય. બે ચાર દિવસમાં એ આવી તો જશે. પણ એણે તો બુટ્ટી…!ના ના .. એ ના લે..નાજ લે.’ એમ વિચારી તેઓ ફરીથી ફરીથી ઘરમાં કામ કરવાં લાગ્યાં. પણ શૈલીનો શક મજબૂત થયો કે, ‘ બુટ્ટી ચોક્કસ રૂખીમાસીએ જ ચોરી છે.પણ કેવી રીતે સાબિત કરવું? ચોરને હું પકડીને જ રહીશ પછી જ મને નિરાંત થશે.સમજે છે શું? કામ તો ફટાફટ હું ય કરી દઉં.’ બોલી વોશિંગ મશીનમાં કપડાં ધોયાં. સફાઈ માટે વેક્યૂમ ક્લિનરથી સફાઈ કરવા ગઈ પણ ભરાઈ ગયું હતું.સાફ કરવા ખોલ્યું, પણ આ શું? એણે જોયું તો તેમાંથી નીકળી બુટ્ટી. એને તરત યાદ આવ્યું કે, ‘શનિરવિ રૂખીમાસી નહોતા ત્યારે તેણે વેક્યૂમ ક્લિનરથી પોતાના રૂમની સફાઈ કરી હતી. ત્યારે જ….’એનાથી બૂમ પડાઈ ગઈ, “રૂખીમાસી….” ઘરનાં બધાં દોડી આવ્યાં, રૂખીમાસી સિવાય.

યામિની વ્યાસ

Leave a comment

Filed under Uncategorized

ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ:Paresh Vyas

ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ: અગમ્યગમન કરનાર

અરુણ શોરી કોણ છે? અર્થશાસ્ત્રી, લેખક અને એક સમયે ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસનાં તંત્રી અને બાજપાઈ સરકારમાં મંત્રી પણ રહી ચૂક્યા છે તેઓ. તેઓનું નવું પુસ્તક ‘ધ કમિશ્નર ફોર લોસ્ટ કોઝિઝ’ તાજેતરમાં જ પ્રકાશિત થયું. ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસનાં માલિક રામનાથ ગોએન્કા અરુણ શોરી માટે આ શબ્દો રમૂજમાં કહેતા હતા. એટલે એમ કે કોઈ કાર્ય કરવા માટે તમે ખૂબ મહેનત કરો પણ એનો હેતુ સર ન થાય, પરિણામ ન મળે એ લોસ્ટ કોઝ. ૧૯૮૦નાં દાયકામાં તેઓનાં પત્રકારત્વની કથા આ પુસ્તકમાં લખાયેલી છે. આરોપી ત્યારે જ ગુનેગાર કહેવાય જ્યારે ગુનો પુરવાર થાય. પણ હજારો અન્ડર ટ્રાયલ કેદીઓ જેલમાં સડતા હતા. અરુણ શોરીએ એ મુદ્દો હાથ ઉપર લીધો અને પરિણામ સ્વરૂપ સુપ્રીમ કોર્ટનાં આદેશથી અન્ડર ટ્રાયલ કેદીઓ જેલમુક્ત થયા. આ લોસ્ટ કોઝ નહોતો. અરુણ શોરી કહે છે કે મીડિયા માત્ર એવું રીપોર્ટ કરવા માટે નથી કે… આજે સોમવાર છે. પત્રકાર હોવું એ તો મોટી જવાબદારી છે. તેઓને અત્યારે એવું લાગે છે કે સરકારી તંત્રમાં બધી જગ્યાએ સ્તર કથળતું જાય છે. આમ આ બળાપો ય હોઈ શકે. આમ સાચું ય હોઈ શકે. તમે કોઈ પણ સિનિયર સિટિઝનને પૂછી જોજો, તેઓ કહેશે જ કે આ-દુનિયા-હવે-પહેલાં-જેવી-રહી-નથી!

હે પ્રિય વાંચક, આપ એ વિચારતા હશો કે આજનો શબ્દ અને આ સમાચારને શું લાગે કે વળગે? તમે સાચા છો. અમને પણ એવું જ થયું. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર ‘ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ’ (Incestuous) એટલે બહુ જ નિકટના સગા સાથે સંભોગ કરનાર, અગમ્યગમન કરનાર. ઇન્સેસ્ટ એટલે એવો સંભોગ જે નિષિદ્ધ છે. તેઓએ આ શબ્દ ‘ધ પ્રિન્ટ’નાં શેખર ગુપ્તા સાથેનાં એક તાજા ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યો. તેઓએ કહ્યું કે આજનું સરકારી તંત્ર ‘ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ’ છે. ચાલો, શબ્દ જ સમજીએ.

મૂળ શબ્દ ઇન્સેસ્ટ એટલે ઇન+સેસ્ટસ. ‘ઇન’ એટલે નહીં અને ‘સેસ્ટસ’ એટલે શુદ્ધ અથવા પવિત્ર. જે પવિત્ર નથી એ. કાસ્ટ(જ્ઞાતિ) શબ્દ પણ સેસ્ટસ પરથી આવ્યો છે. લેટિન શબ્દ ‘ઇન્સેસ્ટમ’ એટલે અપવિત્ર, અશુદ્ધ, ભેળસેળવાળું. ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ એટલે બહુ જ નિકટના સગા સાથે સંભોગ કરનાર, અગમ્યગમન કરનાર. અગમ્ય એટલે મળે નહીં,સમજાય નહીં, પહોંચી ન શકાય એવો ય અર્થ થાય. પણ અહીં ‘અગમ્ય’ એટલે નિષિદ્ધ, પ્રતિબંધિત, નઠારું, ખરાબ, દૂષિત એવો અર્થ કરવો. અને ‘ગમન’ એટલે સંભોગ. ગમન શબ્દનો અન્ય અર્થ ‘ગતિ’ કે ‘જવું તે’ પણ થાય છે પણ એ અહીં પ્રસ્તુત નથી. ઇન્સેસ્ટ એ વ્યભિચારનું એક અલગ જ લેવલ છે. ફોન+ઈન્ટરનેટનાં કારણે હવે પોર્ન ફિલ્મ્સ હથેળીવગી છે. એમાં વિવિધ કેટેગરી પૈકી એક છે ઇન્સેસ્ટ. ભાઈ બહેન, બાપ દીકરી, મા દીકરા, પછી તે સગા હોય કે સાવકા પણ તેઓ વચ્ચે સેક્સ સંબંધોની ફિલ્મ્સ. પોર્નની ય બૂરી લત પડી જતી હોય છે અને સાંપ્રત સમયમાં જે કુંટુંબમાં કે ઓળખીતા પાળખીતામાં બળાત્કાર કે શારીરિક છેડતીનાં ગુના થાય છે, એને માટે આવી લત પણ જવાબદાર હોય છે. હિંદુ ધર્મનાં ગ્રંથ ઋગ્વેદમાં સગોત્ર વિવાહ પર પ્રતિબંધ છે. દુનિયાનાં લગભગ દરેક ધર્મમાં, કેટલીક મામૂલી છૂટછાટને બાદ કરતાં ઇન્સેસ્ટ સંબંધ વર્જ્ય છે અને એટલે ત્યાજ્ય છે. કેટલાંક શાહી પરિવારમાં આવા લગ્ન થતાં, જેથી રોયલ બ્લડલાઇન આગળ વધી શકે પણ તેઓની સંતતિમાં રોગ, અકાળ મૃત્યુનું પ્રમાણ વધી જતું હોય છે. અનુવાંશિક વિકારની શક્યતા રહેલી છે. ભારત સહિત કેટલાંક દેશોમાં વયસ્ક કૌટુંબિક પુરુષ સ્ત્રી વચ્ચેનાં પરસ્પર સંમતિથી બંધાયેલા શારીરિક સંબંધ ગુનો તો નથી પણ આવા સંબંધો સામાજિક રીતે સ્વીકાર્ય નથી અને એવું કૃત્ય શાપિત કે વર્જીત ગણાય છે. આવા સંબંધ જબરજસ્તીથી હોય તો એ અલબત્ત બળાત્કાર ગણાય છે. પણ આ એક અર્થ છે.

બિઝનેસ કે પોલિટિક્સમાં ‘ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ’ શબ્દનો એક બીજો અર્થ પણ છે. ગુજરાતી લેક્સિકોનમાં આ અર્થ શામેલ નથી. ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ એટલે હદ બહાર કે ખોટી રીતે અંગત ઘરોબો ધરાવતો સંબંધ. સમાવેશક નહીં હોય એવો સંબંધ. ઇંગ્લિશ શબ્દ ‘એક્સક્લુસિવ’.ધંધો કે રાજકારણ પણ બહારનાં લોકોને પ્રવેશ નહીં. બહારનાં લોકોનો મત, સૂચન ગણવાના/ગણકારવાના જ નહીં. અમે કહીએ તે જ સાચું, બાકી બધા ખોટા. દાખલા તરીકે: કોઈ ફેશન મેગેઝીનને એમાં જાહેરાત આપનારા સાથે ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ સંબંધ છે. એટલે એની જ વાત જ એ કહ્યે રાખે, એને જ વખાણે. સને ૨૦૧૧ માં જાપાનનાં ફુકુશિમા અણુશક્તિ પ્લાન્ટમાં થયેલી દૂર્ઘટના બાબતે બિઝનેસ ઇનસાઇડરે લખ્યું હતું કે ‘આનાં મૂળમાં રેગ્યુલેટર (નિયંત્રક) અને રેગ્યુલેટેડ (નિયંત્રિત) વચ્ચેનાં ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ સંબંધ જવાબદાર હતા, અમેરિકામાં પણ એવું જ છે.’ અને ભારતમાં? આ લ્લે લે! ભારતમાં તો આવું હોય જ. ઔદ્યોગિક ગૃહો અને સરકાર વચ્ચેનાં સુંવાળા સંબંધ એવા કે નવા માટે ‘નો એન્ટ્રી’. હવે એમાં નવું શું છે? નવું આ શબ્દનો ઉપયોગ છે. ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ! યે અંદરકી બાત હૈ! ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઝમાં ગેસ્ટ લેક્ચર અંદરોઅંદર ગોઠવાય. હું તમને બોલાવું, પછી તમે મને બોલાવો. આ વાડકી વ્યવહાર પણ એક જાતનો ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ સંબંધ જ ગણાય. કવિ સંમેલનમાં તો એવું ઘણું ઘણું થાય. નવો કોઈ ઘૂસવો ન જોઈએ. આમ સાહિત્યિક અગમ્યગમનમાં નવોદિત જૂનોદિત થઈ જાય તો ય વારો ન આવે!

ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ શબ્દ જો કે શોરી સાહેબનો ફેવરિટ શબ્દ છે. તેઓએ ૨૦૧૧માં એક પ્રવચનમાં આ શબ્દ કોઈ એક પત્રકાર અને એ વ્યક્તિ/સંસ્થા કે જેની એ તપાસ કરી રહ્યો છે સાથેનાં એનાં સંબંધો માટે ઉપયોગ કર્યો હતો. તેઓએ કહ્યું હતું કે પત્રકાર એ ટ્રુથ(સત્ય)નો ટ્રસ્ટી છે, નહીં કે કોઈનો માઉથપીસ (મુખપત્ર). તેઓએ આ શબ્દ ૨૦૧૪ માં ઈન્ડિયા ટૂડેની ગેસ્ટ કૉલમમાં પત્રકાર માટે આચાર સંહિતા કેમ અને કેવી હોવી જોઈએ?-એની દલીલ માટે પણ કર્યો હતો. આજે તેઓ કહે છે કે સ્વતંત્ર પત્રકારત્વ અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર માટે આ અઘરો સમય છે. ન્યાયાધીશો પણ નિવૃત્ત થયા પછી સરકારી નોકરી સ્વીકારતા થઈ ગયા છે. અત્યારે સત્તાનું એક જ કેન્દ્ર છે. સરકાર ઉપર કોઈ સંસ્થાગત કાબુ નથી. અને એ માટે કશી શરમ પણ નથી. ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ સંબંધ છે તો છે તો છે. પણ અમને નવાઈ લાગે છે. એક પ્રતિબંધિત સંભોગનો શબ્દ રાજકીય સ્થિતિને દર્શાવવા માટેનો શબ્દ કેવી રીતે બની ગયો?

શબ્દ શેષ:

“સરકાર અને મોટા ઔદ્યોગિક ગૃહો વચ્ચેનાં ઇન્સેસ્ટ્યુઅસ સંબંધો અંધકારમાં ઉપર ચડે છે, ધમધમે છે, સમૃદ્ધ થાય છે.” –આધુનિક સંશોધનાત્મક પત્રકારત્વનાં પિતામહ ગણાતા કટારલેખક જેક એન્ડરસન (૧૯૨૨-૨૦૦૫)

May be an image of 1 person and text

Leave a comment

Filed under Uncategorized