Author Archives: pragnaju

પિલર ટૂ પોસ્ટ.પરેશ વ્યાસ

Pillar to Post

પિલર ટૂ પોસ્ટ: અલક ચલાણું, ઓલે ઘેર ભાણું ક્યારનો ચિંતા કરે છે કાલની !ઠાર પહેલાં આગ અબ્બીહાલની.રોજ ધક્કા ખાય છે એ કૉર્ટના,વાત બહુ કરતો હતો જે વહાલની.– ભાવેશ ભટ્ટસમાચાર છે કે લોકો જીવ બચાવવા ધક્કા ખાઈ રહ્યા છે. સમાચાર છે કે પૈસા ય કોઈ કામ આવતા નથી. સિવાય કે તમે સેલેબ્રિટી હો કે પોલિટિશ્યન હો. મહારાષ્ટ્રનાં મંત્રી અસ્લમ શેખે કહ્યું કે સેલેબ્રિટી અને ક્રિકેટર્સ જરૂરી ન હોય ત્યારે પણ હોસ્પિટલનાં બેડ લાંબા સમય સુધી રોકી રાખે છે. એટલે એમ કે સ્થિતિ ગંભીર હોય એવાં દર્દીઓને બેડ મળતા નથી. તેઓએ જો કે અક્ષય કુમાર કે સચીન તેંડુલકરનું નામ નહોતું લીધું. અલબત્ત કોઈ પોલિટિશ્યનનું નામ તો તેઓએ લીધું જ નહોતું. હળવાં કે નહીંવત લક્ષણો હોય તો પણ હોસ્પિટલમાં? પણ તેઓ સેલેબ્રિટી છે. મેંગો પીપલ અલબત્ત ગોટે ચઢે છે. માંદા પડવું અને મરી જવું સમાનાર્થી શબ્દો બની જાય, એવું ય થાય. પણ એ બે ક્રિયાઓ વચ્ચે જે ધક્કા ખાવા પડે છે, એ સમાચાર હૈયું હચમચાવી નાંખે છે. ધક્કા ખાવા એ વિષે પિલર ટૂ પોસ્ટ (Pillar to Post) મુહાવરો આજકાલ સમાચારમાં છવાયેલો છે. પૂણે: રેમડેસીવિર અને પ્લાસમા માટે નાગરિકો પિલર ટૂ પોસ્ટ દોડી રહ્યા છે. ઈન્દોર: મબલક અછત છે, બેડ્સ, ઓક્સિજન, રેમડેસીવિર, ટી. ઓસિલિઝૂમ્બ- દર્દીનાં કુટુંબીજનો પિલર ટૂ પોસ્ટ દોડી રહ્યા છે. બારામુલ્લા: દવાની અછત છે, દર્દીઓ પિલર ટૂ પોસ્ટ દોડી રહ્યા છે. સુરત: લોકો રેમડેસીવિર માટે પિલર ટૂ પોસ્ટ દોડી રહ્યા છે ત્યારે બીજેપી પાર્ટી ચીફ દ્વારા ૫૦૦૦ ઇન્જેક્શન્સ ફ્રી ઓફ કોસ્ટ આપવા હસ્તગત કરાયા છે. ગયા અઠવાડિયે આ મુહાવરો માત્ર કોવિડનાં સમાચારમાં જ નથી આવ્યો. રાજસ્થાનનાં સમાચાર છે કે વિમાનમાં બાળકનો જન્મ થયો, ત્રણ અઠવાડિયા થયા, એનું બર્થ સર્ટિફિકેટ લેવા એનાં માબાપ પિલર ટૂ પોસ્ટ દોડી રહ્યા છે. કર્ણાટકમાં ઘરનાં ખરીદદારો બિલ્ડર્સ પાસે વળતર લેવા પિલર ટૂ પોસ્ટ દોડી રહ્યા છે. બંગાળમાં એક મતદાર હાથમાં વૉટર્સ આઈ કાર્ડ લઈને પિલર ટૂ પોસ્ટ ફરી રહ્યો છે, એ જાણવા કે એનું નામ કઈ મતદાર યાદીમાં છે? બરેલી, યુ.પી.માં ૪૫ વર્ષનો એક બાપ એની ગુમ થયેલી ૨૩ વર્ષની દીકરીની ભાળ મેળવવા પિલર ટૂ પોસ્ટ ફરતો રહ્યો, આખરે થાકીને એણે આપઘાત કર્યો. પિલર ટૂ પોસ્ટ મુહાવરો તો આપણે જાણીએ છીએ. શુદ્ધ ગુજરાતીમાં કહી તો ‘ધક્કા ખાવા’. અમને જો કે આવા તાજાં સમાચારો સાથે નિસ્બત નથી. અમે તો શબ્દની વાતો કરીએ છીએ. પિલર એટલે થાંભલો કે સ્તંભ. અને પોસ્ટ એટલે? પોસ્ટ એટલે પણ એમ જ. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર પોસ્ટ એટલે થાંભલો, ટેકણ, ખાંભો, સ્તંભ, જાહેરાતનું પાટિયું લટકાવવા માટે અથવા સરહદ બતાવવા રોપેલો મજબૂત વાંસ ઇ., શરતમાં અમુક ઠેકાણે રોપાતો થાંભલો. એટલે ગુજરાતીમાં અર્થ કરીએ તો એક થાંભલેથી બીજે થાંભલે. અહીંથી તહીં અને તહીંથી અહીં. તમે કહેશો કે એક થાંભલે વળગીને બેસી થોડું રહેવાનું હોય? અન્યત્ર જવું તો પડે જ. વાત તો બરાબર પણ અહીં વારંવાર જવું પડે છે, મજબૂરીમાં જવું પડે છે અને છતાં… ધાર્યું પરિણામ મળતું નથી. પરિણામ સમયસર મળતું નથી. ધક્કો ખાવો, હડસેલો વેઠવો, ફોગટ ફેરો, નકામો ફેરો, ખોટી આશા, ફોગટ આંટો, પરિણામ નદારદ, હેતુ બર ન આવે, પરિણામ વખતોવખત મુલતવી રહે. લો બોલો! પિલર ટૂ પોસ્ટ એટલે અસ્તવ્યસ્ત કે છિન્નભિન્ન, કશીય યોજના વિના, આમથી તેમ અને તેમથી આમ ભટકવું તે. પરિણામ ન મળે. મળે તો માત્ર નિરાશા અને ગુસ્સો અને દુ:ખ અને પીડા. પિલર ટૂ પોસ્ટ આમ તો ઘણો જૂનો મુહાવરો છે. પંદરમી સદીમાં એક સ્વપ્ન કવિતા ‘એસેમ્બલી ઓફ ગોડ્સ’ (ભગવાનની સભા)માં પહેલી વાર ઉપયોગમાં લેવાયો હોવાનું મનાય છે. દેવોની સભામાં નિયતિ કે વિધાતાનાં દેવ એટ્રોપોસ (યમરાજ) ફરિયાદ કરે છે કે મારી પાસે કોઈનો જીવ લઈ લેવાની સત્તા છે પણ એક છે જે કાયમ મારી આડે આવે છે. અને એ છે વર્ચ્યુ (સત્કર્મ). મારે પછી પિલર ટૂ પોસ્ટ રખડવું પડે છે. બધાં દેવ કહે છે કે આ ન જ ચાલે. એટલે પછી તેઓ સત્કર્મની અસરને નાબૂદ કરવા અંડરવર્લ્ડનાં દેવાધિદેવ પ્લુટોનાં અનૌરસ સંતાન વાઇસ(વ્યસન કે દુર્ગુણ)ને આ કામ સોંપે છે, જેથી સત્કર્મની અસર ન્યૂટ્રલ કરી શકાય. પછી… પછી તો કવિતા ઘણી લાંબી છે, જેની વાત ફરી કોઈ વાર. આ મુહાવરો જો કે એથીય પૌરાણિક છે. પહેલાનાં જમાનામાં ગુનેગારને કોરડાં વીંઝવાની સજા કરાતી અને તે સમયે એમને પોસ્ટ (સ્તંભ) સાથે બાંધી રખાતા હતા. પછી એમને ઢસડીને પિલરી (Pillory) પર લઈ જવાતા. પિલરી એટલે હાથ અને માથા માટે કાણાંવાળું ગુનેગારને સજા તરીકે પૂરવાનું પાટિયું જડેલો થાંભલો, ફજેતીનું લાકડું, ફજેતીના લાકડામાં પૂરી દેવું, ફજેતી કરવી, જાહેરમાં બેઇજ્જતી કરવી. ગુનેગારને આમ ‘પોસ્ટ ટૂ પિલર’ લઈ જવાતો. પણ પછી કાળક્રમે આ મુહાવરો ઊલટો થઈ ગયો. આમ પણ શું ફેર પડે છે? અહીંથી તહીં કહો કે તહીંથી અહીં. આ મુહાવરાની વ્યુત્પત્તિ વિષે એક અલગ થીયરી પણ છે. એવું મનાય છે કે આધુનિક ટેનિસની રમત જેની ઉપર આવી એ ‘રીઅલ ટેનિસ’ નામે ઓળખાતી ઇન્ડોર ટેનિસમાં પિલર અને પોસ્ટ હતા અને દડો આમથી તેમ ઠોકવામાં આવતો, તે પરથી પિલર ટૂ પોસ્ટ મુહાવરો આવ્યો છે. સાચું હોઇ શકે. જે પિલર ટૂ પોસ્ટ ફરતા રહે છે, એની હાલત પણ ટેનિસનાં દડા જેવી જ તો હોય છે. આપણી દેશી રમત બાઈ બાઈ ચાલણી કે ચલક ચલાણું પણ તો આવી જ વાત કહે છે. ગમે તેવું આયોજન કર્યું હોય પણ સંજોગો એવા આવે કે આમતેમ ધક્કા ખાવા પડે. સત્કર્મ કામ આવે એવી થીયરી પણ પછી ઝટ સમજાતી નથી. અમે એવા તે શા પાપ કર્યાં? પછી આપણે એવું કહીએ કે આ તો ગત જન્મનાં પાપ છે. ચાલો અત્યારે ભોગવી લીધાં. આવતા જન્મમાં હવે શાંતિ. પણ આ જન્મજન્માંતરનાં ફેરા ય ચોર્યાસી લાખ છે. આપણે પિલર ટૂ પોસ્ટ અને પોસ્ટ ટૂ પિલર. હેં ને?શબ્દ શેષ: “જો તમે નર્કાગારમાંથી પસાર થઈ રહ્યા હો તો (અટક્યા વિના) ચાલતા જ રહેજો.” – ગ્રેટ બ્રિટનનાં પૂર્વ પ્રધાનમંત્રી વિન્સ્ટન ચર્ચિલ

Leave a comment

Filed under Uncategorized

વાબી-સાબી.પરેશ વ્યાસ

વાબી-સાબી : ઓછામાં ઓચ્છવ કરીને જીવવાની કલા

– શબ્દસંહિતા- પરેશ વ્યાસ

– તમે કુદરતને ક્યાંય પરફેક્ટ જોઈ છે? જંગલની કેડી કદી સીધેસીધી જતી નથી. વૃક્ષો કદી હારબંધ ઊગતા નથી. પક્ષીઓ આડાઅવળા ઊડે છે. કશું ય નિયમબદ્ધ નથી. આ ઝેન ફિલોસોફી છે

આજ ફરીથી જીવન શરૂ થયું !

આજ મેં નાનકડી સરળ કવિતા વાંચી !

આજ મેં સૂરજને ડૂબતો જોયા કર્યો, – ક્યાંય લગી !

આજ મે શીતલ જલથી સ્નાન કર્યું – હાશ કરીને.

આજ એક નાનકડી છોરી આવી

ને ઝડપથી ચઢી ગઈ મારે ખભે.

આજ મેં આદિથી અંત લગી પૂરું કર્યું એક ગીત.

આજ જીવન ફરીથી શરૂ થયું !

– રઘુવીર સહાય

(અનુ.સુરેશ દલાલ)

પહેલાં કેવું પરફેક્ટ ચાલતું હતું, હેં ને? નવરાત્રિ આવતી તો આપણે ગરબે ઘૂમતા, દિવાળીમાં આપણે ફટાકડાં ફોડતા પણ હવે એ બધું સમ ખાવા પૂરતું જ થાય છે. કોવિડ-૧૯નો કેર યથાવત છે. જે કેર કરતાં નથી, એ સૌ કોઈને કોવિડ કનડે છે. ઉજવણી હવે નાના પાયે જ થાય છે. લગ્ન સમારંભ હોય કે મરણની ઉત્તરક્રિયા, અહીં માણસોનાં મળવા પર જ નિયંત્રણ છે તો શું કરીએ? હરખ અને શોક હવે વર્ચ્યુયલ થઈ ગયા છે. બહારની ખાણીપીણીનાં શોખીન છીએ આપણે પણ રેસ્ટોરાંમાં જતાં ડરીએ છીએ. કોવિડનાં વિચાર માત્રથી ભલભલા ખાંટુનું મન ય ખાટું થઈ જાય છે. ખાંટુ એટલે નિષ્ણાત અને ખાટું થવું એટલે નાઉમ્મેદ થવું. એક અનુસ્વારનું મીંડું ‘ખ’થી ‘ટ’ સુધી ખટાખટ કરતું રહે છે. આપણી તો માઠી છે, ભાઈ! પણ શું કરીએ? કેટલાંક લોકોને જીવનમાં સઘળું પરફેક્ટ જોઈએ છે પણ અત્યારે એ શક્ય નથી. જિંદગીની અધૂરપ અનંત થઈ ચૂકી છે. હવે કોઈ વિકલ્પ જ ન હોય તો ચાલો, આ અધૂરપને જ મધૂરપ કરી લઈએ. અને આવે છે મૂળ જાપાનીઝ પણ ઇંગ્લિશ ભાષાએ  સ્વીકારી લીધેલો શબ્દ વાબી-સાબી (ઉચમૈ-જીચમૈ). અમે તો કહીએ છીએ કે આ શબ્દ હવે ગુજરાતી સહિત દુનિયાની દરેક ભાષાએ અપનાવી લેવા જેવો છે.  

જુઓને, કશું ય ટકતું નથી, કશું પૂરું ય થતું નથી અને કશું ક્યારેય નખશિખ સંપૂર્ણ પણ હોતુ નથી. તમે કુદરતને ક્યાંય પરફેક્ટ જોઈ છે? જંગલની કેડી કદી સીધેસીધી જતી નથી. વૃક્ષો કદી હારબંધ ઊગતા નથી. પક્ષીઓ આડાઅવળા ઊડે છે. કશું ય નિયમબદ્ધ નથી. આ ઝેન ફિલોસોફી છે. જેને વાબી-સાબી કહે છે. જે ક્ષણભંગૂર છે, જે અપૂર્ણ છે એને  જ તો દુનિયા કહે છે. આજે આપણી જિંદગીમાં જે કાંઈ પણ ખૂટે છે એનો સહર્ષ સ્વીકાર કરી લેવો. વાબી-સાબીની સૌંદર્ય મીમાંસાનાં મૂળ તત્વો છે : એસીમેટ્રી (અસપ્રમાણતા), રફનેસ (ખરબચડાપણું), સિમ્પલિસીટી (સાદગી), ઈકોનોમી (કરકસર) ઑસ્ટેરિટી (સંયમન), મૉડિસ્ટી(મર્યાદા), ઇન્ટિમસી (નિકટતા).  વાબી-સાબીમાં કુદરતી તત્વો અને કુદરતની શક્તિની કદર કરવી શામેલ છે. જિંદગીમાં જે કાંઈ ખૂટે છે એમાંથી ય લખલૂટ આનંદ મળે, તેવું થવું જોઈએ. આ વાક્ય ફરી એક વાર વાંચી જજો. પોતીકું અર્થઘટન થઈ જશે.

વાબી-સાબી જાપાનીઝ શબ્દો છે. ‘વાબી’નો મૂળ અર્થ થતો હતો એકલતા. લોકોનાં સમૂહથી દૂર જંગલમાં રહેવું. અને સાબી એટલે શિથિલ, કુંઠિત, દુર્બળ. પણ ચઉદમી સદીથી આ શબ્દોનાં અર્થમાં હકારાત્મક પરિવર્તન થયું. પછી તો વાબી સંયમિત સંસ્કારિતા બની ગઈ. કુદરત સાથે રહેવું, એ અણઘડ સાદગીપૂર્ણ  જીવન, એ તાજગી, એ શાંતિ એક મસ્ત મઝાની વાત થઈ ગઈ. જ્યારે આપણે કશું ય બનાવીએ, કોઈ સર્જન કરીએ એમાં અકિંચિત કોઈ ખામી રહી જાય પણ એનાથી તો એની પોતાની એક અનન્યતા કે એક અનુપમતા સિદ્ધ થઈ જાય. આ કોઈ અલગ જ ચીજ છે. અને એટલે એની લાવણ્યતા અદભૂત છે. આ વાબી છે. સાબીનો અર્થ પણ બદલાયો. સમય જાય એમ કોઈ પણ સર્જન કુંઠિત થવા લાગે. એનું બહારી પડ ઘસાવા લાગે. સમારકામ કરો તો એ દેખાઈ આવે. પણ એમાંય એનું અલગ જ સૌંદર્ય છે. કશું ય શાશ્વત, સ્થાયી કે સનાતન નથી. કોઈ બૂઢી ઔરતનાં ગાલની કરચલીઓ પણ ખૂબસૂરત નથી લાગતી? કોનો શેર છે એ તો ખબર નથી પણ જગજીત સિંઘ ગાઈ ગયા છે કે માશૂકકા બૂઢાપા લજ્જત દિલા રહા હૈ, અંગૂરકા મઝા અબ કિસમિસમેં આ રહા હૈ. આ સાબી છે. વાબી-સાબી શબ્દ એ જાપાનીઝ કવિતાનું એક સ્વરૂપ હાઇકુ કે પછી જાપાનીઝ વૃક્ષનો એક પ્રકાર બોન્સાઈ(વામન વૃક્ષ)ની માફક ‘મિનિમાલિસ્ટ’ (ન્યૂનતમવાદી) ગુણધર્મ ધરાવે છે. મિનિમાલિસ્ટ એટલે ઓછામાં ઓચ્છવ કરવાની કલા. ઓચ્છવ એટલે? ઓચ્છવ એટલે ઉત્સવ, આનંદમંગળ અને ખુશાલીનો દિવસ. અત્યારનો સમય જ એવો છે. જો તમે આ કલા શીખી લો પછી જલસો જ જલસો છે.

 વાબી-સાબીની ફિલસૂફી સ્પષ્ટ છે. જે જીર્ણ છે, જે અપૂર્ણ છે, જે વિરાસત છે એને વહાલું ગણવું. કુદરતી વસ્તુઓ લાકડું, પથ્થર, માટી, કુદરતી રેસાઓથી બનેલી ચીજો પસંદ કરવી. રહેવાની જગ્યાઓની ઉપયોગિતા પ્રમાણે ભાગ કરવા. વિચારવું કે જે ઓછું છે એ વધારે છે. શેમાં? ચહેરાની સજાવટમાં. આઈ મીન, ચહેરા ઉપર જેટલાં ઓછા લપેડાં થાય એટલું સારું. ઘરની સજાવટમાં અતિરેક સારો નથી. ઘર જેટલું મોટું એટલું નકામું. કેટલી જગ્યાઓ એમાં હોય જેમાં કોઈ ભાગ્યે જ જતું હોય. ધીઝ આર ધ ડેડ પ્લેસિસ ઇન યોર હોમ. ઘરમાં જેટલો સામાન ઓછો, ઘર એટલું જ જીવંત. કેટલાંક લોકો તો ઘરને ડામચિયો બનાવી દેતા હોય છે. અને હા, સૌથી અગત્યની વાત. જરૂરિયાત કરતાં વધારે કામ પણ હાથ પર ન લેવું. ખોટો બોજ શીદને વેંઢારવો? 

વાઇરસ એવો વળગ્યો છે કે વાત ન પૂછો. તન, મન અને ધનની પત્તર ખંડાઈ ગઈ છે, બાપ! હવે આ સંજોગોમાં, જે છે એમાં જીવી લેવું. આ તો અમારે જોઈએ જ. અમે તો ફરવા જઈએ જ. અમે તો ખરીદી કરીએ જ. અમે તો લગ્ન ટાણે લોકોને બોલાવીએ જ. અમે તો અમારી ભૌતિક સંપત્તિનો દેખાડો કરીએ જ. અરે ભાઈ! એવું શું કામ? જો કોઈ એવી ફિશિયારી મારે કે આજ મેરે પાસ બિલ્ડિંગે હૈ, પ્રોપર્ટી હૈ, બેંક બેલન્સ હૈ, બંગલા હૈ, ગાડી હૈ, ક્યા હૈ તુમ્હારે પાસ? તો ઉત્તરમાં કહી દેવું કે મેરે પાસ વાબી-સાબી હૈ!

શબ્દ શેષ : 

‘તિરાડ છે દરેક વસ્તુમાં, એટલે તો પ્રકાશ એમાંથી આવે છે.’ -કેનેડિયન કવિ, ગીતકાર અને ગાયક લીઓનાર્ડ કોહેન 

Leave a comment

Filed under Uncategorized

સાંજને રોકો કોઈ

સાંજને રોકો કોઈ

‘નિરાંત’ ઘરડાંઘરનો સૂરજ નિરાંતે જ ઊગતો. કોઈ ઉતાવળ નહીં, કોઈ ભાગદોડ નહીં. રોજની માફક જ પ્રફુલદાદા પ્રાણાયામમાં ને કલાદાદી પૂજાપાઠમાં વ્યસ્ત. બાજુની પાટ પર હરિદાદા સૂતા હતા ને અન્ય વૃદ્ધો ધીમે ધીમે પોતાનું કાર્ય કર્યે જતા. પ્રફુલદાદા ને કલાદાદી ઘણાં વર્ષોથી અહીં રહેતાં. એમનાં દામ્પત્યની મીઠી નોક્ઝોક અને બીજા માટે કંઈ કરી છૂટવાનો સ્વભાવ સૌને આકર્ષતો. પૂજા પૂરી થતાં જ કલાદાદી સહેજ નિરાશાથી,’હર હર મહાદેવ, હે કેદારદાદા, ભોળાનાથ તારે દર્શને આવવાની હવે શક્તિ નથી રહી કે નથી સંજોગો. હવે અહીં બેઠાં બેઠાં જ તારી ભક્તિ કરું છું, સ્વીકારજો. ચાલો, હવે બહુ ગઈ ને થોડી રહી’. પ્રફુલદાદા બોલ્યા વગર કંઈ રહે?’હોય કંઈ. થોડી ગઈ ને બહુ રહી કહેવાય, અભી તો હમ…’
‘જવાન નહીં હૈ હમ’ કલાદાદીએ પૂર્તિ કરી. કલાદાદીનો ભરાઈ આવેલો અવાજ સાંભળી, ‘અરે! દીકરો ન રહ્યો તો શું થયું? હું છુંને, ચાર શું, તું કહે એટલાં ધામ જાત્રા કરાવીશ બસ.’ ને દાદીની આંખો લૂછતાં, ‘સો નો રોનાધોના.’ ને કંઈ યાદ આવ્યું હોય એમ હરિદાદાની તરફ ફરી એમનું ઓઢવાનું ખેંચતા બોલ્યા, ‘એ હરિયા, ઊઠ, આજે તો તારો જન્મદિન છે, હેપી બર્થડે.’
હરિદાદા ચોરસો પોતાની તરફ ખેંચતા બોલ્યા, ‘સૂવા દોને, માંડ હમણાં આંખ લાગી છે, રાત આખી જાગતો જ હતો.’
‘તે અલ્યા, તું કહેતો હતોને કે રાત્રે બાર વાગે તને વિશ કરવા તારા દીકરાનો ફોન આવવાનો હતો, તે આવેલો?’
હરિદાદા બેઠા થતા, ‘ના, પ્રફુલભાઈ ના, માફ કરજો, મેં બહુ ગપ્પા માર્યાં, બહુ ડંફાસો મારી, મારો કોઈ દીકરો આવવાનો નથી કે નથી એનો ફોન આવવાનો. તમને બધાને હંમેશા જુઠ્ઠું કહેતો રહ્યો. અરે! ફોન તો શું? એઓ મારું મોઢું પણ જોવા નથી માંગતા. મારી પત્નીના અવસાન પછી તો એઓએ મને ઘરમાંથી કાઢી જ મૂક્યો છે. ભાઈ, આજે નહીં તો કાલે તમને આ વાતની ખબર પડવાની જ હતી, પ્રફુલભાઈ, કલાબેન.’ બોલતા બોલતા તો એમની આંખો ભીની થઈ ગઈ.
કલાદાદી સાંત્વન આપતાં, ‘મન ઉદાસ ન કરો ભાઈ, પણ તો તમે કોઈ કોઈવાર ફોન પર વાતો કોની સાથે કરો છો? મને થયું…’
‘અરે ના રે કલાબહેન, એ તો આપણને મળવા આવે છેને કોલેજના છોકરાઓ, એમાંથી એક, બિચારો બહુ ભાવ રાખે છે. એને કહ્યું હતું કે ભાઈ, કોઈ વાર ફોન કરજે, ગમશે. પણ કાલે બિચારો ભૂલી ગયો હશે. આપણાં જ આપણાં ના રહે તો…. અરે, આમ તો આ છોકરાઓ આપણું કેટલું ધ્યાન રાખે છે. બર્થડે તો ઠીક, મારા ભાઈ.’
ને ત્યાં જ આ ઉદાસ વાતાવરણમાં ખુશીઓથી ભરપૂર વવાઝોડું પ્રવેશ્યું. કોલેજનાં ચારેક યુવક યુવતીઓ ‘હેપી બર્થડે, હરિદાદા’ના ગુંજારવ સાથે કેક અને ગિફ્ટ લઈ આવી પહોંચ્યાં. હરિ દાદાને વિશ કર્યું. આરોહી ને રોનકે કેક કાઢી ટેબલ પર સજાવી. સાહિલ ને અનેરીએ બાજુમાં ગિફ્ટ મૂકી. આરોહી બોલી, ‘સૉરી યાર, કેન્ડલ રહી ગઈ લાગે છે.’
કલાદાદી તરત જ બોલ્યાં, “લે આ દીવો, હરિભાઈનો જન્મદિન બુઝાવીને નહીં પ્રગટાવીને મનાવીએ” આરોહીએ દીવો પ્રગટાવ્યો. હરિદાદા પાસે કેઇક કપાવી, રોનકે મોબાઈલ પર મ્યુઝિક મૂક્યું ને વડીલોનો હાથ પકડી ડાન્સ કરાવ્યો. બધાં ખુશમિજાજ, ફ્ક્ત અનેરીનો બહુ મૂડ ન હતો. સાહિલ હરિદાદાને ગિફ્ટ આપે, ‘હરિદાદા, ગિફ્ટ ફોર યુ.’
હરિદાદા આભારવશ ગળગળા થઈ બોલ્યા, ‘દીકરાઓ થેંક્યું, તમે મને દાદા કહો છો પણ મારી પાસે તમને રિટર્ન ગિફ્ટ આપવા કાંઈ નથી, મારી પાસે તો….’
આરોહી બોલી, ‘છેને, આપની પાસે અનુભવોનું ભાથું છે, કોઠાસૂઝ છે. દાદા, ઘણીવાર થોથાસૂઝ કામ ન લાગેને ત્યાં કોઠાસૂઝ કામ લાગતી હોય છે. આ પુસ્તકો વાંચી તમારે અમને સમજાવવાનું છે.’
‘અને હા, ફિકર નહીં કરો દાદા, પુસ્તક લાઈબ્રેરીનું છે. અઢાર દિવસમાં પરત કરવાનું છે. વાંચી લો, પછી લઈ જઈશું. બીજા દાદાદાદી માટે ને તમને બીજું લાવી આપીશું.’
પ્રફુલદાદા બોલ્યા, ‘આ ખૂબ સરસ વાત, પણ અમને બધાને આપશો તો તમને કોઈ પુસ્તકની જરૂર હશે તો તમે ક્યારે વાંચશો?’
રોનકે કહ્યું, ‘ઓ દાદા, અમે બધાને અમારા પૉકેટ મનીમાંથી લાયબ્રેરીની ડ્યૂઅલ મેમ્બરશિપ. લીધી છે. એક અમે વાંચીએ અને એક આપ બધા માટે. ચાલો, અમે જઈએ.’
કલાદાદી પ્રસાદનો વાટકો લાવતાં બોલ્યાં, “લ્યો બેટા, પ્રસાદ લેતા જાઓ.’ ને અનેરીને સંબોધીને કહ્યું, ‘કેમ બેટા તું કંઈ નથી બોલતી?’
અનેરીને બદલે આરોહીએ જવાબ આપ્યો, ‘પહેલી વાર આવી છેને. બીજીવાર આવશે ત્યારે એટલું બોલશે કે મોઢું બંધ કરાવવું પડશે.’ અનેરીએ પરાણે સ્મિત આપ્યું. સૌએ વિદાય લીધી. હરિદાદાથી બોલાઈ ગયું, ‘પોતાના પુત્રો કુપુત્ર નીકળે ત્યારે ભગવાન આવા દેવદૂતોને મોકલી આપતો હોય છે.’
કલાદાદીથી ના રહેવાયું, ‘અરે, કેટલાં મીઠડાં છે. અમારો દીકરો હોત તો એને ત્યાંય કદાચ આવડાં છોકરાં હોત. પ્રભુની ઈચ્છા, બીજું શું?’
વૃદ્ધાશ્રમમાંથી નીકળતા જ સાહિલે અનેરીને પૂછ્યું, ‘કેમ અનેરી, તને મજા ન આવી?’ અનેરીને બદલે આરોહીએ જવાબ આપ્યો, ‘એ તો ના જ પાડતી હતી. હું એને ખેંચીને લાવી.’
‘યાર, આઈ લવ સોશિયલ વર્ક બટ આઈ હેઈટ ઓલ્ડીઝ.’ અનેરીની વાત અટકાવતાં આરોહી બોલી, ‘મેં તને પૂછ્યું ત્યારે તું ખુશી ખુશી ગ્રુપમાં જોડાઈ હતી. આપણો હેતુ જ એમના ચહેરા પર ખુશી લાવવાનો છે. જો આ પ્રફુલદાદા અને કલાદાદીનો એકનો એક દીકરો એક્સિડન્ટમાં મૃત્યુ પામ્યો હતો. હવે એમને કોઈ જોનાર નથી ને હરીદાદા રોજ રાહ જુએ પણ…’
‘આઈ નો બટ… આઈ રિયલી ડોન્ટ નો વ્હાય… બટ આઈ હેઇટ ધીઝ ઓલ્ડ પીપલ, રિંકલવાળા ફેઇસ, ટિપિકલ હેબિટ્સ. ખોંખારો ખાયા કરે, ગમે ત્યાં થૂંકે, બોલબોલ કર્યા કરે, હમારે જમાને મેં બ્લા બ્લા બ્લા…’
રોનક તરત જ બોલ્યો, ‘નો અનેરી, ધે આર ક્યૂટ, તારે દાદાદાદી હોત તો…’
‘આઈ ડોન્ટ નો, હું શું કરત પણ હું જન્મી પણ નહોતી ને પપ્પાએ એમના મમ્મીપપ્પા ગુમાવેલા. નો નેવર, હું બીજીવાર નહીં આવું. અરે, હું જુદું સમજી હતી. મને તો સ્વીટ કિડ્સ, ક્યૂટ ડોગ્સ કે ઇવન બલાઇન્ડ્સ પણ ગમે. એટ લીસ્ટ બ્લેક સનગલાસ પહેર્યા હોય એટલે સારા લાગે.’
સાહિલ વાત અટકાવવા બોલ્યો, ‘છોડો, ચાલો જલદી, ક્લાસનો ટાઈમ થઈ ગયો છે.’
અનેરીએ જવાબ આપ્યો, ‘ઓકે, લન્ચ બ્રેકમાં મળીએ છીએ પિત્ઝાપબ પર, મારા તરફથી.’
આ ચારેયની પાક્કી દોસ્તી. બધે સાથે જ જાય પણ વૃદ્ધાશ્રમની મુલાકાતે ત્રણ જ જાય. આમ તો અનેરીના ઘરેથી કોલેજ જતાં વૃદ્ધાશ્રમ વચ્ચે જ આવે પણ ત્રણેય મિત્રો એને વૃદ્ધાશ્રમ આવવા દબાણ કરતા નહીં.
એક વખત ચારેય મિત્રો ફિલ્મ જોઈને પરત ફરતા હતા. સાહિલ આરોહીને મૂકવા ગયો ને રોનક અનેરીને. રોનકની બાઈક બગડી. બહુ મહેનત કરી પણ વ્યર્થ. અનેરીએ કહ્યું, તું ફિકર નહીં કર. જો પેલ્લું દેખાય મારું ઘર. વૉકિંગ ડિસ્ટન્સ જ છે, જતી રહીશ. પહોંચીને ફોન કરી દઈશ.’
‘સ્યોર?’ એ પ્રોમિસ લઈ રોનક બાઇક ઘસડતો ચાલવા લાગ્યો.
અનેરીએ ચાલતાં ચાલતાં આરોહી સાથે પણ વાત કરી લીધી, છેલ્લે કહ્યું, ’લે, તમારા વૃદ્ધાશ્રમ પાસેથી જ પસાર થાઉં છું.’ એને બાય કહ્યું ત્યાં જ પાછળથી કોઈ મવાલી ધસી આવ્યો. અનેરીને પકડી છેડછાડ કરવા લાગ્યો. અનેરી ખૂબ ગભરાઈ અને ચીસાચીસ કરી મૂકી. ઊંઘ ન આવતા પ્રફુલદાદા બહાર જ આંટો મારતાં હતાં. તે લાકડી ઠોકતા દોડી આવ્યા. મોટેથી ઘાંટો પડ્યો ને મવાલી ભાગી ગયો. કલાદાદી, હરીદાદા પણ દોડી આવ્યાં. અનેરીને અંદર લઈ જઈ શાંત પાડી. અનેરી આભારવશ થઈ કહે, ‘થેન્ક યુ સો મચ, દાદા આપ ના હોત તો…’
કલાદાદીએ હેતે વળગાડી કહ્યું, ‘અરે! અમે હોઈએ તો કોઈ હાથ તો લગાડે અમારી દીકરીને. ચાલ, બહુ મોડું થઈ ગયું છે. ચાલ, મમ્મીપપ્પાને ફોન કરી દે કે તને લઈ જાય. આટલું મોડું એકલા નહીં જવાનું, દીકરા.’ અનેરીએ બધી જ વાતો કરીને કહ્યું, ‘મમ્મીપપ્પા અમેરીકા છે. મારું આ લાસ્ટ યર પતે પછી જઈશ. હમણાં એકલી જ છું અને ઘર સાવ નજીક જ છે, હું જતી રહીશ.’ કલાદાદીએ વ્હાલથી હાથ ફેરવ્યો ને વોચમેનને અને એની પત્નીને ઘરે મૂકવા મોકલ્યા.
બીજે દિવસે જ અનેરી એકલી પહોંચી ગઈ વૃદ્ધાશ્રમ. દાદાદાદી માટે કંસાર લઈને. દાદાદાદીએ એને આવકારી ને કંસાર જેવી વાનગીથી આ પેઢી પરિચિત છે, વળી જાતે બનાવે છે એ જાણી આનંદ વ્યક્ત કર્યો. અનેરીએ પોતાના હાથે ખવડાવ્યો. દરમ્યાન ત્રણેય મિત્રો આવી ગયાં. ખરેખર તો કાલની ઘટના બાબત આભાર માનવા જ આવ્યા હતાં પણ ત્યાં અનેરીને જોઈ સુખદ આશ્ચર્ય થયું. અનેરીએ એમને પણ કંસાર ધર્યો. ‘કંસાર અને તું?’
બધાના ચહેરા વાંચી આરોહી બોલી, ‘યાર, ગુગલ સર્ચ કરી ઓલ્ડીઝને… સૉરી, દાદાદાદીને શું ભાવે એ શોધીને બનાવ્યું.’ કહી ચમચી આરોહીના મોઢામાં મૂકી.
‘ઓયે, આટલો ખારો? મીઠું નાંખ્યું છે, સ્ટુપિડ.’ થૂંથૂં કરવા લાગી. અનેરીએ દાદાદાદી સામે જોયું, દાદાદાદી બોલ્યા, “દીકરીના હાથનું મીઠું જ લાગે. અમે તો છોકરાઓના વહાલના ભૂખ્યા છીએ” સૉરી કહેતાં તો અનેરીની આંખ ઊભરાઈ ગઈ પણ બધાં ખુશ હતાં.
હવે અનેરી પણ નિયમિત વૃદ્ધાશ્રમ આવતી. નજીક જ રહેતી હોવાથી ઘણીવાર એકલી પણ આવતી અને દદાદાદીની નજીક થતી ગઈ. પછી તો રોજ જ જતી. અલકમલકની વાતો થતી. અનેરી દાદી પાસેથી વિવિધ વાનગી, અથાણાં, ભરતગુંથણ, વિવિધ નુસખા વિગેરે શીખતી ને અનેરી દાદાને મોબાઇલમાં જુદી જુદી એપ્સ, ગૂગલ વિગેરે ટેકનોલોજી સમજાવતી. દાદી અનેરીને માથામાં તેલમાલીશ કરતી તો અનેરી દાદીને આગ્રહ કરી ફેસિયલ કરી આપતી.
કોલેજના એન્યુઅલ ગેધરિંગમાં બધાના આગ્રહથી દાદાદાદીએ જવાનું જ. ત્યાં અનેરીએ નાટકમાં કલાદાદીના ગેટઅપમાં દાદીનું પાત્ર ભજવેલું એ જોઈ ખૂબ ખુશ થયેલા.
રોજની જેમ જ અનેરી વૃદ્ધાશ્રમ ગઈ. આજે તે ખૂબ ખુશ હતી. ખાસ તો એટલે કે અનેરી એની બર્થડે માટે દદાદાદાદીને આમંત્રણ આપવા આવી હતી. દદાદાદાદી કાલે મારી બર્થડે છે. તમારે આવવાનું છે. મેં ઘરે જ નાનકડી પાર્ટી રાખી છે.’
દાદી બોલ્યા, ‘અરે, અમને ઘરડાંને રહેવા દે, અમારા આશિષ છે જ. તું મિત્રો સાથે પાર્ટી કર.’ ‘નહીં નહીં, દાદાદાદી, તમારો જે સમાન લેવો હોય એ લઈ લો. તમને વાંધો ન હોય તો હું તમને દત્તક લેવા માંગું છું. મારા પ્રિન્સીપલસાહેબ અને અહીંના મેનેજમેન્ટની મદદથી પરમિશન મળી ગઈ છે. પેપર્સ તૈયાર છે. ખાલી તમારી હા બાકી છે. તમારે દીકરી નથી ને મારે દાદાદાદી નથી. તો હવે એકે અક્ષર નહીં સાંભળું, બસ મને વહાલ કરતાં હો તો માની જાઓ.’
દાદાદાદીએ એકબીજા સામે જોયું. “અરે બેટા, ચાલ, પાર્ટીમાં ચોક્કસ આવીશું. પણ દત્તક? કાયમ તો તને ભારે પડીશું.’
‘હું કંઈ ના જાણું.’ કહેતી અનેરી નીકળી ગઈ.
બીજે દિવસે દાદાદાદી ઘરે પહોંચતા જ, ‘બહુ જ નજીક છે તારું ઘર, બેટા.’
‘હા, મારી કૉલેજ નજીક પડે એટલે અહીં આ વન બીએચકે લીધું છે. મોટું ઘર દૂર છે.’
‘હેપી બર્થડે અનેરી’ અને ‘વેલકમ દાદાદાદી’ આમ બે કેક સજાવી હતી.’ ચાલો, દાદાદાદી, પહેલા તમે. ‘ડોર બેલ વાગતાં જ અનેરી ખોલવા ગઈ અને ખુશીથી ઝૂમી ઊઠી. મમ્મીપપ્પા અમેરિકાથી સરપ્રાઈઝ આપવાં આવ્યાં હતાં, “અરે! હું તમને સરપ્રાઈઝ આપું. આવો, દાદાદાદી, આ મારા મમ્મીપપ્પા ને મમ્મીપપ્પા, આ મારા દાદાદાદી.’
દાદાદાદી પોતાનાં જ દીકરાવહુને અને મમ્મીપપ્પા પોતાનાં જ માબાપને જોઈને અવાક થઈ ગયાં.
‘માફ કરજે, બેટા અનેરી’ કહી કલાદાદીનો હાથ પકડી ઘરમાંથી નીકળવા જાય છે. અનેરીને કાંઈ ન સમજાયું. પપ્પા દાદાને પગે પડ્યા. મમ્મી પણ અનુસરે. માફી માંગતાં કહે, ‘માબાપુજી, ફોરેઇન સેટ થવાના ને એકલા રહેવાના અભરખામાં અનેરીના જન્મ પહેલા મેં જ દૂર મોકલી દેવાની જિદ્દ કરેલી. મેં આત્મહત્યા કરી લેવાની ધમકી આપેલી.’
પપ્પા બોલ્યા, ‘એ ભૂલ અમને જિંદગીભર સતાવતી રહી. અમે હવે અહીં જ રહેવા વિચારીએ છીએ. આપની સાથે. હવે તો અમારી પણ સાંજ ઢળશે.’
અનેરીથી બોલાઈ ગયું, ‘ઓહ ગોડ! એકબીજાને મન તેઓ જીવતા જ નથી. કલાદાદીનો જીવ ખેંચાતાં હાથ જોરથી ખેંચી દાદા બોલ્યા, ‘ચાલ કલા.’
અનેરી ડૂસકાં સાથે દાદાની કફનીની બાંય ખેંચતાં ‘રોકાઈ જાઓ.’ ને ઘરની ગરમ થયેલી આબોહવા ગાતી હતી;
તપી ગયેલા સૂરજને ટોકો કોઈ.
વહી જતી આ સાંજને રોકો કોઈ.

યામિની વ્યાસ

Leave a comment

Filed under Uncategorized

હ્યૂબ્રિસ:પરેશ વ્યાસ

What is Hubrius? It's Important Meaning & Warning

હ્યૂબ્રિસ: અતિશય અભિમાન કે વધારે પડતો આત્મવિશ્વાસ

શું કુબેરો ? શું સિકંદર ? ગર્વ સૌનો તૂટશે,
હો ગમે તેવો ખજાનો બે જ દિનમાં ખૂટશે;
કાળની કરડી નજરથી કોઈ બચવાનું નથી,
આજ તો ફૂટી છે પ્યાલી, કાલ કૂંજો ફૂટશે. -ઉમર ખય્યામ (અનુવાદ: ‘શૂન્ય’ પાલનપુરી)

કોવિડનો આ સેકન્ડ વેવ વેવ નથી પણ ત્સુનામી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ સ્થિતિને કેવી રીતે જોવાઈ રહી છે? વિદેશી મીડિયા આ સ્થિતિ માટે આપણી હ્યૂબ્રિસ (Hubris) જવાબદાર છે, એમ કહે છે. અમે ગુજરાતી લેક્સિકોન ખોલીને જોયું પણ આ શબ્દ એમાં વ્યાખ્યાયિત થયો નથી. અમે ગૂગલીય થોથાં ઉથલાવીએ છીએ. અમને ‘થોથાં’ શબ્દ ગમે છે. એનો અર્થ થાય છે માલ વગરનાં લખાણવાળાં પુસ્તક. લાંબી વિગતવાળાં લખાણ હોય તેવા કાગળો, ટાયલાં કર્યાં હોય તેવા કાગળનાં ભૂંગળાં! ગૂગલ એવું જ તો છે! હ્યૂબ્રિસ શબ્દ અમને એમાંથી જડે છે. મેરિયમ વેબ્સ્ટર ડિક્સનરી અનુસાર ‘હ્યૂબ્રિસ’ એટલે અતિશય અભિમાન કે વધારે પડતો આત્મવિશ્વાસ. હ્યૂબ્રિસ શબ્દ હ્યૂબરિસ્ટિક શબ્દ પરથી બન્યો હોવાનું મનાય છે. મૂળ ગ્રીક શબ્દ હાઈબ્રિસ્ટિકોસ જેનો અર્થ થાય છે આપખુદ, અવિચારી, નિરંકુશ, આડાઝૂડ. મૂળ તો આ ઈશ્વર સામેની મગરૂરી હતી. પારાવાર અહં અને હુંકાર અહીં છે. હવે આપણી મહામારીની વણસતી જતી સ્થિતિ માટે આપણી હ્યૂબ્રિસ જવાબદાર છે કે કેમ?- એ તો ચર્ચાનો વિષય છે પણ આજે આ સમાચારનાં ચાવીરૂપ એવાં ‘હ્યૂબ્રિસ’ શબ્દની ચર્ચા કરવી જરૂરી છે.
કહે છે કે જ્યારે કોઈ નીચે પડે તો હાથ દેનારા ઓછા હોય છે, લાત મારવાવાળા ઝાઝા હોય છે. ફૂટબોલ આમ પણ લોકપ્રિય આંતરરાષ્ટ્રીય રમત છે. ટીકા કરવી એ લાતનો જ એક પ્રકાર છે. વિદેશી મીડિયા આપણી દુર્દશા માટે આપણું દેશાભિમાન જવાબદાર છે, એવું માને છે. હ્યૂબ્રિસનો અર્થ કાંઇ એવો જ થાય છે. ઈંગ્લિશમાં એક શબ્દ છે: પ્રાઈડ (Pride). પ્રાઈડ એટલે સ્વાભિમાન, સ્વમાન, ખમીર, આત્મસંતોષ, ગર્વયુક્ત આનંદ. પણ એ જ શબ્દ પ્રાઈડ એટલે અહંકાર, ગર્વ, ઘમંડ, મિથ્યાભિમાન- એવો અર્થ પણ થાય. આમ સારું પણ જો તેમ જોઈએ તો..! હ્યૂબ્રિસનો જો કે એકમાત્ર નકારાત્મક અર્થ થાય છે અને એ છે આપણો અતિશય અહંકાર, તોછડાઈ, ઉદ્ધતાઈ. અમે એટલે બસ અમે જ. અમારો દેશપ્રેમ અનન્ય. અને અમને કાંઇ ન થાય. મારો દેશ, મારું અભિમાન. હવે આવું કહીએ તો બોલો, એમાં ખોટું શું છે? કહેવું જ જોઈએ. પણ જ્યારે ખરાબ સમય આવે ત્યારે બધાં જ ટીકાકારો મંડી પડે છે કે કેઅઅમ?.. બહુ ફાંકા મારતા’તા. અમે આમ કરીશું, અમે આમ કરી રહ્યા છીએ, અમે આમ કરીને બતાવ્યું, અને હવે.. વિદેશી ટીકાકારો કહે છે કે જુઓ તો ખરાં, મૂળ મુદ્દે તો કશું કર્યું જ નથી. કોઈ પ્લાનિંગ જ નથી. સઘળું રામભરોસે ચાલે છે વગેરે વગેરે. ટીકા કરવી સૌથી સહેલી છે. વિદેશીઓ આપણને નીચા દેખાડવાની કોઈ તક ગુમાવવા માંગતા નથી. પણ એ પણ છે કે આપણે પણ આપણાં દેશની અનન્યતાનાં ગુણગાન ગાતા રહ્યા છીએ. બણગાં ફૂંકવા આપણી આદત છે. ઘણીવાર એવું જરૂરી પણ હોય છે. પણ પછી સ્થતિ બગડે ત્યારે ટીકા તો થાય જ. આજે એવી ટીકાનો શબ્દ હ્યૂબ્રિસ-ની ચર્ચા કરવી છે.
સાત સૌથી વધારે પ્રાણઘાતક પાપ કયા છે? કવિ, લેખક અને ફિલસૂફ દાન્તેનાં મતે સાત સૌથી કાતિલ પાપ છે: ૧. લસ્ટ (તીવ્ર કામવાસના) ૨. ગ્લટનિ (અકરાંતિયાપણું) ૩. ગ્રીડ (દૃવ્યલોભ) ૪. સ્લૉથ (આળસ) ૫. રૉથ (ક્રોધ) ૬. એન્વી (ઈર્ષ્યા) અને ૭. પ્રાઈડ (અહંકાર). આમાં પ્રાઈડ તો ‘ફાધર ઓફ ઓલ સિન્સ’ કહેવાય છે. ગુજરાતીમાં કહીએ તો ઘમંડ એ બધાં પાપનો બાપ છે. હ્યૂબ્રિસ એવો ઘમંડ છે જે માણસને અંધ કરી મૂકે છે. જે સામે છે, જે સહજ છે એ એને દેખાતું નથી. એની કોમન સેન્સ એને કાંઇ કહે તો છે પણ એનો ફાટ ફાટ થતો હ્યૂબ્રિસ એને ગણકારવાની ના પાડે છે. અને પછી જે પગલાં લેવાય છે, એ મૂર્ખામીભર્યા હોય છે. ઇતિહાસકાર ઇયાન કેરસોએ જર્મન સરમુખત્યાર એડોલ્ફ હિટલરની જીવનકથા બે ભાગમાં લખી છે. પહેલા ભાગનું શીર્ષક છે ‘હ્યૂબ્રિસ’ જેમાં એમનાં શરૂઆતનાં દિવસો અને એમની રાજકીય સત્તારોહણ વર્ણવ્યા છે. બીજા ભાગનું નામ ‘નેમિસિસ’ છે, જેમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધ અને એની આખરમાં એનો પરાજય અને આત્મહત્યા વિષે લખ્યું છે. હ્યૂબ્રિસ જો વધારે પડતો આત્મવિશ્વાસ છે તો નેમિસિસનો અર્થ થાય છે: દુષ્કૃત્યની યોગ્ય શિક્ષા.
વિદ્યા, સત્તા, ધન, સૌંદર્ય હોય તો એમાં કશું ખોટું નથી. એનો ગર્વ હોય તો પણ એમાં કશું ખોટું નથી. સવાલ ત્યારે થાય જ્યારે એ ગર્વ અતિશય થઈ જાય, અતિપ્રબળ થઈ જાય. પછી ખરાબ સમયના એંધાણ આવે પણ એની ખબર ન પડે. એમ કે અમને કશું ય ન થાય. અને થાય તો અમે સક્ષમ છીએ. પણ સ્થિતિ વણસે તો? ખરાબ સમય આવે એટલે ‘હું તો પહેલેથી જ કહેતો હતો’ બોલનારાઓની બટકબોલી ગેંગ પાછળ પડી જાય. ઘમંડ જો કે કોઈ પણ સંજોગોમાં સારી વાત નથી. સમય સારો ન હોય ત્યારે ટીકા થાય જ છે. સાંપ્રત મહામારી ભયંકર છે. પરિસ્થિતિને કાબુમાં લેવા ભારત નિષ્ફળ છે, એવી ટીકા તો થશે જ. ફોરેન મીડિયાનો પોતાનો એજન્ડા હોય છે. એટલે આપણે સાવધાન રહેવું. પણ હા, નેતાઓનો વધારે પડતો આત્મવિશ્વાસ કે અતિશય અભિમાન તો કોઈ પણ સંજોગમાં સારા નથી. જુલિયસ સીઝરે પણ એવું જ કહ્યું હતું. જો હું નિષ્ફળ જઈશ તો એ મારું હ્યૂબ્રિસ જ હશે.
શબ્દશેષ:
“આપણે સૌ ક્યારેક ને ક્યારેક આપણે જ કરેલાં આપણાં હ્યૂબ્રિસ(ઘમંડ)નાં ભોગ બનતા હોઈએ છીએ.” –જાણીતી પોલિટિકલ વેબસીરીઝ ‘હાઉસ ઓફ કાર્ડ્સ’નાં મુખ્ય અભિનેતા કેવિન સ્પેસી 

Leave a comment

Filed under Uncategorized

બારી-યામિની વ્યાસ 

બારી

“જરા બારી બંધ કરશો, પ્લીઝ? વરસાદના છાંટા આવે છે.” એસટી બસમાં મિહિરની બાજુમાં બેઠેલા યુવકે કહ્યું. મિહિરને બારી ખુલ્લી રાખવી ગમતી હતી. વરસાદના છાંટાની મજા માણવી ગમતી પણ એની જ ઉંમરના બાજુવાળા યુવકે બેત્રણ વાર કહ્યું, અને પાછલી સીટવાળાએ પણ સૂર પુરાવ્યો એટલે તેણે આખરે બારી બંધ કરી. થોડીવાર થઈ અને એ યુવક ઝોંકાં ખાવાં લાગ્યો. આમ પણ રાતનો સમય હતો. ધીરે રહીને તેણે બારી ખોલી ફરી એ મોજ માણી રહ્યો. બારી માટે તો એ નોનએસી બસમાં જતો અને બારીનું કેવું હોય! આખી બારી ક્યાં ભાગે આવે? આગલી સીટ પર અડધી બારી હોય અને આપણી સીટ પર અડધી બારી હોય. એમાંયે કાચ અડધો આમ તેમ ખસેડવાનો હોય. રિઝર્વેશન કરાવતો ત્યારે બારી પાસેની સીટ જ એ લેતો. હમણાં તે આગળ ભણવા માટે જઈ રહ્યો હતો. ત્યાં હોસ્ટેલની રૂમમાં પણ તેણે ખાસ બારીવાળો જ બેડ બુક કરાવ્યો હતો.
એના ઘરનું તો પ્રિય સ્થળ બારી. વળી એને પડદો બિલકુલ નહીં ગમે. એ બાબત મમ્મી એને ટોકતી પણ. જો કદી તડકો આવે તો પપ્પાનું જૂનું પહેરણ લટકાવી દેતો. બારીમાંથી કેટલાં નયનરમ્ય દ્દશ્ય જોઈ શકાતાં. તેના ઘરે જ્યારે કુરિયર આવતું ત્યારે અચૂક બારીમાંથી જ કુરિયર લેતો. ટપાલ કે લાઈટ બિલ બારીમાંથીજ ફેંકાતું. ચાવીની આપલે પણ બારીમાંથી થતી. બારીમાંથી કેટલું બધું થઈ શકે! ગજબ વળગણ હતું તેને બારીનું. બીજી બધી સુવિધા ન હોય તો ચાલે પરંતુ તેને બારી તો જોઈએ જ. જ્યારે ભણવા બેસતો ત્યારે બારીની સામે જ બેસેતો. મમ્મી તેને ટોકતી પણ ખરી કે બારીની સામે બેસીને તો કંઈ ભણાય? પરંતુ એને મન તો બારીમાં એક નવું વિશ્વ ઊઘડતું હોય. બારી ખૂબ નિખાલસ હોય છે. બધું સાચું બતાવી દે. તેને થતું પણ ખરું કે બારી જેવી અદભુત શોધ કોણે કરી હશે? કંઈ કેટલુંય નિહાળી શકાય. અરે! પહેલું કિરણ બારીમાંજ પડે ને લુચ્ચો સૂરજ આભની બારીમાંથી ડોકિયું કરે ત્યારે સામે ઘરે સુરેશકાકા એ તરફ તાંબાનો કળશ લઈ અર્ઘ્ય આપે. પછી સઘળું નજરે પડે; આંગણું છાંટતાં ગીતામાસી કે છોડને પાણી પીવડાવતી લતાદીદી કે પછી ઉતાવળિયો દૂધવાળો, ફળથીય મીઠો ટહુકો કરતી શાકવાળી ને કિલકિલાટ ભરીને સ્કૂલે જતી રિક્ષાઓ.
થોડા દિવસ પહેલાં જ બારીમાંથી વરસાદની સાથે તેણે અદભુત દ્દશ્ય જોયું. સુરેશકાકાની ભત્રીજી પાયલ વરસાદમાં દોડીદોડીને કપડાં લેતી હતી. કપડાંને ભીંજાતા બચાવવા એ એક અદભુત કલા છે. પોતે ભીંજાઈ જાય તો વાંધો નહીં પરંતુ કપડાં ભીંજાય તે ન ચાલે. કેટલી ત્વરાથી કપડાં લઈ લેતી હતી. ક્લિપ કાઢીને ફટાફટ કપડાં તેના ખભે નાંખી દેતી હતી અને પછી તેટલી જ ઉતાવળથી તે ભાગી ત્યારે કર્ણપ્રિય ઘુઘરી રણઝણી. કહેવું મુશ્કેલ હતું કે એ રણઝણ પાયલની પાયલની હતી કે પછી વરસાદની ઝાંઝરીની! આવાં દ્રશ્યો કંઈક અંશે આગ પ્રગટાવવાં પૂરતાં હોય છે ને આજે તે ફાયરનું ભણવા માટે હોસ્ટેલમાં જઈ રહ્યો હતો અને ખાસ ખુશી તો એટલા માટે હતી કે પાયલ આ જ શહેરમાં રહેતી હતી. ફક્ત વેકેશનમાં જ મામાને ઘરે આવતી ત્યારે મળતી. વળી સુરેશકાકાએ એમની બહેનનું સરનામું આપીને કહ્યું હતું, “દીકરા કશું કામ હોય તો ત્યાં જજે.” મિહિર બસમાં બેઠો બેઠો બંધ બારીમાંથી પણ એના ઘરની બારીની કલ્પના કરતો હતો. વારંવાર તેને વરસાદમાં એ ઘૂઘરીઓ સંભળાતી હતી. હવે તો વરસાદ ધોધમાર વરસવા લાગ્યો. એને કાચ ખસેડવો હતો પણ આજુબાજુવાળાને કારણે શક્ય નહોતું. તોયે વચ્ચે વચ્ચે કેટલીયવાર એને બારી ખોલી અને બાજુવાળાના કહેવાથી બંધ કરી. “એને નહીં આવતો હોય કોઈ મધુરો વિચાર!” મિહિરે ધારીને જોયું એના હાથમાં એંગેજમેન્ટ રિંગ હતી. આ ખરેખર એંગેજમેન્ટની હશે કે શોખથી પહેરી હશે કે કોઈના દબાણથી?
મોડી રાત થઈ હતી. વરસાદમાં બસ એક જ સ્પીડે ચાલ્યા કરતી હતી. આખી રાતની મુસાફરી હતી અને રસ્તામાં વચ્ચે એવી નિર્જન જગ્યા પણ આવતી જ્યાં કોઈકવાર ભય પણ રહેતો. તેને થયું કે આવીને કોઈ મારાં સપનાની બારીને નુકસાન તો નહીં કરેને? એવામાં જ અચાનક કાચ તૂટ્યો, જાણે પથ્થર પડ્યો કે શું? બસ બ્રેક મારીને ઊભી રહી ગઈ. ડ્રાઈવરે જોયું તો આગળ લાકડાં મૂકીને રોડ પર આડશ કરી હતી. બસ આગળ જઈ શકે તેમ ન હતી. ધાર્યું હતું તેવી રીતે જ ચારપાંચ લૂંટારૂઓ ધારિયા અને લાકડાંઓ સાથે ઊભા રહી ગયા. ડ્રાઇવરે ફરજિયાત બસ ઊભી રાખવી પડી. કંડકટર અને ડ્રાઇવરે બધા પેસિન્જરને ચૂપ રહેવાનું કહ્યું. ત્યાંજ બારણું તોડી લૂંટારૂઓ અંદર ઘૂસી આવ્યા અને કહી દીધું કે અમારે કોઈને મારવા નથી, ફક્ત ઘરેણાં, રૂપિયા અને તમારો સામાન અમને આપી દો. જો કોઈએ ચૂં કે ચા કરી છે તો…જાનથી ગયા સમજો. સૌ થથરી રહ્યા હતા કારણ કે લૂંટારૂ જો એક જ ધારિયું મારે તો એક ઘા ને બે કટકા થઈ જાય તેમ હતું. પેલા લૂંટારૂઓએ ચેતવણી પણ આપી કે જો કોઈએ પોતાના પૈસા કે દાગીના છુપાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે તો જીવતા નહીં મૂકીએ. સૌ ડરી ગયા હતા. એકબે જણાએ તો સીટની નીચે ભરાઈ જવાનો પ્રયત્ન પણ કર્યો હતો પણ પેલા લુટારુઓમાંથી એક જણે જોરથી ખેંચીને મારી નાંખવાની ધમકી આપી. તેમણે કહ્યું કે બધા ઝોળીમાં માલ સામાન મૂકીને નીચે ઊતરી જાઓ. સર્વે એ રીતે કર્યું. પોતપોતાનાં ઘડિયાળ, ઘરેણાં, પર્સ, વૉલેટ વગેરે મૂકીને ઊતરી ગયા.
મિહિરની બાજુમાં બેઠેલો યુવક પણ વૉલેટ આપીને નીચે ઊતરી ગયો પરંતુ તેના હાથમાં વીંટી હતી તે તેણે મોઢામાં છુપાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. તે લૂંટારૂઓમાંના એક જણે જોયું અને સીધો જ તેને તમાચો માર્યો. લોખંડનો સળિયો તેના માથા પર મારવા જતો હતો ત્યાં જ મિહિરે તેને અટકાવ્યો. ‘સૉરી, માફ કરજો, તમે લઈ લો. બીજીવાર આવું નહીં થાય.’ અને તેને વીંટી આપી દીધી. માંડમાંડ મિહિરે તેને બચાવ્યો. મિહિરને થયું કે સાચે જ તે તેની એન્ગેજમેન્ટ રિંગ હતી પરંતુ જીવનની સામે બધું જ ધરી દેવું પડે તેમ હતું. એક સ્ત્રીના હાથમાંનું નાનું બાળક ખૂબ જોરથી રડવા માંડ્યું, પેલામાંના એક જણે ગુસ્સાથી દંડો ઉગામ્યો પણ બધાએ હાથ જોડી એને વિનંતી કરી બચાવી લીધું. સ્ત્રી સહેજ પાછળ ફરી છાતીએ વળગાડી દૂધ પીવડાવવા લાગી ને બાળક શાંત થયું. બીજી પેસેન્જ સ્ત્રીઓ એની આજુબાજુ ઊભી રહી ગઈ. સ્ત્રીઓની તરફ કોઈની નજર ન બગડે અને એને હાનિ ન પહોંચે એ રીતે પુરુષ પેસેન્જરો ગોઠવાઈ ગયા. દુઃખદ ક્ષણે પારકા પણ પોતીકા થઈ જતા હોય એનું ઉત્તમ ઉદાહરણ.
પાંચ જ મિનિટમાં લૂંટારૂઓ બધાનો માલસામાન લઈને ચાલ્યા ગયા. નાના બાળકો રડવા માંડ્યાં. બીજા બધા પણ ખૂબ ગભરાઈ ગયા હતા. કંડકટર-ડ્રાઇવરે કહ્યું કે સૌ સલામત છીએ તે સારું છે. તમને નજીકના પોલીસ સ્ટેશને લઈ જઈએ અને ત્યાં આપણે ફરિયાદ નોંધાવીશું. સૌ માંડમાંડ તૈયાર થયા. ખાતરી થઈ ગઈ કે લૂંટારુંઓ ચાલ્યા ગયા છે પછી તે દિશામાં કોઈએ મોબાઈલની બેટરી મારીને જોયું તો કંઈક સામાન જેવું દેખાયું. લોકોને લાગ્યું કે આ આપણો જ સામાન છે. કન્ડક્ટરે ના પાડી કે ત્યાં જવા જેવું નથી. હજુ જોખમ ઓછું નથી. બધા બેસી ગયા.
ડ્રાઈવરે બસ સ્ટાર્ટ કરી પરંતુ બસ સ્ટાર્ટ થઈ નહીં. આગળ ઘણી બધી આડશ હતી તે ખસેડવામાં પેસિન્જર મદદે આવ્યા. આ બધું કરવામાં મળસ્કુ થયું ને થોડું અજવાળું થવાં આવ્યું હતું. ફરીથી દૂર જોયું તો બધાનો સામાન એમ ને એમ જ પડ્યો હતો. સૌને લાગ્યું કે કીમતી સામાન કાઢી ગયા હશે અને કપડાં વગેરે એમ જ પડ્યાં લાગે છે. સૌ એ તરફ દોડ્યા. મિહિર પણ દોડ્યો કારણ કે તેમાં એના પુસ્તકો, કપડાં અને હોસ્ટેલમાં રહેવા માટેની જરૂરી ચીજવસ્તુઓ હતી. મમ્મીએ કેટલો બધો નાસ્તો બનાવી આપ્યો હતો! સ્વાભાવિક છે લૂંટારૂઓને પુસ્તકોની જરૂર ન જ હોય, નહીં તો એ લૂંટારું ન હોય. તેણે જોયું કે તેની બેગ ચિરાઈ ગઈ હતી. પેલા લોકોએ બ્લેડ જેવા કોઈ સાધનથી ઝિપ ખોલવાને બદલે બેગ ચીરી નાંખી હતી. બધા પોતપોતાનો સમાન જોઇને કહેવા લાગ્યા કે મારો આ સામાન ગયો છે, પેલો સામાન ગયો છે.
મિહિરની બેગમાં કપડાં અને ચોપડા એમ ને એમ જ હતાં પણ આભલા ને ટિક્કીથી શણગારેલી એક સરસ મજાની ડબ્બી હતી. પાયલે એને બર્થડેમાં ગિફ્ટ આપી હતી તે પણ ખાસ બારીમાંથીજ. તેમાં મમ્મીએ મુખવાસ ભરીને આપ્યો હતો. તે પેલા લોકો કિંમતી સામાન સમજી લઈ ગયા હતા. ખરેખર કિંમતી જ હતીને! તેને યાદ આવ્યું કે પપ્પા કાયમ કહેતા કે રૂપિયા હંમેશા બેગમાં છૂટાછૂટા રાખવા. બધા વૉલેટમાં ન રાખવા. તેને ખૂબ દુઃખ થયું. દસ હજાર જેટલા રૂપિયા હતા. કદાચ જતા રહ્યા. તે બધો જ સામાન સમેટી લઈને કિંમતી ડબ્બી યાદ કરતો બસમાં બેઠો. તેઓ પોલીસ સ્ટેશન જવાના હતા.
થોડીવારે મમ્મીને ફોન કર્યો. મમ્મીપપ્પા ખુશ થયા કે તેણે આટલો જલદી ફોન કર્યો! પરંતુ તેણે આખી ઘટના જણાવી. મમ્મીપપ્પાએ સાંત્વન આપતાં કહ્યું, “કાંઈ વાંધો નહીં, તું બચી ગયો તે બસ છે. બાકી ફિકર ન કર. તું ત્યાં પહોંચી જા. અમે બીજા રૂપિયા મોકલવાની વ્યવસ્થા કરીએ છીએ.”
ત્યારે મમ્મી બોલી, “લૂંટારૂઓ તારાં કપડાં ને બધું જ લઈ ગયા છે?”
તેણે કહ્યું, “ના, કપડાં બધા જ છે.”
મમ્મીએ કહ્યું, “મેં તારા પપ્પાનું એક જૂનું પહેરણ એમાં મૂક્યું હતું. તને સમાન લુછવા કામ લાગે એમ વિચારીને, પેલું તડકામાં બારીમાં રાખતાં તે… તે જો અને તેના ખિસ્સામાં રૂપિયા સીવીને મૂક્યા છે.”
મિહિરે કહ્યું, “મેં તેવું કોઈ પહેરણ જોયું નથી. મને તો ખબર પણ નથી કે તેવું પહેરણ છે.” તેણે હાંફળાફાંફળા થઈને બેગમાં જોયું તો પહેરણ હતું. તે ખુશીથી ઝૂમી ઊઠ્યો. એ પહેરણ ક્યાંય ગયું નથી જ્યારે કે બાજુવાળા યુવકનું બધું જ ગયું હતું. વૉલેટમાં જ તેણે બધા રૂપિયા રાખ્યા હતા. તેણે એ યુવકને ધરપત આપી કે તારે જ્યાં જવું છે ત્યાં જવામાં હું તને મદદ કરીશ.
પોલીસની કાર્યવાહી પતાવીને સૌ ફરીથી બસમાં બેઠા. બધાને આઘાત લાગેલો હતો. ફરીથી વરસાદ શરૂ થયો. બાજુવાળો યુવક ટેવવશ “બા…રી…” બોલવા જતો હતો ત્યાં જ તેણે જોયું કે કાચ તો તૂટેલો હતો ને મિહિર બારીમાંથી બહાર જોઈ રહ્યો હતો. યુવક કંઈ બોલ્યો નહીં પરંતુ મિહિર સમજી ગયો. તેણે પેલા પહેરણમાંથી રૂપિયા કાઢી લીધા ને પહેરણ બારી પર લટકાવી દીધું.
હવે મિહિર મનની બારીમાંથી સઘળું જોવા લાગ્યો.
==યામિની વ્યાસ 

Leave a comment

Filed under Uncategorized

યામિનીની ૬૧મી વર્ષગાંઠના અભિનંદન

યામિનીની ૬૧મી વર્ષગાંઠના અભિનંદન

Happy Birthday Yamini Image Wishes✓ - YouTube
Pin on E Greetings


May be a black-and-white image of 1 person

આજે વરસાદમાં ભીંજાવાની એક ઓર તક મળી ! કોણ જાણે કેમ પણ વરસાદમાં એકલાં પલળવાની મજા તો ન જ આવે અને એકલતા અનુભવાય. પછી તો બસ…. વરસાદનાં એક-એક ફોરાંમાં એક પછી એક પાણીનાં ટીપાંને બદલે યાદ જ ટપકતી જાય. ભીની ભીની માટીની મ્હેંક અને તાવડી પર શેકાતાં રોટલાની મીઠી સોડમ આપણને સ્મૃતિનિદ્રામાંથી જાગૃત કરી, ઘરનાં દડતાં નેવાંનું સંગીત સાંભળવા મજબૂર પણ કરી દે છે.અને યાદ આવ્યો ૬૧ વર્ષો પહેલાનો સમય….
હેલી પહેલાના ગોરંભાયલા વાતાવરણમાં,૧૦મી જુન ૧૯૬૦ને દિને હું ઉનાઈથી મરોલીઆ હો.નવસારીં ચેક અપ માટે ગઈ હતી. ડો.બામજીએ તરત તપાસનાં ટેબલ પર જ કહ્યું કે પુરેપુરું ડાયલેટેશન થઈ ગયું છે, તરત લેબર રુમમાં લઈ ગયાં.
ગઇ સાંજે જ પર્જન્ય વિદ્યા જાણકાર લાલ મખમલ ઓઢેલા ઇન્દ્ર્ગોપ અને જાદુઇ ટોર્ચ રાખનાર આગિયાએ વરસાદનો સંદેશ આપ્યો હતો.આકાશમા પ્રકૃતિના આનંદ દરબારનો વૈભવ વ્યક્ત કરતો વાદળોનો આનંદપુંજ હતો..આકાશના ઉદરમાં વાદળોનો ગર્ભ ધીરે ધીરે વિકસવા માંડ્યો. આકાશે કાલિમાનું વસ્ત્ર ઓઢી વાતાવરણના રહસ્યને અકબંધ રાખ્યું.ત્યાં જ વાદળોનો ગડગડાટ્ અને વિજળીના ચમકારે કાંઈ વિચારીએ તે પહેલા જ…
ડો એમની પારસી બોલીમા કહે કેવું મજેનું બેબી છે! મન વિચારે –
વર્ષાશૃંગાર
આભ-ધરા મિલન
પ્રેમ ઓધાન.
….. 
ભીંજાયે ગર્ભ
ફળે પ્રેમામૃતથી
જન્મે છે કાવ્યો.
ઈંદ્રધનુ ખીલ્યું,આકાશનેને ભેદતો હર્ષધ્વનિ વાતાવરણમાં ગુંજી રહ્યો.
દીકરીને દૈવત દેખાડીશ, દીનતા નહીં !
મા ! તું પારુબેન નથી, પારુમાઈ છે !

4 ટિપ્પણીઓ

Filed under Uncategorized

:’નગરી નામે… !’ વાચિકમ – યામિની વ્યાસ

:’નગરી નામે… !’ વાચિકમ – યામિની વ્યાસનમી ટ્રેનની બારીમાંથી વૃક્ષો અને વાદળોની સંતાકુકડી ની રમત જોઈ રહી હતી. જીવનના સાતમા દાયકા માં પ્રવેશ થયો હતો. મહામારી પછીના બે વર્ષ પછી એ ઘર બહાર સોલો ટ્રીપ માં નીકળી હતી. નજર સામે દેખાતા પાછા ફરતા વૃક્ષોને જોઈ ને એ પણ પોતાના જીવનના પાછલા દિવસો તરફ સરી પડવાની તૈયારીમાં હતી ત્યાં દીકરી મુસ્કાન ના શબ્દો યાદ આવ્યા વર્તમાનમાં જીવવાનું વર્તમાનમાં જ મહાલવાનું.હા ટુરની ટિકિટ અને ટુરનો પ્લાન જ્યારે હાથમાં આપી ને તૈયારીઓ શરૂ કરાવી ત્યારે નમી માં પણ એક જોશ ફરી વળ્યો. રેગ્યુલર મેડિસિન, ડાયરી, બુક્સ, નાસ્તોવગેરે પણ ચીવટ પૂર્વક મુકાવ્યું.બે કલાક પછી જમવાનો સમય હોય ટિફિન ભૂલી ન જાય એની ખાત્રી કરી. બધા ઉત્સાહ સાથે ટ્રેન પર મૂકવા આવ્યા હતાં.ધીરે ધીરે બહાર અંધકાર પોતાનું સામ્રાજ્ય જમાવતો હતો. સાથે લાવેલું ટિફિન ખોલી અને જમવાનું પતાવવું જોઈએ એવું વિચારી ટિફિન ખોલ્યું. સામે ની સીટ પર મા અને નાનકડી દીકરી હતાં. નમીએ એમની જોડે થોડી ઔપચારિક વાતોની આપલે કરી. પરસ્પર જમવાનું આદાન પ્રદાન કર્યું. એ લોકો થોડી વારમાં સૂઈ ગયા.નમી પણ સાથે લાવેલી બુક વાચતા વાચતા થોડી વાર પછી સૂઈ ગઈ.ટ્રેનની સવાર થોડી વહેલી પડી. ફ્રેશ થઈ ત્યાં ચા લઈ ફરતાં છોકરાનો અવાજ સાથે કપ રકબીનો તાલબદ્ધ ખખડાટ અને બહાર ઉષાનું આગમન એને એક સુંદર પ્રસ્તુતિ લાગી. એણે ચા પીધી. એક નવાજ વાતાવરણની અનુભૂતી સાથે એણે બારી બહાર નજર દોડાવી. રસ્તાઓ જાણે ચિર પરિચિત લાગતા હતાં. ક્યારેક અહીં થી પસાર થઈ હોય એવો અહેસાસ થવા લાગ્યો. પર્સ ખોલી ટ્રાવેલ પ્લાન જોયો. હા, આ તો એજ સ્થળ હવે નજીકમાં હતું જ્યાં બાળપણ નાં વેકેશનો ગાળ્યા હતાં. મા અને ભાઈ બહેન સાથે નાની ને ત્યાં મૌજ થી રજાનો સમય પસાર કર્યો હતો. હવે આટલા વરસે આ ગામ કેવું હશે એ વિચારવા લાગી. એની આ ગામની સલૂણી યાદો દીકરી સાથે વહેંચી હતી એટલે આ રીતનો પ્લાન બન્યો હશે એવું એ સમજી ગઈ અને મનમાં ને મનમાં દીકરીને આનંદ સાથે વહાલ થી જાણે ચૂમી લીધી.બસ હવે થોડી મિનિટોમાં જ એની બાળ નગરી મા એ પહોંચવાની હતી. સ્ટેશન આવી ગયું.એ એક બાળસહજ થનગનાટ સાથે ઉતરી. જાણે સીતેર માં થી એ સાત વર્ષની બની ગઈ હોય. આજુબાજુ નજર દોડાવી. અહીં હવે કોઈ પરિચિત તો હતું નહિ. એને તો માત્ર ને માત્ર એ રસ્તાઓ પર ચાલવું હતું જ્યાં એની નાની નાની પગલીઓ પડી હતી, એ અદ્રશ્ય છાપને જોવી હતી, એ ધૂળ ને ચહેરા પર ઝીલવી હતી, એ હવા શ્વાસમાં ભરવી હતી.હા એ મૌજ એ માણવા લાગી. નાનકડા ગામ માં થી શહેરમાં રૂપાંતર પામી ચૂકેલા ગામમાં એ મૌજથી પગપાળા ફરી બધુજ બદલાઈ ગયું હતું, રસ્તે ચાલતાં એક પ્લે હાઉસની બોર્ડ વાચ્યું. એને નાનીનું બાલમંદિર યાદ આવી ગયું, એક ખુમારીથી ભરપૂર જિંદાદિલ ચહેરો જાણે એની સામે વહાલ ભરી નજરે બાળગીત ગવડાવતા નજરે ચડ્યો. બહુ નાની ઉંમરે વિધવા થયેલા નાની કેવા સ્વમાન થી જીવ્યા હતા, અને બા ને ઉછેર્યા હતા.એણે ઓર્ડર કરેલું પેક લંચ વાવી ગયું હતું. એ વિચારી રહી કે નાની પણ કેવું જમવાનું બનાવતા.ભૂતકાળની આ આનંદ સભર યાદો સાથે એ સ્ટેશને આવી, વિઝીટર રૂમમાં ફ્રેશ થઈ બેસીને આગળનો ટ્રાવેલ પ્લાન જોયો. એક અચંબા સાથે એણે પોતાના પ્રવાસના મુખ્ય સ્થળનું નામ વાંચ્યું આંખમાં એક ચમક સાથે એ નામ પર નજર થંભી ગઈ.નગરી નામે સ્ત્રીઆર્થ… ઓહો! આ શબ્દ કેટલું બધું કહી જાય છે. થોડો આછેરો પરિચય હતો અને એકોમોડેશનની માહિતી હતી. હવે એ મન થી ઉતાવળી થઈ હતી ત્યાં પહોંચવા. એ વિચારવા લાગી કે જીવનમાં આ પહેલા તબ્બકાની નિર્દોષ નમણી સફર અને જીવન ની આ સલૂણી સાંજની સફર… જિંદગીનાં શોરબકોરના બદલે કેવા સરસ લય છેડે છે.ટ્રેન આવવાનો સમય થતાં એ પોતાની સીટ કનફર્મ કરી બેસી ગઈ.બરાબર ચાર કલાક પછી એ સ્ટેશને ઉતરી, આહા! સ્ટેશન પર સ્ત્રી શક્તિને ઉજાગર કરતાં પોસ્ટરસ નજરે ચડ્યા. બધુજ નવી નજરે જ આકારાયું હતું. સ્વાતંત્ર્ય વખતના નેતાઓના સ્ત્રી વિષયક સૂત્રો, બંધારણના અધિકારો સમજાવતા પોસ્ટર ઉપરાંત વિવિધ સ્ત્રી વિષયક કવોટેશન્સ ના પોસ્ટર…. ક્યાંય ખોટી ઝંઝટ નહિ બસ વિચારોનું વહેતું વહેણ. કોઈ પૌરાણિક કલ્પના ચિત્રો નહીં પણ વાસ્તવિકતા સભર સ્ત્રી શક્તિને ઉજાગર કરતા ચિત્રો થી સ્ટેશનની દીવાલો શોભતી હતી એ આ અદભૂત નગરી ની નજાકત જોઈ રહી.અહીં આ નગર વિશે બધીજ માહિતીઓ પણ જોવા મળી. આખે આખો મેપ હતો. એણે ફટાફટ મોબાઈલમાં બધું ક્લિક કર્યું. હવે તે પોતાને રોકાવાનું હતું એ ઘર પાસે આવવાનું હતું, રિક્ષા જેવું એક વાહન લઈ એક સ્ત્રી આવી અને એમાં બેસવાનું કહ્યું. હા આવું વાહન એણે એક આઇલેન્ડ ની સફરમાં જોયું હતું. એમાં બેસી એએક વિશાળ પટાંગણમાં નાના નાના સુવિધા યુક્ત ટેન્ટ હતાં ત્યાં આવી. આપવામાં આવેલા ટેન્ટ માં પોતાનો સામાન મૂક્યો. ત્યાં એ લોકોએ મુકેલી પ્રાથમિક વસ્તુઓ સાથે અહીંના સ્થળોની માહિતી પણ હતી.એ બધું જોઈ રહી.ત્યાં બેલ વાગ્યો, હવે એને ભોજનશાળા તરફ જવાનું હતું. અહીં સ્ત્રી પુરુષો સાથે મળી બધીજ વ્યવસ્થા સંભાળતા હતાં. સાદું છતાં સ્વાદિષ્ટ ભોજન હતું.જમ્યા પછી એ પટાંગણ માં બહાર બેઠી, ધીમું સંગીત વાગતું હતું. પણ મુસાફરીનો થાક તો હતોજ.હવે એને ઊંઘ આવતાં પોતાનાં ટેન્ટ તરફ ગઈ અને મીઠી ઊંઘમાં સરી પડી. બીજા દિવસથી એને એક ગાઈડ મળી. એક સુંદર મીઠડી છોકરી હતી.એનું નામ મૌસમી હતું. સ્કૂલ થી શરૂ કરી અને બધીજ જગ્યાઓની મુલાકાત લેવાની હતી. મૌસમીની જગ્યાઓનો પરિચય આપવાની શૈલી રોચક હતી. પહેલાં એ લોકો સ્કૂલમાં ગયા.સ્કૂલમાં વિજ્ઞાન, સાહિત્ય સાથે બુનિયાદી કેળવણી પર ધ્યાન અપાતું હતું. એને તો મજા પડી ગઈ આ બધું જોઈ ને.ત્યાર પછી એ લોકો લાઇબ્રેરી પાસે આવ્યા. *લાઈબ્રેરી ડોર પર એક મોટું ચિત્ર હતું લખેલા શબ્દો પર રંગીન ચોકડી મારેલી હતી, શબ્દો હતાં સેકન્ડ સેકસ.*અહીં એને આ સ્ત્રીઆર્થ નગરીનું હાર્દ સમજાયું. સ્ત્રી સેકન્ડ સેકસ નથી એવી સખત વિચારસરણી સાથે જીવનારાઓનું આ નગર હતું,એ તો આ શહેરના પ્રેમમાં પડી ગઈ હતી.અહીં ન્યાયાલય પણ હતું. ઉચ્ચ આસને સ્ત્રીઓ જ હતી પણ ત્યાં વિવાદ કરતાં સંવાદ થી પ્રશ્નો નીપટાવવા માં આવતા હતાં. એક નગર આયોજન અને વહીવટ માટે નું કાર્યાલય પણ હતું.અને હોસ્પિટલ પણ હતી. અહીં પણ આ વિશેષતા છતી થતી હતી. સ્ત્રી પ્રધાન વધુ જોવા મળ્યું.અલબત્ત પુરુષો પણ પોતાની યોગ્યતા સાથે કામ કરતાં હતાં પણ સરખી હિસ્સેદારીથી.ત્યાર પછી એણે કલાકારી નામનું એક સંકુલ જોયું ત્યાં ચિત્રો થી માંડી લેખન રૂમ, સંગીત સદન, નૃત્ય શાળા, નાટ્ય મંચ… અદભુત અદભુત . એના મોં માં થી શબ્દો સરી પડ્યાં. અહીં રાત્રિ બજાર પણ હતી, ખાવા પીવાની અઢળક વેરાયટી… કોઈ ભેદ નહિ, મોટા ભાગના રેસ્ટોરાં સ્ત્રીઓ જ ચલાવતી હતી.નમીએ એ મજા પણ માણી.એને મન થયું કે ઘરે ફોન કરી કહી દઉં કે હવે હું અહીંજ રહીશ.આમ નમી તો એક નવા જ પ્રવાહમાં તણાઈ રહી હતી.એણે મૌસમી ને લગ્ન પ્રથા વિશે પૂછ્યું તો બહુ સુંદર અને આદર્શ જવાબ મળ્યો. અહીં લગ્ન કરી ને સ્ત્રી કોઈના ઘરે જતી નથી.યુવક યુવતી પોતાનું અલગ ઘર વસાવે છે, જરૂરતના આધારે કે આનંદથી બંનેના મા બાપ ત્યાં થોડા દિવસોરહેવા જાય છે. બાકી વડીલ સ્ત્રી પુરુષો યુવા જિંદગી માં દખલ નથી કરતા તો યુવા વર્ગ પણ એ લોકો સાથે પ્રેમ અને માન થી વહેવાર કરે છે.એક પ્રકૃતિ પૂરમ નામનું સંકુલ હતું જ્યાં ફૂલોની નગરી હતી, કલાત્મક ઝરણાં અને ટેકરીઓ બનાવવામાં આવી હતી. એકાએક નમી એ પૂછ્યું કે અહીં કોઈ મંદિર જેવું કશું??? મૌસમી એ પોતાની મોટી મોટી આંખો પટપટાવી પૂછ્યું, તમને એવી કોઈ જરૂર લાગે છે? આ તો પ્રકૃતિનું….નમી એ એને અધવચ્ચે જ રોકતાં કહ્યું, ના માત્ર જાણકારી ખાતર જ પૂછ્યું. હું તો માનવ વાદી છું. મૌસમી આ જવાબ સાંભળી ખૂશ થઈ ગઈ એણે નમીને હગ કર્યું.અને બોલી કાશ! સારું વિશ્વ આ બાબતે સમજે તો કેટલાયે પ્રશ્નો હલ થઇ જાય!બંને વચ્ચે સારી દોસ્તી થઈ ગઈ હતી. વિવિધ મુદ્દે દલીલો થતી પણ મૂળ વિચાર બંનેના મળતા આવતા હતાં. નમીને આ માહોલ ખૂબ જ ગમી ગયો.પોતાના ટેન્ટ માં આવી પહેલું કામ એણે પોતાના રોકાણ ના દિવસો વધારવાની એપ્લિકેશન કરી. એણે મૌસમી ની વાત પર થી જાણ્યું હતું કે જો ઈચ્છે તો એને અહીં લાયબ્રેરી માં જોબ મળી જાય. એને દીકરી સાથે આ ખુશી પણ વહેંચવી હતી. એણે પોતાનો મોબાઈલ હાથમાં લીધો. પણ મોબાઈલમાં એલાર્મની રીંગ વાગી. ઘરમા હસવા બોલવાના કલશોર સાથે એ જાગી ગઈ.હવે નમી આનંદ છતાં દ્વિધામાં મૂકાઇ ગઇ સામે ખિલખિલાટ હસતી દીકરી ઊભી હતી. નમી ને અહેસાસ થયો કે પોતે જે ટ્રીપ કરી એ તો એનાં સપનાની નગરી હતી જે આજે સ્વપ્નમાં અનુભવી. એક અતિ સુખદ અનુભૂતિ સાથે એ દીકરીને ભેટી પડી આજે તેનો જન્મદિવસ હતો. આમ તો દીકરી એ મોટી થઇને પોતાનામાં પણ એક નવી સ્ત્રી પ્રગટાવી હતી એટલે પોતાનો પણ. અને ખૂબ હોંશ થી ની વાતો આજે આખો દિવસ નગરી સ્ત્રીઆર્થની વાતો ચાલી…❤️See Translation

Leave a comment

Filed under Uncategorized

તહેવાર પછી શું?

તહેવાર પછી શું? .

– અર્વાચિંતનમ્- પરેશ વ્યાસ

– ખોરાક, કબાટ, બેડરૂમ રીબૂટ કરી શકાય. કામનું ટાઈમ ટેબલ રીબૂટ કરી શકાય. ફરીથી અને રસપ્રદ. નવેસરથી નવી શરૂઆત. નવી ગિલ્લી નવો દાવ. નવેસરથી જીવવું

દિ વાળી આવી અને ગઈ. હવે તો રામરાજ છે. ઉજવણી તો અમે કરી. દીવા પ્રગટાવ્યાં. રંગોળી પૂરી. આંગણ સજાવ્યું. અલબત્ત ખાસ તો નહીં. નવાં વસ્ત્રો કે નવી સજાવટ અમે કરી પણ કોઈ સાલ મુબારક કહેવા આવ્યું નહીં. કોઈએ જોયું નહીં. કોઈએ અમારી પ્રશંસા ન કરી. આમ તો બેસતાં વર્ષે વહેલી સવારે તૈયાર થઈને આજુબાજુ ઘર ઘર જઈને નૂતન વર્ષાભિનંદનની શુભેચ્છા દેવાનો રિવાજ લુપ્ત થતો જતો હતો. મહામારીએ એ સાવ ખતમ કરી દીધો. પણ છતાં મળવું આપણને ગમે છે કારણ કે આપણે સામાજિક પ્રાણી છીએ. કોઈ આવે નહીં, સુખદુ:ખની બે વાતો ન કરે, સાથે મળીને આપણે કોઈ પોતીકાં કે પારકાંની કૂથલી ન કરીએ, સરકારની ટીકા ન કરીએ, મોંઘવારીની વાતો ન કરીએ, આઈ મીન, આપણું તો ઠીક પણ આ બિચારાં ગરીબનું શું થાતું હશે?- એવી વાતો ન કરીએ ત્યાં સુધી મનને ચેન પડે નહીં. નજીક ફરવા ય ગયા. પણ જામ્યું નહીં. હવે ફરીથી લાઈફ રૂટિન થઈ ગઈ. હવે કામ કરવું પડશે. કોવિડથી બીવું પડશે. પૈસા કમાવા હવાતિયાં મારવા પડશે. બાળકોનાં શિક્ષણની ચિંતા કરવી પડશે. વીતી જશે, વીતી જશે એમ કહેતા હતા પણ ક્યારે સઘળું સામાન્ય થશે?- ખબર નથી. તહેવાર પછી માનસિક સ્થિતિ બગડી છે, મારી ઉદાસી, મારી ચિંતા ફરી મને ઘેરી વળી છે. શું કરીએ?

એ વાત સાચી છે આપણી એકધારી જિંદગીથી આપણને બચાવવા તહેવાર આવતા હોય છે. પણ જ્યારે એ પાછા જાય ત્યારે આપણે ઝડપથી બેક ટૂ નોર્મલ થઈ જઈએ એ જરૂરી છે. અને પછી જેનાથી બચવા તહેવાર ઉજવ્યો એ ચિંતા, એ ઉદાસી આવી ચઢે છે. પણ એ સમજી લો કે એવું થવું સ્વાભાવિક છે. થોડાં નૂસખાં અજમાવવા સૂચન છે. અજવાળું કરો. સૂર્યપ્રકાશને ઘરમાં આવવા દો. ટીવી સામે બેસીને, બારી બારણાં વાસીને, દિવાળીનું વધેલું ફરસાણ કે વાસી મીઠાઇ ખાઈને સમય પસાર ન કરો. પડદાં ખોલો, બારી પાસે બેસો, ઘર બહાર વૃક્ષ હોય એની વધેલી ડાળ કાપો. તડકો આવવા દો. માહૌલને કુદરતી ઊજાસથી ભરો. તહેવારમાં ઘણી વાર ઊંઘનું ચક્ર ચકરાવે ચઢી જાય છે. એટલે થાકી ન જઈએ ત્યાં સુધી ઊંઘી રહેવું.  મોબાઈલ ફોન સાથે અબોલા લઈ લો. શ્વાસ લો, બહાર કાઢો, જસ્ટ રીલેક્સ. સરસ ઊંઘ બેડો પાર કરે છે. હવે વાત આવે ખાવાનું ખાવાની. તહેવારમાં સતત કચરાપટ્ટી ખાધું છે. પેટને હવે તીખું તળેલું કે ગળ્યું અનુકૂળ નહીં આવશે. આપણે ઓચાઈ ગયા છીએ એવું ખાઈ ખાઈને. સાદું પણ ગરમાગરમ જેવુ કે ખીચડી ખાઈએ તો સારું. લીલાં શાકભાજી અને સૂકાં લીલાં ફળફળાદિ સારા. હવે કામ પર પણ તો ચઢવાનું છે. સૌથી  વધારે ઉદાસી તો એ છે.

ઇંગ્લિશ ભાષામાં બે શબ્દો છે : રીચાર્જ અને રીબૂટ. આમ તો મોબાઈલ ફોન માટે આપણે એ શબ્દો વાપરીએ છીએ. પણ લાઈફ માટે પણ વાપરી જુઓ. આપણે જ જાણીએ કે આપણે કેવી રીતે રીચાર્જ થઈએ છીએ. બાળકનું ખિલખિલાટ હસવું ય રીચાર્જ કરે. એક રોટલી તમને મારા સમ.. એન્ડ યૂ ગેટ રીચાર્જડ. આમ તો ન કરવી જોઈએ પણ વાતવાતમાં કોઇની અહિંસક નિંદા પણ સુખ આપતી હોય છે. અને એ ગુલાબી ઠંડીથી હાથનાં વાળ ઊભા કરી દેતી સવારે ચાની ચૂસકી રીચાર્જ કરી દેતી હોય છે. સંગીત સાંભળવું રીચાર્જ કરતું હોય છે. છતાં મેળ ન પડે તો લાઈફને રીબૂટ કરો. 

રીબૂટ એટલે બંધ કરવું અને પછી તરત ચાલુ કરવું. એ રીતે કે એ રસપ્રદ બની જાય. ખોરાક, કબાટ, બેડરૂમ રીબૂટ કરી શકાય. કામનું ટાઈમ ટેબલ રીબૂટ કરી શકાય. ફરીથી અને રસપ્રદ. નવેસરથી નવી શરૂઆત. નવી ગિલ્લી નવો દાવ. નવેસરથી જીવવું. આમ જિંદગી પણ સ્માર્ટ ફોન જેવી જ છે. રીસ્ટાર્ટ કરો, રીબૂટ કરો એટલે હાલનો ગૂંચવાડો હલ થઈ જાય. એટલું કે સ્માર્ટ ફોનમાં ફેક્ટરી સેટિંગ પાછું કરી શકાય. જિંદગીમાં એવું સેટિંગ થાય નહીં. ક્યારેક અતિશય કે ચરમ રીબૂટ પણ કરવું પડે. નવું શહેર, નવો નોકરીઘંઘોે, ક્યારેક તો સાવ નવો દેશ.. ચેઇન્જ જોઈએ સાહેબ! આપણી જિંદગી, આપણી ડીઝાઇન..હેં ને?v

Leave a comment

Filed under Uncategorized

લાલ

લાલ

ધીમહિ દોડતી સ્કૂલેથી દોડતી આવી સ્કૂલબેગ ફેંકી એના રૂમમાં ગઈ. યુનિફોર્મ બદલવા ગઈ પણ સ્કર્ટ પર પડેલા લાલ રંગના ડાઘ જોઈને નવાઈ પામી. એણે સ્કર્ટ ફેરવી જોયો.ખુશીથી બોલી ,”હા, આ તો પિન્કીએ કાનમાં કહેલી વાત. ઓ હું પણ આ ગ્રુપમાં આવી ગઈ.”સ્કૂલમાં સહેલીઓ આ બાબતે ગુસપુસ કરતાં ત્યારે ધીમહિ એના અનુભવો શેર ન કરી શકતી.એને થયું,”હા, હવે હું પણ અમારી ગુસપુસ સમિતિની મેમ્બર.” હવે આ વાત પહેલા કોને કહું,એ વિચારે ચઢી.મમ્મી તો જોબ પર ગઈ હતી.દોડતી નાની પાસે સ્કર્ટ લઈને ગઈ.
‘ઓ નાની જો મારામાં..’
‘ઓહ બેટા.. થાય આ ઉંમરે.. તું માથે બેઠી..’
‘ કોના? ઉભી તો છું !’
‘ગુડ્ડુ, હવે ઉછળકૂદ નહી તું મોટી થઈ ગઈ .’
‘એટલે જ જાઉં છું બાસ્કેટબોલ રમવા .’
‘અરે સાંભળ, ઊભી રહે,’લે આ કપડું પહેરી લે તારી મમ્મી આવે પછી પેલું શું કહે છે..?’
‘ અરે સેનેટરી પેડ ..! લઈ આવું છું સામે તો શોપ છે નાની!’
‘ તું લેવા જઇશ જાતે? તને સંકોચ નહીં થાય!’
‘ નાની વારેવારે તને શરદી થાય છે તો તું રૂમાલ નથી ખરીદતી જાતે ?’
‘સારું, ઘરમાં ક્યાંય અડીશ નહીં’
‘વૉટ?’
‘ સારું,માટલે ને પૂજાઘરમાં ન અડીશ ..ને મને પણ નહીં’
‘નાની તને અડવાની ઇમર્જન્સી આવે તો?’
‘તો રેશમી કપડાં પહેરીને અડાય. અમારા વખતમાં નાના બચ્ચાંને મા રેશમી કપડાં જ પહેરાવી રાખતા.’
‘ઓ નાની કપાસ ફૂલ બનાવે એ કોટન કપડાં ના ચાલે.. એ તો પ્યોર વેજ ..પણ કીડો બનાવે એવાં રેશમી કપડાં ચાલે ..નોનવેજ! હેં ને!’
‘અરે અમારા જમાનામાં આવો અડકાબોળો ના ચાલે .અમારે તો કંતાનના ગાદલા પર સૂવાનું, જુદા બેસીને ખાવાનું,પાણી કે ચીજવસ્તુ પણ દૂરથી જ આપે! ‘
‘ઓ વાઉ ..! આમ આઇસોલેટ થઈ ચેટ કરવાની કેવી મજા!
તું નાની આપજે મને મોબાઈલ અનટચ કરીને..’
‘ અરે અમે તો રાહ જોતા ક્યારે ત્રણ દિવસ પૂરા થાય ને માથાબોળ નાહી લઈએ !’
‘એમાં શું નાની ત્રણ દિવસ ટેરેસ પર એકલા ટહેલવાનું?’
‘નારે ..કોઈનાં અથાણાંનાં ચીરીયા કે પાપડ સુકવ્યા હોય તો ઓળા પડે .’
‘એ બધું ના સમજાયું.. પણ નાની તારે તો કથા કે પૂજા બહુ કરવાની હોય,તું તો કહે છે કે ના અડાય તો પિરિયડ હોય તો તમે શું કરતાં?’
‘અરે નકોરડા ઉપવાસ કરતાં.. એક ઉપવાસ એટલે એક દિવસ ઓછો પાળવાનો ને રાત્રે આભમાં તારાને જોઈને તારાસ્નાન કરતાં એટલે શુદ્ધિકરણ થઈ જાય .’
ધીમહિ તરતજ,’તે હું તો રોજ રાત્રે શાવર લઉં છું ને વાળ લૂછતાં બાલ્કનીમાં તારા તો જોઉં છું ..તો હું….!’
‘એવું નહીં બેટા ધીરે ધીરે તને સમજાશે.’
‘ઓકે નાની તારી બધી વાત ધીમે ધીમે સમજવાની ટ્રાય કરીશ.’
‘ને સાંભળ છેલ્લી વાત છોકરાઓથી દૂર રહેજે કંઈ ઊંચનીચ થઈ જાય તો ..’
‘નાની કેમ હવે? પહેલાનું ઊંચનીચ ચાલે?’
‘ હે ભગવાન હવે તને કંઈ કહેવું નથી,તારી મમ્મી આવી તને સમજાવશે.’
‘ઓકે બીજું શું ધ્યાન રાખવાનું?’
‘કોઈનું મૃત્યુ થાય ને તો એના અંતિમ દર્શન કરવા નજીક ના જવાય આવું હોય ત્યારે..’
‘ત્યારે તો એની વિદાય માટે ત્રણ દિવસ રાહ જોવાની ?’
‘અરે ભગવાન આવી તો ઘણી બધી વાતો છે,તું પૂછ પૂછ ના કર.’
‘શું નાની?’
એટલું બધું છે કે, તને કેમ સમજાવું ?હજુ તો….
મારું તો વહેલું ગયું ને એ સારું..’
‘એ જ તો મારામાં આવ્યું નાની !’ બોલતી ધીમહિ સામેની દુકાનેથી નેપકીન્સ ખરીદી લાવી.આવી ત્યારે નાની ભગવાનને પ્રાર્થના કરતાં હતાં,’સાચવજે મારી ફૂલ જેવી દીકરીને, આજના જમાનાની છે,થોડી નાસમજ અને બહુ ભોળી છે!’
ધીમહિ તો અંદર જઈને ખૂબ સરસ તૈયાર થઇને આવી લાલ ડ્રેસમાં.
નાનીને બહુ નવાઈ લાગી,’ઓ દીકરા,બહુ રૂપાળી લાગે છે આ નવા લાલ કપડામાં.’
‘નાની તમે આ રીતે રેડી નહીં થતાં?’
‘બેટા,અમારા જમાનામાં તો જુના કપડાં પહેરી ખૂણામાં બેસી રહેતાં, કોઈને અડકાઈ જાય તો તેણે નાહી લેવું પડે. ખાવાનું પણ ત્યાંજ, અડાય નહીં એ રીતે આપી જાય.ને પોતાના વાસણ જાતેજ માંજવાના ને કપડાં પણ જાતેજ અલગથી ધોવાના.’
‘ને મમ્મી?’
‘તારી મમ્મીને હું થોડી છૂટ આપતી.’
ધીમહિ નાનીને વળગતાં બોલી ‘નાની,તો મને બધી છૂટ હેં ને? જો મોબાઈલ ચાલુ છે આપણી વાત મમ્મી ક્યારની સાંભળે છે અને આવી રહી છે બધાને ભેગા કરીને સેલિબ્રેટ કરવા અડકાબોળો.!!. મારા ફ્રેન્ડસ, ટીચર્સ, રિલેટિવ્સ બધા ..રેડ કોસ્ચ્યુમમાં ..રેડ રોઝ સાથે ..નાચીશું,ગાઈશું,જલસા કરીશું…’
ટીંગટોંગ ..
‘જો બેલ પડયો ..નાની તું બારણું ખોલ.. હું મ્યુઝિક ચાલુ કરું ..સનેડો સનેડો લાલ લાલ સનેડો !’

યામિની વ્યાસ 

Leave a comment

Filed under Uncategorized

વેજની વેજા

વેજની વેજા ઉર્ફે ફાડ, ફાંસ કે ફાચરની આફત

– શબ્દસંહિતા- પરેશ વ્યાસ

– ‘વેજ’ શબ્દનું મૂળ આમ તો અજાણ્યું છે પણ કહે છે વેજ શબ્દ લેટિન શબ્દ ‘વોમર’ પરથી આવ્યો છે. વોમર એટલે ખેતરમાં ચાલે હળની કોશ અથવા હળપૂણી

એક શબ્દમાં, બીજો ગુપચુપ,

મારામાં બે ફાડ પડી છે. 

ખુલ્લા ખેતર જેવું જીવન,

આખેઆખી વાડ પડી છે.

– હરદ્વાર ગોસ્વામી

વે જ  એટલે આમ તો વેજીટેરિયન શબ્દનું ટૂંકું રૂપ. વેજ એટલે ભાજીપાલો અથવા તો શાકાહાર. અને નોન-વેજ એટલે માંસાહાર એવું આપણે જાણીએ છીએ. પણ આજે જે વેજ (Wedge)ની વાત કરવી છે એનો ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર અર્થ થાય છે : ફાચર અથવા તો શંકુના આકારનો લાકડાનો કે ધાતુનો ટુકડો, ફાચરના આકારની વસ્તુ. મઝાની વાત એ છે કે ફાચર બે  સ્થૂળ પદાર્થને જોડી ય શકે અને તોડી ય શકે. દાખલા તરીકે લાકડાની તડમાં કે કુહાડી પાવડો વગેરેના હાથામાં ભરવામાં આવતી ફાડ, ફાંસ કે ફાચર મારો તો એ વધારે મજબૂત થાય. કુહાડી કે પાવડો હાથામાંથી છટકે નહીં. પણ હથોડાનાં મારથી જો એ ફાચર છીણીની જેમ વધારે અંદર ઘૂસે તો તોડી ય શકે. અને ગુજરાતી શબ્દ ‘વેજા’ તો આપણે જાણીએ છીએ. વેજા એટલે વિપત્તિ. વેજા એટલે આફત. વેજાનો એક અર્થ જો કે ‘પ્રજા’ એવો પણ થાય છે. તો ચાલો આજે વેજની વેજા વિષે જાણીએ. 

‘વેજ’ શબ્દ અમે ક્યાં વાંચ્યો?  આ લખાય છે ત્યાં સુધી તો અમેરિકાની ચૂંટણીનું પરિણામ ઠેબે ચઢયું છે. કોર્ટ કચેરીનો મામલો ય થયો છે. બાઈડન જીતે એવી શક્યતા છે પણ તમને યાદ હશે કે મત ગણતરી હજી ચાલુ હતી ત્યાં તો ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તો ‘હું જીત્યો, હું જીત્યો’ એવું જાહેર ય કરી દીધું’તું. અને એમ પણ કહ્યું’તું કે મત ગણતરીમાં ક્યાંક ગોલમાલ થઈ છે. લો બોલો!  અમેરિકા દેશ હવે યુનાઈટેડ ઓછો અને ડીવાઇડેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા વધારે છે. ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સનો અહેવાલ જણાવે છે કે ‘ગ્રેટ વેજ ઇન અમેરિકા જસ્ટ ગોટ બિગર…’. મતલબ કે અમેરિકાનાં અસ્તિત્વમાં એક મોટી ફાચર તો હતી જ અને હવે એ ફાચર વધારે મોટી (પહોળી) થતી જાય છે. ‘ફાચર મારવી’ એટલે વિઘ્ન કરવું, નડતર ઊભી કરવી, ફાટફૂટ પડાવવી. મુશ્કેલીમાં પડે એમ કરવું,  હરકત કરવી, આડ નાખવી. આમ તો ભૌતિકશાસ્ત્રનો સિદ્ધાંત છે કે શંકુ આકારનાં ભૌતિક પદાર્થની પહોળી બાજુએ ફટકો મારીએ તો એ સાંકડી બાજુએ એ ફોર્સ અનેક ગણો મોટો  થઈ જાય. બે ભાગ પણ કરી નાંખે. વેજ ઉર્ફે ફાચર કે ફાંસ એ છ સિમ્પલ મશીન્સ પૈકીનું એક મશીન છે. અન્ય પાંચ મશીન છે : ઉચ્ચાલક, ગરગડી કે કપ્પી, ધરી અને પૈડું , ઢોળાવ અને સ્ક્ કે પેચ. મશીનની વ્યાખ્યા તો ૩ ઈડિયટ્સ ફિલ્મમાંથી આપણે જાણી કે માણસનું કામ આસન કરે એ મશીન. વેજ પણ મશીન છે પણ આજે એ જ વેજની વેજા અને એ સાથે જોડાયેલા મુહાવરાની સાંપ્રત વાતો કરવી છે.  

‘વેજ’ શબ્દનું મૂળ આમ તો અજાણ્યું છે પણ કહે છે વેજ શબ્દ લેટિન શબ્દ ‘વોમર’ પરથી આવ્યો છે. વોમર એટલે ખેતરમાં ચાલે હળની કોશ અથવા હળપૂણી. વેજ શબ્દ તરીકે પંદરમી સદીમાં પ્રચલિત થયો ત્યારે એનો અર્થ થતો હતો- ફાચરની માફક ફસાઇ જવું, એવી રીતથી કે બે ભાગ વધારે મજબૂત થઈને સદાકાળ જોડાયેલાં રહે. પણ ઓગણીસમી સદીથી આ અર્થ બદલાયો અને વેજ શબ્દ બે ભાગ કરી નાંખવા-નાં અર્થમાં હવે વધારે પ્રચલિત બની ગયો છે.  વેજ અંગેનાં મુહાવરા જો કે એનો અર્થ વધારે સારી રીતથી ઉજાગર કરે છે. એક મુહાવરો છે-  ડ્રાઈવ એ થિન વેજ બિટ્વીન (Drive yu Thin Wedge Between). લોકોમાં ભાઈચારો છે. (બહેનચારો પણ છે!). પણ અવારનવાર જાતપાત, ધર્મસંપ્રદાય, પ્રાંતપરપ્રાંતની ફાચર મરાતી રહે છે. દુનિયાભરનાં રાજકારણીઓ આ કલામાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે. મારું-તારું પછી રમણે ચઢે છે. ફાચરની પાતળી બાજુ હળવેકથી જાડી બાજુનાં હળવા હથોડાંનો માર ખાઈને અંદર ઘૂસી રહી છે. આ ફાચર ફાડચાં કરી નાંખે તે પહેલાં જાગો રે જાગો. બીજો મુહાવરો છે- ધ થિન એન્ડ ઓફ વેજ(The Thin End Of Wedge). કોઈ વાર થિન એન્ડની જગ્યાએ થિન એજ (Thin Edge) એવો શબ્દપ્રયોગ પણ થાય છે. અહીં પણ ફાચરની પાતળી બાજુ કે પાતળી ધારની વાત છે. છીણી હથોડી આપણે જાણીએ છીએ. છીણીની પાતળી બાજુ ધારદાર હોય છે. અર્થ થાય છે- કોઈ કાર્ય કે વિધિ જે દેખીતી રીતે અગત્યની ન લાગે પણ એનું પરિણામ ગંભીર આવે. આ મુહાવરો યુકે અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં વધારે પ્રચલિત છે. જેમ કે કોઈ કાયદો પસાર થયો પણ એની દૂરગામી અસર અઘરી, પ્રતિકૂળ અને પતનગામી હશે. તમે ઈંચ આપશો તો એ માઈલ લઈ લેશે- આ એવી થિન એજ છે!  ત્રીજો મુહાવરો છે- વેજ ઈન. (Wedge In) અથવા વેજ ઈન ટૂ (Wedge Into). કાપડ મશીનમાં પકડાઈને ફસાઈ ગયું. હવે નીકળતું નથી તો કહી શકાય કે ક્લોથ કોટ ઈન મશીનરી એન્ડ વેજ ઈન. કાર પણ સાંકડી શેરીમાં ફસાઈ જાય તો કારનું વેજ ઈનટૂ થઈ એવું કહેવાય. 

અગાઉ કહ્યું એમ વેજ માત્ર તોડવાનું જ કામ કરે એવું નથી. કોઈ સ્થૂળ પદાર્થ બે ટૂકડા થવામાં હોય અને હળવેથી ફાચર મારીએ તો જોડાઈ જાય. મજબૂત રીતે જોડાઈ જાય. બસ, બધો આધાર ફાચરનાં પહોળા ભાગ ઉપર તમે કેટલાં જોરથી હથોડો ટીપો છો, એની ઉપર છે.  આશા છે કે આપણાં નેતાઓ આ ‘ધીમા ઝટકા ધીમેસે લગે’ એવું કરે. જોડે, ન કે તોડે.  

શબ્દ શેષ : 

‘જીવનમાં થકવી નાંખે એવું સૌથી વસમું છળકપટ એ છે જે આપણાં મનની અંદર સત્ય અને સમજણ વચ્ચે ફાચર મારતું રહે છે.’

અમેરિકન ફૂટબોલ પ્લેયર અને કોચ વેસ ફેસલર (૧૯૦૮-૧૯૮૯)

Leave a comment

Filed under Uncategorized