Category Archives: ઘટના

ન બદલાયા ન બદલાશે કદી ઈન્સાનના નકશા../પરેશ વ્યાસ

ન બદલાયા ન બદલાશે કદી ઈન્સાનના નકશા..
જૂનાગઢ, તને તો ખબર છે, અહીં હર
ઝરે, ઝાંખરે, કાંકરે હું મળીશ જ
–કવિવર રાજેન્દ્ર શુક્લ
ચીનનો દોરીસંચાર છે. પહેલાં નેપાળે ભારતીય જમીનને પોતાની ગણાવી. હવે પાકિસ્તાન નેપાળનાં નકશે કદમ પર ચાલે છે. પાકિસ્તાનનો નવો નકશો. લદાખ, કાશ્મીર જ નહીં પણ ગુજરાતનું જુનાગઢ પણ અમારું હોં. પાકિસ્તાન ના-પાક દાવો કરે છે. અલ્યા ઓ, હાલી હું નીકળ્યા? રાજકીય વાહિયાતપણાંની પણ કોઈ હદ હોય ને? એક ભારતીય અધિકારીએ કહ્યું’તું કે આ તો કાર્ટગ્રૅફિક હલૂસિનેશન છે. ‘કાર્ટગ્રૅફિક’ એટલે નકશો દોરવાની વિદ્યા. અને ‘હલૂસિનેશન’ એટલે દ્રષ્ટિભ્રમ કે મતિભ્રમ. એટલે એવું એવું સાંભળવું કે જોવું જે વસ્તુત: છે જ નહીં. બધુ હવામાં છે. વાતનું કોઈ મૂળ જ નથી. હલૂસિનેશન એટલે નિર્મૂળ ભ્રમ. વિજ્ઞાન કહે છે કે માનસિક બીમારી હોય કે અનિદ્રાની અવસ્થા હોય તો હલૂસિનેશન થાય. નશીલા દ્રવ્યોનું સેવન પણ એનું એક કારણ હોઈ શકે. શરીરમાંથી પાણી ઓછું થઈ ગયું હોય તો પણ ચિત્તભ્રમ થઈ જાય. ઈમરાન ખાનને આમાંથી શું થયું હશે?
મતિભ્રમ થાય તો શું કરવું? કશું અજુગતું દેખાય છે? કશું અણચિંતવ્યું સંભળાય છે? ક્યારેક તો કોઈ ગંધ પણ એવી આવે, જે હોય જ નહીં. ઈમરાન ભાઈ, સાવચેત રહેજો હોં. તાવ માપતા રહેજો. ૧૦૧ ડીગ્રી ફેરનહિટથી તાવ વધે તો હલૂસિનેશન થઈ શકે છે. સારી ઊંઘ લેવાનું રાખો. તમતમારે ઊંઘો, અમે બેઠાં છીએ ને?! સ્ટ્રેસ ટેન્સન ઓછું રાખવાનું રાખો. કાશ્મીરની કશી ય ફિકર તમારે શું કરવી? પારકી પંચાતથી સ્ટ્રેસ ટેન્સન વધતું હોય છે. એ પણ તમે જાણો કે આવું થાય તો મદદ માટે કોને ફોન કરવો? તમે ઝી જિનપિંગને ફોન કરશો તો સમૂળગાનું હલૂસિનેશન વધશે. કોઈ દાઢીધારી જાણકારને ફોનથી પૂછો. સાંત્વના મળશે. અને હા, મનને શાંત રાખવાની કોશિશ કરો. પોતાનું ધ્યાન અન્ય વિષય તરફ વાળો તો પણ મતિભ્રમમાંથી છૂટકારો મળે. તમારે ય તમારી બગડેલી આર્થિક સ્થિતિનો સામનો કરવાનો છે. વૈશ્વિક મહામારી પણ તો માથે પડેલી છે. અને ચિત્તભ્રમ બહુ વધે તો કોઈ ડોક્ટરને દેખાડજો. અમારે ત્યાં અત્યાધુનિક તબીબી સારવાર ઉપલબ્ધ છે. અમે તમને સ્પેશ્યલ ડિસકાઉન્ટ દઈશું. પણ હે ઇમરાનભાઈ, ક્રિકેટમાં ભલે ચાલ્યું પણ અહીં તમારું રીવર્સ સ્વિંગ ચાલશે નહીં. કોશિશ કરજો કે તમારો ભૂગોળ ભ્રમ ભાગે. અને તમને સવળી મતિ સૂઝે. હેં ને?
એક જૂની વાર્તા છે. એક વાર ઈમરાન અને ઓલી નામનાં બે માણસો દક્ષિણ ચીની સમુદ્રમાં એક જહાજમાં સફર કરી રહ્યાં હતા. અને જહાજ ડૂબ્યું. તેઓ બંને તરીને એક વેરાન ટાપુ પર પહોંચ્યાં. ગરમ સૂક્કી રેત પર ભટકતાં તેમને એક વિચિત્ર દેખાતો દીવો મળી આવ્યો. એમણે ઘસ્યો તો એમાંથી એક જીની પ્રગટ થયો અને કહ્યું કે તમે માંગો, હું તમારી ત્રણ ઇચ્છા પૂર્ણ કરીશ. અને….. દર અસલ, રણટાપુ પર રખડતાં શરીરમાં પાણીની કમીને કારણે તેઓને સહિયારો મતિભ્રમ થઈ ગયો હતો. બે દિવસ પછી એ બંને જણાં એ ઉજ્જડ ટાપુ પર મૃતપ્રાય અવસ્થામાં મળી આવ્યા. મતિભ્રમ થાય ત્યારે આવું ય થાય. ડિલ્બર્ટ કોમિક સ્ટ્રિપનાં સર્જક વ્યંગકાર સ્કોટ આદમ્સની વાત અહીં બરાબર ફિટ બેસે છે. તમારાં ચિત્તભ્રમમાં શામેલ થવાનું આમંત્રણનો હું સવિનય અસ્વીકાર કરું છુ. શ્રી ઈમરાન ખાન શ્રી ઓ. પી. ઓલીને એવું કહી શક્યા હોત. પણ આ તો ચીની દોરીસંચાર છે. ચીની કમ કરો તો ય હલૂસિનેશન મટે. આ આપડું સંશોધન છે!
નોબલ પારિતોષિક વિજેતા ફિલોસોફર લેખક બર્ટનાર્ડ રસેલ એવું કહેતાં કે મતિભ્રમ એ હકીકત છે, ભૂલ નથી. ભૂલ એ હોઈ શકે કે એવાં મતિભ્રમને સત્ય માનીને એની ઉપર નિર્ણય લેવો. ભારત શાણો અને સમજુ દેશ છે. આપણાં નેતા સક્ષમ છે. બસ, આપણાં ભોળા ભક્તો આ સમજે તો સારું.. (શીર્ષક પંક્તિ: શેખાદમ આબુવાલા)
Image may contain: 1 person

Leave a comment

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ

મેરિવ્હાના, કૅનબિસ, વીડ, ગાંજા, ૪૨૦ – તારા નામ છે હજાર…../ પરેશ વ્યાસ

Marijuana or the Ganja is the buzz word in the news. But a word ‘420’ is officially added in dictionary.com..
મેરિવ્હાના, કૅનબિસ, વીડ, ગાંજા, ૪૨૦ – તારા નામ છે હજાર…..
‘આઈ એમ ગોના સ્મોક ધ ગાંજા અનટિલ આઈ ગો બ્લાઇન્ડ, યૂ નોઉ, આઈ સ્મોક ધ ગાંજા ઓલ ધ ટાઈમ’
-બોબ માર્લે (૧૯૪૫- ૧૯૮૧)
એક તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લોકપ્રિય રીગે પોપ મ્યુઝિકનાં પ્રણેતા ગણાતા મહાન જમૈકન ગાયક, ગીતકાર અને સંગીતકાર બોબ માર્લે કહે છે કે તેઓ આંધળા થઈ જાય ત્યાં સુધી ગાંજો ફૂંકશે. કાયમ ફૂંકતા રહેશે. અને બીજી તરફ ગાંજાની હેરફેર (કે હવાફેર!)નાં આરોપસર એનસીબી ઉર્ફે નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ બ્યૂરો રિયા ચક્રબોર્તીની ધરપકડ કરે છે. રિયાની રિહાઈ ફિલહાલ મુશ્કેલ દેખાય છે. શું રિયા ગંજેરી છે?
આમ તો ઇંગ્લિશ ભાષામાં ય ગાંજા (Ganja) શબ્દ છે જ. એને મેરિવ્હાના (Marijuana) પણ કહે છે. કૅનબિસ (Cannabis), હેમ્પ (Hemp) અને હસિસ (Hashish) પણ કહે છે. મેરિવ્હાના સ્પેનિશ ઉચ્ચારણ છે. આ શબ્દ એટલે પ્રચલિત થયો કે અમેરિકામાં સમાજ સુધારકોને લાગ્યું કે ગાંજો ખરાબ છે. એ મોટે ભાગે મેક્સિકો દેશમાંથી આવે છે જ્યાં સ્પેનિશ ભાષા બોલાય છે. જો આપણે ગાંજા માટે સ્પેનિશ શબ્દ વાપરીએ તો અમેરિકન યુવા પેઢી ગાંજાને નફરત કરશે. પણ નામમેં ક્યા રખ્ખા હૈ? નામ બદલ્યે કાંઈ નશો થોડો બદલાય?
હવે ગાંજા માટે ઘણાં વર્ષોથી બોલચાલની ભાષામાં વપરાતા એક શબ્દનું તાજેતરમાં અધિકૃત રીતે ડિક્સનરી.કોમમાં ઉમેરણ થયું અને એ શબ્દ છે 420. ના, આપણાં દેશી શબ્દ ‘૪૨૦’ને આની સાથે કાંઈ લાગતું વળગતું નથી. આપણો શબ્દ ‘૪૨૦’ એ ઇન્ડિયન પીનલ કોડની છેતરપિંડીને લગતી કલમ દર્શાવે છે. કોઈ ‘શ્રી ૪૨૦’ હોય તો એ ચીટરિયો છે, છેતરવામાં નિષ્ણાંત છે, એવો અર્થ થાય. પણ ઇંગ્લિશ શબ્દ ‘420’ એ હવે ગાંજાનું એક અધિકૃત નામ છે. બન્યું એવું કે સન ૧૯૭૧માં અમેરિકા કેલિફોર્નિયાની સાન રાફેલ પબ્લિક હાઈસ્કૂલનાં પાંચ વિદ્યાર્થીઓ શાળાનાં કંપાઉંડમાં ભેગા થયા. એક ખજાનાનો નકશો એમને મળ્યો હતો અને નકશામાં દર્શાવેલી નિશાની પરથી જંગલ ખૂંદીને એ ખજાનો એમણે શોધવાનો હતો. ખજાનામાં સોનાનાં સિક્કા કે હીરા, માણેક, મોતી નહોતા. એનાથી ય વધારે કિમતી ખજાનો હતો એ. અને એ હતો ગાંજાનું ખેતર. પાંચ વિદ્યાર્થીઓએ દિવસો સુધી રોજ સાંજે બરાબર ચાર કલાક અને વીસ મિનિટે સ્કૂલ કમ્પાઉન્ડમાં ભેગા થતા રહ્યા અને પછી જંગલમાં જઈ શોધખોળ કરતાં રહ્યા પણ ખજાનો મળ્યો નહીં. પણ ગાંજો ફૂંકનારા/ચાવનારા ટીન-એજર્સમાં 4:20 એક કોડવર્ડ બની ગયો. તે પછી તો ગાંજા વેચાણ, ફૂંકાણ કે સૂંઘાણને અધિકૃત કરવાનું એક આંદોલન ચાલ્યું. સને ૧૯૯૮માં મેગેઝીન ‘હાઇ ટાઈમ્સ’માં લેખક સ્ટીવન હેગરે આ ટીનએજર્સની ખજાનાની શોધની પરંપરાને પોપ્યુલર કરી અને તારીખ તરીકે 4:20 એટલે કે ચોથો મહિનો અને વીસમી તારીખને આતરરાષ્ટ્રીય સંસ્કૃતિ-વિરોધી દિવસ તરીકે જાહેર કર્યો. આ દિવસે દુનિયાભરનાં ગંજેરીઓ જે-તે શહેરનાં જાહેર બગીચામાં એકઠાં થાય છે અને સવિનય કાનૂન ભંગ કરીને જાહેરમાં ગાંજો ફૂંકે છે. મૂળ તો ખજાનાની શોધ કરવાની મથામણ છે આ બધી. ગાંજો શબ્દ જેની પરથી આવ્યો છે એ પર્શિયન ભાષામાં ‘ગંજ’ એટલે જ ખજાનો. એટલે તો આપણાં શહેરમાં મુખ્ય બજાર (ખજાનાની જગ્યા) હોય એને ‘ગંજ’ કહેવામાં આવે છે. દા.ત. પહાડગંજ, મેકલોડગંજ વગેરે. ગાંજો એટલે તો ખજાનો છે!
ગાંજાનાં નામ અનેક છે. કારણ કે ગાંજો અત્ર તત્ર સર્વત્ર છે. ગેરકાદેસર હોવા છતાં ગાંજો છૂટથી બધે મળે છે. બોલચાલની ભાષામાં ગાંજાનાં ૧૨૦૦થી વધારે નામ છે. ગાંજાનાં વિવિધ પ્રકારનાં ૨૩૦૦થી વધુ નામ છે. ઇ.સ. પૂર્વે ૨૭૦૦નાં સમયથી દવાકીય ઉપયોગ માટેનો ગાંજો ચીનમાં હતો, જેને ચીની ભાષામાં ‘મા’ કહેતા. ચોથી સદી પહેલાં જે ભાષાઓ હતી એમાં પણ ગાંજો હતો. સંસ્કૃતમાં ‘ભાંગા’, ‘ગાંજિકા’ અને ‘હુર્ષની’ શબ્દો, ગ્રીકમાં ‘કન્નાબીસ’, અરેબિકમાં ‘કિન્નાબ’ અને મેસોપોટેમિયાની ભાષા અક્કાડિયાનમાં ‘કુન્નાબુ’ કહેવામા આવતું. બોલચાલની ભાષામાં એનાં અનેક નામ છે: ગાંજો, પોટ, વીડ, હેશ અને હવે 420 વગરે જાણીતા નામ છે. ઉપરાંત ફ્લાય મેક્સિકન એરલાઇન્સ, સેસન, બેકિંગ, ગેટ હાય, ટી પાર્ટી, બ્લેઝ, ટોર્ચ અપ, હોટ બોક્સ, વેઈક એન્ડ બેઈક વગેરે અનેક નામથી એ ઓળખાય છે. એક નામ છે: ‘પફ ધ ડ્રેગન’. પફ એટલે ધુમાડો અને ડ્રેગન એટલે શ્વાસ વાટે આગ ઓકતું સર્પની જાતનું રાક્ષસ જેવું એક કાલ્પનિક પ્રાણી. લો બોલો!
ગાંજાનું ધૂમ્રપાન સૌથી જૂની અને પ્રચલિત વિધિ છે. હવે સીધું વરાળ રૂપે સૂંઘવું પણ લોકપ્રિય થતું જાય છે. બ્રાઉનીઝ, કૂકીઝ સહિત ગાંજાનો નાસ્તો ય મળે. ગાંજા કેક કે પેસ્ટ્રી ય મળે. આમાં જો કે અસર થતાં ૩૦થી ૧૨૦ મિનિટ થાય. ગાંજાની ગોળી ય મળે, સ્પ્રે, ક્રીમ, ટીંક્ચર પણ મળે. ગાંજાનો થોડો ફાયદો ય છે. કેન્સર જેવા અસાધ્ય રોગની અસાધારણ પીડામાં ગાંજો રાહત આપે છે. કહે છે કે કશું સર્જનાત્મક કરવું હોય તો ગાંજો એમાં મદદ કરે છે. મેરિવ્હાનાને કાયદેસર કરવાની કોશિશ થઈ રહી છે. કહે છે કે દારૂ કે તમાકુથી તો એનાથી ય વધારે નુકસાન થાય છે પણ દારૂ/તમાકુ ઘણી જગ્યાએ કાયદેસર છે. શરતો લાગુ. મેરિવ્હાનાને કાયદેસર કરવાની ચળવળ ચલાવતા એક્ટિવિસ્ટ જેક હેરર કહેતા કે દારૂ અને તમાકુની છોડીને તમે ગાંજો શરૂ કરો તો જીવનમાં તમે ૮થી ૨૪ વર્ષોનો ઇજાફો કરી શકો.
તેમ છતાં મારા મતે ગાંજાનું વ્યસન સ્વાસ્થ્ય માટે જરા ય સારું નહીં. બિનજરૂરી ખર્ચ. એની આદત પડે. ઘણી લાંબી અને ટૂંકી બીમારીનાં ભોગ બનવું પડે. ફેફસાનું કેન્સર અને દમની બીમારી થાય. કશું યાદ ન રહે. ચાલવામાં કે વિચારવામાં બેલન્સ ચૂકી જવાય. કશું ય કામ કરવાની ઇચ્છા ન થાય. સેક્સની ઇચ્છા ઘટે. ડ્રાઇવિંગ કે મશીનરી ઓપરેટ કરવામાં ધ્યાન ચૂકી જવાય. પ્રોડક્ટિવિટી ઘટે. ઘર અને કુંટુંબ બરબાદ થઈ જાય. અને ખાસ તો અર્નબથી બચીને રહેવું પડે અને રિયાની જેમ પકડાયા તો જેલમાં ય જવું પડે. આપણાં કાયદા તો ભઈ ભારે કડક સે, બાપ!
શબ્દશેષ:
‘ગાંજાની સૌથી વધારે ભયાનકતા મને એ લાગી છે કે ગાંજા સાથે પકડાઈ જવું!’ –અમેરિકન એક્ટર કોમેડિયન બિલ મરે
Image may contain: one or more people, smoking and outdoor

Leave a comment

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ

હરામખોર / પરેશ વ્યાસ

“Haramkhor Ladki …”That is what Sanjay Raut called Kangna Ranaut.
આવો વટકારો લોલ ન કરીએ, જી રે જપવા દીધાં નહિ જરીયે.
ઓરો આવ્યને કેશલા, તને ધોકણે ઢીબું,
ઓરો આવ્યને કેશલા, તારે પૂંછડે લીંબુ. સુપરવાઇઝરે બૂમ પાડી – ‘એ હરામખોરો! કામ કરો કામ, રાગડા તાણો છો?’ ખેમીએ જવાબ આપ્યો, ‘ગાઈએ છીએ, પણ જુઓ છો ના, હાથ તો કામ કરે છે!’ –ટૂંકી વાર્તા ‘ખેમી’ રા.વિ. પાઠક
હરામખોર એટલે હરામ+ખુર્દન. ખુર્દન એટલે ખાવું. હરામનું ખાતો/તી હોય એ. હરામ એટલે? ના, ‘હે રામ’ સાથે એને કોઈ સંબંધ નથી. ભગવદ્ગોમંડલ અનુસાર હરામ એટલે કુરાનમાં મના કરેલું હોય તેવું. વગર હકનું, અઘટિત, અયોગ્ય, નહિ વાજિબ, નામુનાસિબ, ગેરવાજબી, ધર્મ, નીતિ અને વ્યવહારની વિરુદ્ધ હોય એવું, અપવિત્ર, નિષિદ્ધ, અધર્મી. મુંબઈ પી.ઓ.કે. (પાક ઓક્યુપાઈડ કાશ્મીર) છે. અમદાવાદ મિનિ-પાકિસ્તાન છે. વાણી વિલાસ વારે વારે વટકે છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં એક કલેક્ટરે ચીફ મેડિકલ ઓફિસરને કહી દીધું કે તું ગધેડો છે. ચામડી ઉધેડી નાંખીશ. જીવતો જમીનમાં દાટી દઇશ. શબ્દો બટકે છે. ભાષા ખટકે છે. કાનમાં કીડા પડે છે. આ સઘળું શું ચાલી રહ્યું છે?
પુરુષને એમ છે કે ભૂંડા બોલ બોલીએ તો એમાંથી પુરુષત્વ છલકે. ભૂંડા બોલ મરદાનગી નથી, સાહેબ. જો કે માત્ર ભૂંડા બોલ કે ચોખ્ખી ગાળો દેવી- એ જ વાંધાજનક છે એવું નથી. આપત્તિજનક વાણી વ્યવહારનાં અગિયાર પ્રકાર છે.
૧. અપમાનજનક નામે બોલાવવું તે. દા.ત. તું ગધેડો છે.
૨. પોતે સામેવાળાની સરખામણીમાં બળૂકો અને બુદ્ધિશાળી છે દા.ત. જો મારી સામે જો, હું સિંહ છું.
૩. કર્કશ અને વારંવાર ટીકા. દા.ત. ગદ્ધાવૈતરું કરે છે પણ તો ય કામમાં ઠેકાણાં નથી.
૪. નીચું દેખાડવું. દા.ત. અબે ગધે, તેરી ઔકાત ક્યાં હૈ?
૫. હાથચાલાકી કે હોંશિયારીથી કામ લેવું દા. ત. હે વૈશાખનંદન, આટલો બોજ તો તારે સહેવો જ રહ્યો.
૬. દોષારોપણ કરવું. દા. ત. વાંક તારો છે. ગધા કહીંકા
૭. ખોટો આરોપ મૂકવો દા.ત. મને ખબર છે તું સિંહણ સામે બૂરી નજરથી જુએ છે.
૮. બોલ્યા વિના ચહેરા કે હાથનાં હાવભાવથી અપમાન કરવું. દા. ત. વચલી આંગળી દેખાડવી.
૯. દલીલબાજી એવી કે સામાવાળો કન્ફ્યુઝ થઈ જાય. દા.ત. તને સપનામાં ગાજર આવ્યું’તું ને? હેં ને?
૧૦. વર્તુળાકાર દલીલો, અંતહીન નીચો દેખાડવાનો કારસો. દા.ત. તું ગધેડો છે, છે, છે, છે, છે….
૧૧. ધમકી દેવી દા. ત. આ મારું જંગલરાજ છે. તું આવતો જ નહીં. નહીં તો…
હવે કોઈ ભૂંડું બોલે તો આપણે શું કરવું? જે અપમાન કરે છે એને સમજાવવું. પણ ગાંધીજીનાં દેશમાં એ ય કારગત ન નીવડે તો? આપણે એ ચોક્કસ યાદ રાખવું કે એ જે કાંઇ પણ બોલે એ માટે હું જવાબદાર નથી. એટલે એમ કે કારણ વગરની બેજવાબદાર દલીલોનો જવાબ જ ન દેવો. દેખવું નહીં, દાઝવું નહીં. જો મામલો હદથી વધી જાય તો એ જાણે, છે જ નહીં. એનું જાણે કોઈ અસ્તિત્વ જ નથી આપણાં માટે. તારે ને મારે કટ. આ કટ શબ્દ ઇંગ્લિશ નથી. ભગવદ્ગોમંડલ અનુસાર ગુજરાતી શબ્દ ‘કટ’નાં ૨૩ જુદા જુદા અર્થ થાય છે. કટ એટલે અણબનાવ. કટ એટલે કાપ. જો કે ઘણીવાર છૂટી જવું અથવા તો કટ કરી દેવું આસાન નથી હોતું. આપણો બોસ જ અપમાન કરતો હોય . અથવા આપણો ઘરવાળો/ળી જ ભૂંડા બોલ બોલતો/તી હોય તો શું કરવું? સહન થાય ત્યાં સુધી કરવું. ન થાય તો છૂટાછેડા. બાકી હરિ હરિ…
એ યાદ રહે કે સામાન્ય અસમંતિ કે શાકાહારી જીભાજોડી અપમાન નથી. એવું તો થાય. વાતે વાતે વાંકું પડે તો ય વાતોની કુંજગલી એમ સાવ છોડી ન દેવાય. પણ આ તો આપણી સામાન્ય લોકની વાતો. રાજકારણીની વાત જુદી છે. એંગ્લો-આઈરિશ સ્ટેટ્સમેન એડમન્ડ બર્ક કહેતા કે જ્યારે સત્તા અમર્યાદ હોય તો ગાળો કે નિંદા વધારે ભયાનક બની જતી હોય છે. જવા દો, આપણે શું કામ એવું જોવું કે સાંભળવું જેમાં આપણે કોઈ નહાવા કે નીચોવવાનું નથી. હેં ને?!!
No photo description available.

Leave a comment

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ

આ.શ્રી મીનાક્ષી જોશીજીએ બે ગઝલોનો હિન્દી અનુવાદ

દિલ્હી સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા પ્રકાશિત પુસ્તકમાં આદરણીય શ્રી મીનાક્ષી જોશીજીએ મારી બે ગઝલોનો હિન્દી અનુવાદ કર્યો છે.
આભાર મીનાક્ષીબહેન💐
कौन खड़ा होगा?
गहरे अंधकार में कौन खड़ा होगा?
उस निराकार में कौन खड़ा होगा?
तुम ही दर्पण और तुम ही यहां चहेरा
आर या पार कौन खड़ा होगा?
आवाज़ दे रहा है निरंतर मुझे
इस सन्नाटे में कौन खड़ा होगा?
नाव तो जैसे अधीर हुई मिलने को,
दूर मंझधार में कौन खड़ा होगा?
आज तो यूं लगा कि ‘आओ’ कहा,
बंद उस द्वार पर कौन खड़ा होगा?
🙏यामिनी व्यास🙏
वसंत में
यादें फिर खिल उठीं बालम वसंत में
तुम्हारे दिऐ फूलों की क़सम वसंत में!
कया लेके डूबेगा आज आलम वसंत में
सूरज से भी कह दो ना डूबे वसंत में!
फूलों की तरह तुम अब और न खिलों वसंत में
कैसे रहेगा किसी का संयम वसंत में?
फूलों के साथ-साथ काॅंटे भी मत्त छूए
लेना न स्पर्श करने का ख़तरा वसंत में!
थोड़ी-सी मिली नज़र और दिल दे दिया
किसका रहा है गर्व इस झूमते वसंत में?
🙏यामिनी व्यास🙏
દિલ્હી સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા પ્રકાશિત પુસ્તકમાં આદરણીય શ્રી મીનાક્ષી જોશીજીએ મારી બે ગઝલોનો હિન્દી અનુવાદ કર્યો છે.
આભાર મીનાક્ષીબહેન💐
Who will stand?
Who will stand in the dark darkness?
Who will stand in that formless?
You are the mirror and you are the only one here
Who will stand up or across?
I am constantly calling me
Who will stand in this silence?
The boat is like a impatient to meet,
Who will stand in a distance?
Today I felt like ‘come’,
Who will stand at that door?
🙏 Yamini Vyas 🙏
In Spring
Memories bloomed again in balam spring
I swear to your flowers in spring!
What will I take today in alam spring
Tell the sun not to drown in spring!
Like flowers you don’t blooms anymore in spring
How will someone be restraint in spring?
Along with the flowers, even the comments touch.
The danger of not touching is in spring!
Got a little bit of eyes and heart
Who has been proud of this alternatively spring?
🙏 Yamini Vyas 🙏

 

+2

Leave a comment

Filed under ઘટના, યામિની વ્યાસ

કહી ન શકાય કે હવે શું થશે?પરેશ વ્યાસ

ટચ એન્ડ ગો: નાજુક સ્થિતિ, જોખમ ય ખરું અને… કહી ન શકાય કે હવે શું થશે?
કાલ કરતાં વિચાર જુદો છે આજ થોડોક પ્યાર જુદો છે મારે અડવું નથી જરાય તને મારા મનમાં વિકાર જુદો છે
– ભરત વિંઝુડા
ટચ (Touch) એટલે અડવું, સ્પર્શવું, અડકવું, –ને સ્પર્શ કરવો, અડેલું હોવું, ઉપર હાથ કે આંગળી મૂકવી અને કોન્ટેક્ટ (Contact) એટલે પણ એવું જ. કોન્ટેક્ટ એટલે સ્પર્શ, સંપર્ક, સંગ, માહિતી કે મદદ માટે જેનો સંપર્ક સાધી શકાય એવું માણસ, ચેપી રોગના દરદી પાસે જતાં જેને ચેપ લાગવાનો સંભવ હોય એવું માણસ, વીજળીના પ્રવાહ માટેનું જોડાણ, -નો સંપર્ક સાધવો. અને સંપર્ક એટલે? ગુજરાતી લેક્સિકોન કહે છે કે કે ‘સંપર્ક’એટલે સંગ, સંબંધ, સંયોગ, સમાગમ, સહવાસ, પરિચય, સંસર્ગ, સંગતિ, સોબત.
કોવિડ -૧૯ આવે છે અને ઈ. સ. ૨૦૨૦માં માણસ માત્રની જીવન શૈલી ઊલટપૂલટ કરી નાંખે છે. આજકાલ લૉકડાઉન -૪ ચાલે છે. હવે થોડી છૂટછાટ છે. લોકો હરે છે, ફરે છે, ચરે પણ છે. શ્રમિકો બાંધ્યા ભૂખ્યાં મરતાં હતા એટલે સરકાર ઢીલી પડી છે. ભૂખ અને ભૂખનો ડર શ્રમિકને વિસ્થાપિત થવા મજબૂર કરે છે. દેશમાં જવું આટલું પીડા દેશે?- એ એમને ખબર નહોતી. હવે આ મુદ્દે સરકાર અલબત્ત ગોટે ચઢી છે. બાકી લોકોની સ્થિતિ ય સામાન્ય નથી. હવે મેળ શક્ય હશે, મેળાપ હજી શક્ય નથી. ૧૪ વર્ષનાં ક્વોરેન્ટાઇન પછી રામ અયોધ્યા આવે ત્યારે ભરતને માટે ભાઈને ભેટીને મળવું હવે જોખમી છે. સુદામા શ્રીકૃષ્ણ માટે તાંદુલ લાવ્યા હતા તે કોન્ટેકટલેસ ડીલિવરી હતી? જેને આપણે સોશિયલ ડિસ્ટન્સ ઉર્ફે સામાજિક દૂરી કહીએ છીએ એ ખરેખર તો ફીઝિકલ ડિસ્ટન્સ ઉર્ફે શારીરિક દૂરી છે. સામાજિક સંબંધ હવે ઓનલાઈન છે. સોશિયલ મીડિયા થકી સૌનાં સંબંધ અકબંધ છે. એને સોશિયલ ડિસ્ટન્સ કહી શી રીતે શકાય? જો કે આજનો શબ્દ ‘ટચ એન્ડ ગો’ (Touch and Go) મુહાવરો છે; જે આજની સ્થિતિ બયાન કરે છે. ગ્રેટ બ્રિટનનાં પ્રાઇમ મિનિસ્ટર બોરિસ જોહ્નસન કોવિડ -૧૯નો ભોગ બન્યા, હોસ્પિટલમાં વેન્ટિલેટર પર પણ રહ્યા પણ કરમ સંજોગે બચ્યા. બ્રિટિશ રવિવારી અખબાર ‘ઓબ્ઝર્વર’સાથે વાતચીત કરતાં તેઓ બોલ્યા કે ‘તેઓ એક સમયે મૌતની પરમ સમીપે આવી ચૂક્યા હતા, ઈટ વોઝ ટચ એન્ડ ગો…’ અને આ મુહાવરો સમચારનું મથાળું બની ગયો. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર મુહાવરાનો અર્થ થાય છે: અનિશ્ચિત (પરિણામવાળું), જોખમવાળું, ઝડપી હલનચલન, નાજુક પરિસ્થિતિ. લો બોલો! હાલની સ્થિતિ પણ તો બોરિસભાઈએ કીધું એવી જ છે ને?
એક મુહાવરા તરીકે ‘ટચ એન્ડ ગો’ શબ્દો સોળમી સદીમાં ઇંગ્લિશ ધર્મગુરુએ યુવા રાજા એડવર્ડ છઠ્ઠાનાં રાજ્યાભિષેક સમયે પોતાનાં સાત ભાગમાં વહેંચાયેલા પ્રવચનમાં કહ્યા હતા. એમણે કહ્યું હતું કે પહેલા હું દરેક વિષયને ટૂંકાણમાં ‘ટચ’ કરીશ અને પછી તે પછી દરેક વિષય પર વિગતે ‘ગો’ (વાત) કરીશ. ટચ એન્ડ ગો-નો મૂળ અર્થ આ હતો. પણ પછી ઓગણીસમી સદીમાં એનાં બીજા બે અલગ અર્થ નીકળ્યા. એક અર્થ હતો: ઉતાવળિયું બેદરકારી ભરેલું કામ. અને બીજો અર્થ જે અત્યારે આપણે અનુભવી રહ્યાં છીએ. જુઓને, અત્યારે સઘળું રામભરોસે છે. અને આ કોરોના વાઇરસ સાવ વાયડો છે. એ ક્યારે ક્યાંથી ટપકી પડે?- કોઈને ખબર નથી. આપણે હાથ ઘસતા રહી જઈએ છીએ અને એ આપણી વાંહે હાથ ધોઈને પડ્યો છે. જરા ચૂક્યા કે ગયા કામથી. જ્યાં જુઓ ત્યાં એકનાં એક સમાચાર. ક્યાં કેટલાં સંક્રમિત થયા? કેટલાં મર્યા?- નાં સમાચારથી આપણે ઓચાઈ ગયા છીએ. આ સાંપ્રત સ્થિતિ ખરેખર ‘ટચ એન્ડ ગો’ છે.
મુહાવરો એટલે રૂઢિપ્રયોગ. એનો શાબ્દિક અર્થ અને મુહાવરત અર્થ અલગ જ હોય. જ્યારે આપણે એમ કહીએ કે ‘રોગ આવે હાથીને વેગે અને જાય કીડીને વેગે’ ત્યારે એનો એ અર્થ એ કે દુઃખ આવે ત્યારે સામટું આવે પણ જાય ત્યારે ધીમે ધીમે, કટકે કટકે જાય. આ મુહાવરામાં રોગનાં આવવા માટે હાથી અને જવા માટે કીડીની ખરેખરી કોઈ ભૂમિકા નથી. પણ દાખલો આપીને વાત કરીએ એટલે સમજાઈ જાય. મુહાવરામાં એવું જ હોય. પણ આજનો આપણો મુહાવરો ‘ટચ એન્ડ ગો’ શાબ્દિક રીતે પણ એટલો જ સટીક છે. જેવો શબ્દાર્થ એવો ભાવાર્થ. અડ્યા એટલે ગયા. ટચ એન્ડ ગો. યૂ સી! અડવું હવે અડવું લાગે છે. ‘અડવું’-નાં બે અર્થ થાય. ‘અડવું’ એટલે સ્પર્શ અને ‘અડવું’ એટલે બેહૂદું, કઢંગુ, શોભા વિનાનું. સરકારને પણ રહી રહીને ડહાપણ ફૂટ્યું છે. સરકાર હવે શેખી મારતી નથી. કહી તો દીધું કે આત્મનિર્ભર બનો. માટે આત્મકાળજી લેવી એ આપણી આત્મિક ફરજ છે. તો હે મેરે પ્યારે દેશવાસીઓ, તાજા અને સાજા રહેવું હોય તો જરૂરી હોય ત્યારે જ ઘરની બહાર જવું. અને એ ય બુકાની બાંધીને. કારણ કે જો સાવધાની હટી તો દૂર્ઘટના ઘટી. ટચ એન્ડ ગો..
શબ્દ શેષ:
“જિંદગી કિંમતી છે. જિંદગી અનિશ્ચિત છે. સાવધાનીથી જીવી લો. કલ હો ન હો.” – અજ્ઞાત
प्रतिमेत याचा समावेश असू श्‍ाकतो: एक किंवा अधिक लोक, लहान मूल, जवळून आणि बाहेरील

Leave a comment

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ

આપણું અંગત આર્થિક વ્યવસ્થાપન અને બેંક પરેશ વ્યાસ

આપણું અંગત આર્થિક વ્યવસ્થાપન અને બેંક
फिस्ले जो उस जगह तो लुढ़कते चले गए
हम को पता नहीं था कि इतना ढलान है
– दुष्यंत कुमार
કાળા અક્ષરે લખશે છાપાઓ યશ ગાથા યસ બેંકની. બેંક એટલે પૈસાની લેતી દેતી કરે તે. જેમની પાસે પૈસા લીધા હોય એ ખાતેદારોને બેંક વ્યાજ આપે. જેમને પૈસા લોન ઉપર દીધા હોય એ કરજદારો પાસે બેંક વ્યાજ વસૂલે. કરજદારો સમયસર હપ્તો ન ભરે તો બેંકનું આર્થિક સ્વાસ્થ્ય ડામાડોળ થાય. બેંકનાં ખાતેદારોને થાય કે અમારા પૈસા આ બેંકમાં હવે સલામત નથી. એમને થાય કે ચાલો, પૈસા ઊપાડી લઈએ. સૌ ખાતેદારો એકસાથે બેંક તરફ દોટ મૂકે. લાવ, લાવ ને લાવ થાય. પછી? બધા જ ખાતેદારોને એકસાથે ચૂકવવા જેટલી રોકડ તો કોઈ પણ બેંક પાસે ન હોય અને એટલે મુશ્કેલી વધે. પછી તો લાઇન લાગે. પૈસા ઉપાડવા ઉપર રોક લાગે. પૈસા તમારા પણ તમને બધા પાછા ન મળે. ફાઇનાન્સની ભાષામાં એને ‘બેંક રન’ કહે છે. જો એક સાથે ઘણી બેંકસ માટે આવી દોડધામ શરૂ થઈ જાય તો એને ‘બેંક પેનિક’ કહે છે. પેનિક એટલે? ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર પેનિક એટલે ધ્રાસકો, ગભરાટ, ફાળ, અતિશય, આતંક, ગભરાઈ કે હેબતાઈ જવું, સંત્રસ્ત કરવું, અદમ્ય અને પૂરઝડપે લોકોમાં પ્રસરતી ભીતિ. આ ન થાય એ માટે એસબીઆઈએ પણ કહ્યું કે આ બેંક સ્પેસિફિક ઇસ્યુ છે, સેક્ટર સ્પેસિફિક નથી. એચડીએફસીનાં દીપક પારેખ અને કોટક મહેન્દ્રનાં ઉદય કોટકે પણ સબ સલામતની આલબેલ પોકારી. કહ્યું કે સૌનાં પૈસા સૌને મળી જશે. ઈઝ ઈટ? ચાલો, એવું જ થશે પણ સામાન્ય જનને એનાં ધનની ચિંતા તો થાય. એક જમાનો હતો જ્યારે બેંકમાં પૈસા હોય એ થાપણનાં વ્યાજમાંથી ઘર ચાલી જતું. હવે થાપણ ક્યાં મુકવી ? સોના ચાંદી, જમીન મકાન, શેરબજાર કે સરકારી બોન્ડ? અમે કોઈ આર્થિક એક્સપર્ટ નથી પણ સલામત તો સરકારી રોકાણ જ કહી શકાય. વ્યાજ ઓછું મળે પણ પૈસા સલામત તો ખરા. હેં ને?
એક સાદો નિયમ છે જેને ‘૫૦/૩૦/૨૦ રુલ બજેટ’ કહે છે. ટેક્સ કપાત પછી જે પૈસા બચે છે એ પૈકી ૫૦% રકમ તમારી ‘નીડ્સ’ પાછળ અને ૩૦% રકમ તમારી ‘વોન્ટસ’ પાછળ ખર્ચવી. નીડ્સ એટલે આવશ્યકતા. રોજનો ખોરાક પાણીનો ખર્ચ, વીજળી, ગેસ, ટેલીફોન બિલ્સ, ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ અને માંદગી આવે તો સારવાર માટેનો ખર્ચ. વોન્ટસ એટલે ઈચ્છા. બહાર ફરવું, ખાવું, પીવું અને જલસા કરવા તે. અને ૨૦%? બચત કરવી અથવા લોન લીધી હોય તો એનાં વ્યાજ ખાતે ચૂકવવી. બસ, આપણે તો અહીં જ અટકી ગયા છીએ. નીડ્સ વધતી જાય છે. વોન્ટસની કોઈ લિમિટ નથી. અને સેવિંગ્સ તો પછી ક્યાં છે જ? રોજનું રળવું અને રોજનું ખાવું. ના, અમને યસ બેંકની કોઈ ચિંતા નથી.
નીડ્સ અને વોન્ટસનો ચકરાવો જો કે ચારે તરફ મંડારાતો હોય છે. ઘણીવાર આપણે ખર્ચતા ખર્ચી નાંખીએ છીએ એવી વસ્તુ જે આપણી વોન્ટસ પણ નથી. માટે નો-સ્પેન્ડ ડે નક્કી કરો. એ દિવસે ખર્ચ કરવો નહીં. માત્ર વિન્ડો શોપિંગ! અને હા, નીડ્સનાં પૈસા ઓટોમેટિક જે તે ખાતે ચૂકવાઈ જાય એવી વ્યવસ્થા સારી. હાથમાં હોય તો બિનજરૂરી જગ્યાએ ખર્ચાતા વાર ન લાગે. એવું પણ થઈ શકે કે કેટલીક વોન્ટસ માટેનાં ખર્ચ માત્ર રોકડમાં જ ખર્ચવા જોઈએ. દાખલા તરીકે રેસ્ટોરાંમાં જમીએ ત્યારે પૈસા ડેબિટ કાર્ડથી નહીં પણ કેશ ચૂકવવા. ખબર તો પડે કે કેટલું ખાધું? કેટલાનું ખાધું? વેચાણ કરવાવાળા અલબત્ત ઓનલાઈન પાછળ પડી જતા હોય છે. એવા ઈ-મેઈલ્સ અનસબસ્ક્રાઈબ કરવા. દેખવું નહીં અને દાઝવું નહીં. અને ઘણી ચીજ વસ્તુઓ આપણી પાસે હોય છે પણ ઉપયોગી નથી. છેલ્લાં એક વર્ષમાં ધૂળ ખાતી પડી હોય છે. વેચી કાઢો.
આર્થિક બાબતોનાં નિષ્ણાંત જેમ્સ અલ્ટુચેરનાં મતે પર્સનલ ફાઇનાન્સનો પહેલો નિયમ છે કે એમાં કશુંય પર્સનલ નથી અને એ ફાઈનાન્સિયલ પણ નથી. જરૂરિયાત પ્રમાણે તમે તમારા ખર્ચમાં દસ વાર પણ બદલાવ લાવી શકો. અને આમ કરવું’તું પણ ન કરી શક્યા એ માટે ડીપ્રેસ પણ ન થવું. ખાધું, પીધું બરાબર…. રાજ કીધું? કીધું તો ઠીક, ન કીધું તો.. હૂ કેર્સ?
प्रतिमेत याचा समावेश असू श्‍ाकतो: 1 व्‍यक्ती, गर्दी

Leave a comment

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ

માફિયા: સંગઠિત ગુનાખોરીનું સમાંતર તંત્ર/ પરેશ વ્યાસ

માફિયા: સંગઠિત ગુનાખોરીનું સમાંતર તંત્ર
‘કોઈને પણ મિત્ર તરીકે સ્થાપિત કરવામાં કાળજી રાખો. એક પૈસાનાં સો સિક્કા કરતાં ચાર પાવલી સારી.’ –અમેરિકન ગેંગસ્ટર અલ કેપોન (૧૮૯૯ -૧૯૪૭ )
મધ્યપ્રદેશનાં મુખ્યમંત્રી કમલનાથે કહયું હતું કે ભાજપનાં પંદર વર્ષોનાં શાસનમાં દરેક ક્ષેત્રમાં માફિયાની સમાંતર સરકાર હતી. કોંગ્રેસની સરકાર આવી. મુખ્યમંત્રી તરીકે મેં આવીને માફિયા સામે ઝુંબેશ આદરી એટલે મારી સરકારને અસ્થિર કરવાની આ સાજિશ રચાઇ રહી છે. ભાજપનાં દિગ્ગજ નેતા અને પૂર્વ મુખ્યમંત્રી શિવરાજસિંહ ચૌહાણે કહ્યું કે કોંગ્રેસનાં સન્માનીય નેતા જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયા કાલ સુધી મહારાજા હતા, આજે ભાજપમાં આવ્યા તો માફિયા થઈ ગયા? અમે ગુજરાતી લેક્સિકોન ખોલીને જોયું. માફિયા (Mafia) એટલે ‘ગુનેગારોનું સંગઠિત આંતરરાષ્ટ્રીય જૂથ.’ અર્થ તો સાચો પણ અધૂરો. માફિયા શબ્દ હવે એટલો બધો લોકપ્રિય છે કે ગુનેગારોનું સંગઠિત જૂથ આંતરરાષ્ટ્રીય જ હોય એવું જરૂરી નથી. આંતરરાજ્યિક કે રાજ્યનું આંતરિક ગુનાગારોનું સંગઠન પણ માફિયા કહેવાય છે. પણ એટલું ચોક્કસ કે માફિયા એટલે સંગઠિત ગુનેગારોનું એક સમાંતર તંત્ર. કાયદો અને વ્યવસ્થા એમણે લાગુ ન પડે. અથવા એમ કહી કે એનાં પોતીકાં નિયમો, એનાં પોતીકાં કાયદા હોય. તેઓ ખંડણી ઉઘરાવે, ચોરી કરે, બ્લેકમેલ કરે. નશીલા પદાર્થો કે વેશ્યા વ્યવસાય પણ કરાવે. જુગાર રમાડે અને લોન વ્યાજનું વિષચક્ર પણ બિછાવે. અને એમનાં આદેશનો અમલ ન થાય તો મૌત પણ મળે. ગુનેગારો વચ્ચેનાં આપસી મતભેદોનું નિવારણ પણ માફિયા કરે. માફિયા શબ્દ અખબારમાં નિયમિતપણે આવતો રહે છે. જમીન હડપ કરતા ગુનેગારો માટે ભૂમાફિયા અને રેતી કે અન્ય ખનિજ પદાર્થ ગેરકાયદેસર રીતે ખોદી ચોરી કરતાં ગુનેગારો માટે ખનનમાફિયા એવો શબ્દ વપરાતો હોય છે. માફિયા એવો શબ્દ છે, જે હવે સંગઠિત ગુનાખોરી માટે વપરાઇ રહ્યો છે પણ મૂળ અર્થ એવો નહોતો.
માફિયા શબ્દ ઇટલીનાં સિસિલી પ્રાંતમાં જન્મ્યો છે. ઈટલીનાં સંગઠિત ગુનેગારો માટે. જ્યારે આ શબ્દ એકલો જ વપરાય ત્યારે એ કાં તો ઇટલી અથવા તો ઇટાલિયન –અમેરિકન ગુનેગારો માટે છે, એવું તારણ કાઢી શકાય. અન્યથા રશિયન માફિયા (બ્રાટવા) અથવા તો જાપાનીઝ માફિયા (યઝુકા ) એવાં શબ્દો વપરાય છે. માફિયા શબ્દ મૂળ સિસિલિયન વિશેષણ ‘માફિયુસુ’ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે ડોળ કરે એ અથવા તો ગર્વ અને ઘમંડથી ચાલે એ. ડંફાસ મારે, બડાઈ પણ હાંકે. પણ માફિયુસુ એટલે બહાદૂરી અથવા જુસ્સો એવો અર્થ પણ થાય. ભાષાનાં પ્રખર અભ્યાસુ ડેએગો ગેમ્બીટા અનુસાર ૧૯ મી સદીનાં સિસિલીમાં ‘માફિયુસુ’ એટલે નીડર, સાહસિક અને સ્વાભિમાની. જો કે આ અર્થ કોઈ પુરુષનાં સંદર્ભમાં છે. માફિયુસુ શબ્દ એક વિશેષણ તરીકે સ્ત્રી માટે વપરાય તો એનો અર્થ ‘સુંદર’ અને ‘આકર્ષક’ એવો થાય.
સિસિલી આમ તો ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં સ્થિત સૌથી મોટો ટાપુ છે. ઇટલીનાં ૨૦ પ્રદેશો પૈકીનો એક અને પોતે સ્વાયત્ત પણ ખરો. નવમીથી અગિયારમી સદી દરમ્યાન અહીં ઈસ્લામિક શાસન હતું એટલે માફિયા શબ્દનું મૂળ અરેબિક હોવાનું મનાય છે. એક શબ્દ છે ‘માફી’. મુસ્લિમ શાસનમાં રહેતા બિન-મુસ્લિમો પાસે જજીયાં વેરો વસૂલાતો. જેમણે એ ભરી દીધો હોય એમની ઉપર વસૂલાતની કાયદાકીય કાર્યવાહીમાંથી માફી. માફિયા શબ્દ એની પરથી આવ્યો હોવાનું મનાય છે. અન્ય એક અરેબિક શબ્દ ‘મારફૂડ’ પણ છે. અર્થ થાય છે અનિચ્છનીય અથવા અસ્વીકાર્ય . મારફૂડ શબ્દ એક અન્ય શબ્દ ‘મારપિયુની’ પરથી આવ્યો હોવાનું મનાય છે, જેનો અર્થ થાય છે ઠગ અથવા ધૂતારો. માફિયુસુ શબ્દનું અન્ય મૂળ અરેબિક શબ્દ ‘માફયા ‘ પણ છે. એનો અર્થ થાય છે છાયો . એ છત્રછાયા, જેમાં શરણ લઈ શકાય. અગિયારમી સદીનાં સિસિલીમાં મુસ્લિમ શાસનનો અંત આવ્યો, જ્યારે ક્રિશ્ચિયન નૉર્મન્સે અહીં જીત મેળવી. મૂળ અરેબિક સ્થાનિકો ત્યાં ખેતમજૂર તરીકે કામ કરવા મજબૂર થાય. તે પૈકી કેટલાંક માફિયાની શરણે આવ્યા. તેઓ માફિયાની ગુપ્ત છત્રછાયામાં આવી ગયા. જો કે માફિયા શબ્દ પ્રચલિત બન્યો ઈ. સ. ૧૮૬૩ માં ઈટાલીમાં ભજવાયેલાં એક નાટક ‘ આઈ માફીયુસી ડી લા વિકારિયા’ પછી. નાટકમાં ગુનેગારોનું એક સંગઠન જે જેલમાંથી કામ કરતું હતું. જેમાં એક ‘બોસ’ હતો. એની સૂચના મળતી. એમાં ય ‘ઓમેરેટા’ (માફિયાની કાર્યવાહી અંગે કોઈ પણ સંજોગોમાં ચૂપ રહેવું) અને ‘પીઝુ’ (ખંડણી) વગેરે શબ્દો પણ હતા. આમ માફિયા શબ્દ હવે જાણીતો બની ચૂક્યો હતો. બાકીનું કામ મારલોન બ્રાન્ડો અભિનીત ફિલ્મ ‘ગોડફાધર’ દ્વારા થયું, જેણે માફિયા શબ્દનો આપણી સાથે સુપેરે પરિચય કરાવી દીધો. ‘ગોડફાધર’ એટલે આમ તો ધર્મપિતા. બાળકનાં ધર્મ શિક્ષણ માટે જે જવાબદારી લેય એ. પણ માફિયાની ભાષામાં ગોડ ફાધર એટલે સર્વે બોસનાં બોસ. ‘માફિયા’ મૂળ તો ધંધાદારીઓને પ્રોટેક્શન પૂરું પાડતું સંગઠન હતું. હું ધંધો કરું પણ મને કોઈ છેતરી ન જાય, કોઈ મને લૂંટી ન લેય, કોઈ મને મારી ન નાંખે એ માટે પોલિસ તો હોય પણ એની પર મને વિશ્વાસ નથી. તો હું પૈસા આપીને માફિયાને મારા રક્ષણ માટે રોકું. માફિયાથી બધા ડરે એટલે મારા ધંધામાં કોઈ વિઘ્ન નાંખતા અચકાય .
હવે મૂળ વાત. ‘માફિયા’ શબ્દ કમલનાથ વાપરે છે ત્યારે એ એવું કહે છે કે સરકારી તંત્રને સમાંતર એક ગેરકાયદેસર તંત્ર ચાલે છે. ઘણું ખોટું થાય છે. ઘણાં લોકો ઘણું ખોટું કરે છે. રાજકારણી આવું કહે ત્યારે એવો તો આક્ષેપ જ હોઈ શકે. જાણકારો કહે છે કે રાજકારણીનાં આક્ષેપને ગંભીરતાથી લેવાં નહીં. તેઓ ભાગ્યે જ સાચું બોલતા હોય છે. (ઈઝ ઈટ ?!) અને એ સાચું હોય તો પણ પૂરવાર કરવું મુશ્કિલ હી નહીં, નામૂમકિન હોય છે. હેં ને?
આપણું આ મન સાલું માફિયા જ છે. કાયદાની એને સાડાબારી નથી. ઘમંડી પણ ખરું. ગુનો કરવો એને ગમે. ડર તો જાણે છે જ નહીં. પણ…વૂડી એલન કહે છે કે બુદ્ધિશાળી લોકો માફિયા જેવાં જ હોય છે. એ પોતીકાં લોકોને જ મારી નાંખે છે. માફિયા એટલે પૈસો, સત્તા અને સન્માન. મારું મન માફિયા છે.
શબ્દ શેષ:
“મેં ભગવાન પાસે બાઇક માંગી. પણ મને ખબર હતી કે ભગવાન એ રીતે કામ કરતાં નથી. એટલે મેં બાઇક ચોરી લીધી અને ભગવાન પાસે માફી માંગી લીધી.” –‘ગોડફાધર’ એક્ટર અલ પેસીનો
प्रतिमेत याचा समावेश असू श्‍ाकतो: एक किंवा अधिक लोक, 'MAFIA' सांगणारा मजकूर

Leave a comment

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ, પ્રકીર્ણ

ઓ ભારતમાતા+ફોગો: ઘરની બહાર નીકળવાનો ડર./પરેશ વ્યાસ

તારે ચરણે શીશ અમારાં
ઓ મૈયા ઓ ભારત માતા
ભવ ભવ તારે ખોળે રહીશું
ઓ મૈયા ઓ ભારતમાતા
તું એક અખંડ,તુજ વિભિન્ન અંગ હો જાત ,પ્રાંત કે ભાષા
ભલે ભિન્ન ભિન્ન હો રંગ,
રહીને સંગ,પૂરી કરીશું તારી આશા
આ હૈયાં અમારાં પળપળ ટહુકી તારાં ગીતો ગાતાં
ઓ મૈયા ઓ ભારતમાતા..
ઋચા વેદની, મંત્રઘોષ અહીં પાવન આર્ય સંસ્કૃતિ
જગભરમાં છે ખ્યાતિ તારી ને સત્યશિવમની રીતિ
આ આઝાદીને સાચવી તારે કોઠે દઈશું શાતા
ઓ મૈયા ઓ ભારતમાતા
યામિની વ્યાસ
સ્વર/સ્વરાંકન: શ્રી ભરત પરમાર
દ્રશ્ય સંકલન:શ્રી કેવલ ઉપાધ્યાય
ભારત માતા:ગીત:યામિની વ્યાસ સ્વર/સ્વરાંકન:ભરત પરમાર એડિટ:કેવલ ઉપાધ્યાય
YOUTUBE.COM
ભારત માતા:ગીત:યામિની વ્યાસ સ્વર/સ્વરાંકન:ભરત પરમાર એડિટ:કેવલ ઉપાધ્યાય
તારે ચરણે શીશ અમારાં ઓ મૈયા ઓ ભારત માતા ભવ ભવ તારે ખોળે રહીશું ઓ મૈયા ઓ ભારતમાતા તું એક અખંડ,તુજ વિભિન્ન અંગ હો જાત ,પ…
…………………………………………………

ફોગો: ઘરની બહાર નીકળવાનો ડર

लोग हर मोड़ पे रुक-रुक के संभलते क्यों हैं
इतना डरते हैं तो फिर घर से निकलते क्यों हैं -राहत इंदौरी
આ વ્યંગ હતો. ડગલે ને પગલે ડરતા હોય એવાં લોકો ઉપર. પણ આજની સ્થિતિમાં સંભાળવું અને ડરવું, બેઉ નિહાયત જરૂરી છે. ગઈકાલનો વ્યંગ આજે સ્વીકાર્ય જીવનશૈલી થઈ ગયો છે, એ ન્યૂ નોર્મલ-ની સ્થિતિ દર્શાવે છે. આપણે એનાથી ટેવાવું જરૂરી છે. આજનો શબ્દ ફોગો (FOGO) એક ઍક્રનિમ છે. ઍક્રનિમ (Acronym) એટલે બીજા શબ્દોનાં આદ્યાક્ષરોનો બનેલો શબ્દ. ઓનલાઈન શબ્દ વ્યવહાર હવે ટૂંકો થતો જાય છે. લાંબા વાક્યો ટૂંકા થતાં જાય છે. ભાષાશાસ્ત્રીઓ, ખાસ કરીને વ્યાકરણનાં આગ્રહીઓ નારાજ છે. સાડીમાંથી ફ્રૉક થાય ત્યાં સુધી ઠીક પણ પછી બિકિની થઈ જાય એની સામે ભાષાશાસ્ત્રીઓનાં ચોખાલિયાવેડા સમજી શકાય તેમ છે. પણ શબ્દ તો સ્થિતિસ્થાપક છે. જરૂરિયાત પ્રમાણે સાઇઝ બદલાતો રહે છે. કોઈ કંટ્રોલ છે જ ક્યાં? અને એવું થવામાં ઍક્રનિમનો ફાળો વિશેષ છે. એવાં ઘણાં ઍક્રનિમ છે જે પછી શબ્દ તરીકે સ્વીકાર્ય બની જાય છે. જેમ કે ‘ટીએલ; ડીઆર’. ટૂ લોન્ગ; ડિડન્ટ રેડ. બહુ લાંબુ (લખાણ); અમે વાંચ્યું નહીં. પુરુષનો પ્રેમ ભ્રમર જેવો છે. આનંદ બક્ષી સાહેબે લખ્યું હતું કે ગલી ગલી ઘૂમે, કલી કલી ચૂમે, ભંવરા બેઈમાન. ભ્રમરવૃત્તિ એટલે ભમરા જેવી કામવ્યવહારમાં ચંચળ વૃત્તિ. હવે વાંચનનું પણ એવું જ છે. વાંચવાની ધીરજ ક્યાં છે? ટીએલ; ડીઆર!
એક સમયે ઍક્રનિમ ફોગો-નો અર્થ થતો હતો ‘ફીઅર ઓફ ગેટિંગ ઓલ્ડ’. ઘરડાં થવાનો ડર. આપણે યયાતિ તો છીએ નહીં કે યુવાની વરદાનમાં પામી શકીએ. એટલે ડર લાગે. પણ હવે આ જ ઍક્રનિમ એક અલગ અર્થમાં પ્રચલિત થઈ રહ્યો છે. ‘ફીઅર ઓફ ગોઇંગ આઉટ’. બહાર જવાનો ડર. બહાર જવું આમ તો ગમતી પ્રવૃત્તિ છે. આપણાં કવિવર તો ગાઈડેડ ટૂર સિવાય પણ ડુંગરા ભમવાની વાત કરી ગયા છે. પણ હવે રખડેલ થવામાં સારાવટ નથી. કોવિડ -૧૯નો અદ્રશ્ય ફેલાવો એવો છે કે ડેલીની બહાર પગ મૂકવો પણ સ્વાસ્થ માટે હાનિકારક છે. ચોમાસું બેસી ગયું છે, પણ સ્થિતિ એવી છે કે હવે ઘરમાં રહીને જ સોંસરવા ભીંજાવાનું કારસ્તાન કરવું હિતાવહ છે. ડર લાગે છે કે ક્યાંક વાઇરસ લાગે તો.. દશા જ બેસી જાય. અમથું ય કોરોના રોગ થાય તો હોસ્પિટલમાં જગ્યા જ ક્યાં છે? અને ધારો કે મળી જાય તો ત્યાં તો.. એકલાં જવાના, સાથી વિના, સંગી વિના (જખ મારીને) એકલાં જ જવાના.. બીકનું લાગવું લાઝમી છે. સાંપ્રત સ્થિતિમાં ‘ફોગો’ સારી મનોસ્થિતિ છે. ડરવાથી જો જીવ બચતો હોય તો ડરવું સારું છે.
ફોગો શબ્દ અન્ય ઍક્રનિમ શબ્દ ‘ફોમો’ (FOMO) પરથી આવ્યો છે. ફોમો એટલે ફીઅર ઓફ મિસિંગ આઉટ. એટલે એમ કે કોઈ ખૂબ સારો કાર્યક્રમ કે પ્રસંગ પણ અમે એમાંથી રહી જશું એવો ડર. અત્યારે લગ્ન પ્રસંગ હોય પણ આપણું નામ એકાવનમું હોય તો આપણે રહી જઈએ. પચાસ લોકો જલસા કરે અને આપણે રહી જઈએ. તમે લઈ ગયા અને અમે રહી ગયા-વાળી ફીલિંગ. યૂ સી! જો કે અફસોસ કરવાની જરૂર નથી. કારણ કે અમોને તો અમથો ય ડર લાગે છે ઘરમાંથી બહાર નીકળવાનો. અમને ફોગો છે. આમંત્રણ આપો તો ય અમે બહાર નીકળવાનાં નથી. અમને ઘરકૂકડાંગીરીમાં સુરક્ષાવાળી ફીલ આવે છે.
ફોમોનો વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ છે જોમો (JOMO). જોય ઓફ મિસિંગ આઉટ. ‘ફોમો’ અને ‘જોમો’ એ બંને શબ્દો વિષે અમે લેખ લખી ચૂક્યા છીએ. ‘જોમો’ શું છે? અમે પ્રસંગે હાજર નથી. કોઈ કાર્યક્રમ કે સભામાં લોકો બહુ મઝા કરશે પણ તેઓ એમ ભલે કરે. અમે કશું ય ગુમાવતાં નથી. અમે તો કુદરત સાથે એકાંતમાં જલસો કરીશું. આજનો શબ્દ ફોગો પણ એવો જ છે. એટલું કે અહીં બહાર જવું જ ડરનું દ્યોતક છે. બીક લાગે જો ઉંબર બહાર પગલાં માંડીએ. ઘણાં કહે છે કે આજની સ્થિતિ લૉકડાઉનની સ્થિતિ કરતાં વધારે ખતરનાક છે. તેમ છતાં માણસો બિંદાસ્ત જાહેરમાં ફરી રહ્યાં છે. કામ હોય તો જ બહાર જવું પણ કામ વગર પણ ટોળે વળતાં લોકો જોવા મળે છે. ફોગો જો હોય તો દેખાતો નથી. ફોગોનું હોવું કોરોનાનો ફેલાવો રોકી શકે છે. ‘ફેલાવો’ જેવો સીધો સાદો શબ્દ સંક્રમણ પણ ભારેખમ થઈ ગયો છે. તેમ છતાં આપણે ડરવામાં ય કરકસર કરીએ છીએ.
ઘરમાં રહીને શું કરવું?-એનું માર્ગદર્શન આપણને વોટ્સ એપ યુનિવર્સિટીમાંથી અવારનવાર મળતું રહે છે. કોલર ટ્યુન્સ સહિત અનેક સરકારી જાહેરાતો પણ ખરી જ. ફોગો એક પાળવા જેવો પોઝિટિવ ડર છે. અને ડર છે તો જીત છે. યાદ રાખો, બહાર જવું આપણાં જીવનમાં બહાર તો નહીં પણ પાનખર જરૂર લાવી શકે છે. ઝાડ સાવ મરી જાય, એમ પણ બને. માટે ફોગો રાખો. જો ડરી ગયા, સમજો જીવી ગયા!
શબ્દ શેષ:
‘એવો પણ સમય હોય છે જ્યારે ડરનું હોવું સારી વાત છે. હૃદયની અંદર પોતાનું સ્થાન જમાવીને બેઠેલો ડર સાંપ્રત પરિસ્થિતિની નિગરાની કરતો રહે, એ જરૂરી છે.” –પ્રાચીન ગ્રીક નાટ્યકાર એસ્ચિલસ (ઈ. સ. પૂર્વે ૫૨૫- ૪૫૬)
प्रतिमेत याचा समावेश असू श्‍ाकतो: रात्र

Leave a comment

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ, પ્રકીર્ણ

રાધા અને કૃષ્ણ:પરેશ વ્યાસ

રાધા અને કૃષ્ણ: શું એમનો પ્રેમ પ્લેટોનિક છે? कैसा बंधन बंधा श्याम मोरे बात तेरी समझ में न आई हाथ फूलो से पहले बने थे या कि गजरे से फूटी कलाई! – परवीन शाकिर આપણે જેને ‘લવ’ કહીએ એનાં તરજૂમા અનેક છે. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર પ્રેમ એટલે પ્રીતિ, સ્નેહ, મહોબત, ચાહ, અનુરાગ, આસક્તિ, લગની. પદબંધ શ્રીમદ્ ભાગવતમાં લખ્યું છે કે: જગત માત્રનું જીવન તે પ્રેમ છે. ૐકારમાં પ્રેમ છે. નાદમાં પ્રેમ છે, છંદમાં પ્રેમ છે, પુરુષમાં પ્રેમ છે, પ્રકૃતિમાં પ્રેમ છે, જડમાં પ્રેમ છે અને ચેતનમાં પ્રેમ છે. કલરવ કરતાં પશુપક્ષીમાં, કુહૂ કુહૂ કરતી કોયલમાં, કુંજકુંજમાં, જાતજાતનાં વૃક્ષોનાં ઝુંડમાં, ખીલેલાં ફૂલોના મધ્ય ભાગમાંથી જેમ ઊડતી રજકણોની સુગંધી વ્યાપી રહી છે,તેમ જગતના સર્વ કાર્યસ્થળમાં પ્રેમ વ્યાપ્ત છે અને એ પ્રેમ તે ભક્તિ. શબ્દકોશમાં આ તો અઘરું અર્થઘટન થયું. નહીં?!! પ્રેમનાં તે વળી પ્રકાર હોય? પ્રેમ તો પ્રેમ હોય. એ કાંઇ આઈસક્રીમ થોડું છે કે એની અલગ અલગ ફ્લેવર હોય? પણ બૌદ્ધિકો એમાં ય પ્રકાર શોધે છે. ગ્રીક પુરાણ અનુસાર પ્રેમનાં પાંચ પ્રકાર છે. ૧. સ્ટોર્જ: કૌટુંબિક પ્રેમ ૨. ફિલિયા: મૈત્રી ૩. ઈરોસ: શૃંગારિક પ્રેમ ૪. જેનિયા: મહેમાનગતિ ૫. ડીવાઇન: દિવ્ય પ્રેમ. જ્યારે રાધા કૃષ્ણનાં પ્રેમની વાત આવે ત્યારે કોઈ એને ફિલિયા (Philia) કહે છે. જે ‘ફોબિયા’નો વિરોધાર્થી શબ્દ છે. આજનો શબ્દ ‘પ્લેટોનિક’ (Platonic) ફિલિયા ઉર્ફે મૈત્રી ભાવને લગતો છે. પ્લેટોનિક લવમાં પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે અંતરંગ પ્રેમ જરૂર છે પણ એમાં શારીરિક ચેષ્ટા વર્જ્ય છે. એવું પણ કહે છે કે પ્લેટોનિક લવ એટલે ડોકની ઉપરનો પ્રેમ! પ્લેટોનિક લવ એ પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે એ સંબંધ છે, જેમાં એક બીજાની વિચારસરણી મળતી આવે છે. તેઓ એકબીજાની સારસંભાળ લેતા હોય, એવી લાગણીનાં સંબંધો હોય. તેઓ એકમેકને સારી પેઠે સમજી શકતા હોય છે. ઘણી વાર એક બોલે નહીં તો ય બીજો સઘળું સમજી જાય. એવો પ્રેમ પ્લેટોનિક કહેવાય. પ્લેટોનિક શબ્દ ગ્રીક દાર્શનિક પ્લેટોનાં વૈચારિક પ્રદાન પરથી આવ્યો છે. પંદરમી સદીનાં ફ્રેંચ વિદ્વાન માર્શિલો ફિસિનિયોએ પહેલી વાર ‘પ્લેટોનિક લવ’ શબ્દનો પ્રયોગ કરીને, એને દિવ્ય પ્રેમ તરીકે નવાજ્યો હતો. એવો પ્રેમ જે પ્લેટોની ફિલસૂફી પર આધારિત હતો. પ્લેટો માનતા કે પ્રેમ પોતે જ એક એટલી સુંદર લાગણી છે, જે શરીરનાં હાડમાંસનાં પ્રેમથી અનેક ગણી ઊંચી અને મહાન છે. પ્લેટોની વિચારધારા પરથી આવો પ્રેમ પ્લેટોનિક લવ કહેવાયો. અને છતાં રાધા અને કૃષ્ણનાં સંબંધ આમ સાવ શારીરિક નહોતા જ, એવું ય કહી ન શકાય. મોહક વાંસળી, કૃષ્ણાવતાર ભાગ- ૧, ક.મા. મુનશી સાહેબ લખે છે કે: ‘અદમ્ય ભાવાવેગથી કૃષ્ણે રાધા તરફ ઝૂકીને પોતાના હોઠ એના હોઠ સાથે ચાંપ્યા. એકનો આત્મા બીજાના આત્મામાં ભળી ગયો અને બંને એક થઈ ગયા ત્યાં સુધી એ હોઠો એકબીજાથી અલગ ન થયા. કૃષ્ણે રાધાના ગાલ પસવાર્યા. એના સ્તનમંડળ પર એનો હાથ ફરી રહ્યો. ત્યાંથી સુકુમારતાથી સરકતો સરકતો એ એના નમણા ને લાલિત્યસભર દેહના પ્રત્યેક સુંદર વળાંક શોધતો શોધતો ભાવાર્દ્રતાપૂર્વક એનાં અંગાંગ ઉપર પણ ફરી વાળ્યો. આનંદની એક મદભરી ઊર્મિ એમને અવર્ણનીય રસસમાધિમાં ડુબાવીને અભેદભાવનો અનુભવ કરાવી રહી.’ અહીં રાધા કૃષ્ણનાં પ્રેમનો પ્લેટોનિક અર્થ હોય એવું લાગતું નથી. અમને લાગે છે કે આ ડીવાઇન લવ છે. દિવ્ય પ્રેમ. રાધા અને કૃષ્ણ બંને એકાકાર છે. આત્મા અને શરીર એકમેકમાં સમાયેલા હોય છે, બસ એમ જ. ‘પ્લેટોનિક લવ’ શબ્દ આમ તો પામર મનુષ્યો માટે છેતરામણો છે. સેક્સ સંબંધ ન હોય તો પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચેનો એ પ્રેમ અધૂરો ન ગણાય? પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે એવો ને એવો જ અશારીરિક સંબંધ હંમેશ માટે જળવાઈ રહે, એ વાત સામાન્ય વિજાતીય વ્યક્તિઓ માટે અઘરી છે. શારીરિક ચેષ્ટા ક્યારે મન પર હાવી થઈ જાય, એ કહેવાય નહીં. એકાંત મળે તો બંને, પરુષ જાત અને સ્ત્રી જાતને માટે, જાતનિયંત્રણ અઘરું થઈ જાય. સૂનો હાઇવે હોય તો સ્પીડલિમિટની બહાર ગાડી હાંકવી, એ પુરુષ માટે રમત અને સ્ત્રી માટે ગમત ભરેલી પ્રવૃત્તિ છે. અને પછી… ઓલ્યા અસ્પર્શનાં લીધેલાં વ્રત બટકી જાય, એમ પણ બને! પ્લેટોનિક સંબંધો માટે તો શું કહું……ગુલઝાર સાહેબની પંક્તિ અહીં અનુરૂપ લાગે છે. હમને દેખી હૈ ઉન આંખોકી મહકતી ખુશ્બૂ….ગુલઝાર સાહેબ લખે છે કે હાથથી અડીને એ આ પ્રકારનો સંબંધ છે, એવો આરોપ ન મૂકો.. આ તો એક લાગણી છે, જે આતમથી અનુભવવાની છે. પ્રેમને પ્રેમ જ રહેવા દો, એનું કોઈ નામ શા માટે? વાત તો સાચી છે. પ્રેમ એટલે પ્રેમ. પ્લેટોનિક પ્રેમ? એ વળી શું? શબ્દશેષ: ‘પ્લેટોનિક લવ એ શાંત જ્વાળામુખી છે.’ –આન્દ્રે પ્રીવોસ્ટ”.
Paresh wrote: “My Shabdsanhita article as published in Gujarat Samachar today. Platonic love is the word of the day! રાધા અને કૃષ્ણ: શું એમનો પ્રેમ પ્લેટોનિક છે? कैसा बंधन बंधा श्याम मोरे बात तेरी समझ में न आई हाथ फूलो से पहले बने थे या कि गजरे से फूटी कलाई! – परवीन शाकिर આપણે જેને ‘લવ’ કહીએ એનાં તરજૂમા અનેક છે. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર પ્રેમ એટલે પ્રીતિ, સ્નેહ, મહોબત, ચાહ, અનુરાગ, આસક્તિ, લગની. પદબંધ શ્રીમદ્ ભાગવતમાં લખ્યું છે કે: જગત માત્રનું જીવન તે પ્રેમ છે. ૐકારમાં પ્રેમ છે. નાદમાં પ્રેમ છે, છંદમાં પ્રેમ છે, પુરુષમાં પ્રેમ છે, પ્રકૃતિમાં પ્રેમ છે, જડમાં પ્રેમ છે અને ચેતનમાં પ્રેમ છે. કલરવ કરતાં પશુપક્ષીમાં, કુહૂ કુહૂ કરતી કોયલમાં, કુંજકુંજમાં, જાતજાતનાં વૃક્ષોનાં ઝુંડમાં, ખીલેલાં ફૂલોના મધ્ય ભાગમાંથી જેમ ઊડતી રજકણોની સુગંધી વ્યાપી રહી છે,તેમ જગતના સર્વ કાર્યસ્થળમાં પ્રેમ વ્યાપ્ત છે અને એ પ્રેમ તે ભક્તિ. શબ્દકોશમાં આ તો અઘરું અર્થઘટન થયું. નહીં?!! પ્રેમનાં તે વળી પ્રકાર હોય? પ્રેમ તો પ્રેમ હોય. એ કાંઇ આઈસક્રીમ થોડું છે કે એની અલગ અલગ ફ્લેવર હોય? પણ બૌદ્ધિકો એમાં ય પ્રકાર શોધે છે. ગ્રીક પુરાણ અનુસાર પ્રેમનાં પાંચ પ્રકાર છે. ૧. સ્ટોર્જ: કૌટુંબિક પ્રેમ ૨. ફિલિયા: મૈત્રી ૩. ઈરોસ: શૃંગારિક પ્રેમ ૪. જેનિયા: મહેમાનગતિ ૫. ડીવાઇન: દિવ્ય પ્રેમ. જ્યારે રાધા કૃષ્ણનાં પ્રેમની વાત આવે ત્યારે કોઈ એને ફિલિયા (Philia) કહે છે. જે ‘ફોબિયા’નો વિરોધાર્થી શબ્દ છે. આજનો શબ્દ ‘પ્લેટોનિક’ (Platonic) ફિલિયા ઉર્ફે મૈત્રી ભાવને લગતો છે. પ્લેટોનિક લવમાં પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે અંતરંગ પ્રેમ જરૂર છે પણ એમાં શારીરિક ચેષ્ટા વર્જ્ય છે. એવું પણ કહે છે કે પ્લેટોનિક લવ એટલે ડોકની ઉપરનો પ્રેમ! પ્લેટોનિક લવ એ પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે એ સંબંધ છે, જેમાં એક બીજાની વિચારસરણી મળતી આવે છે. તેઓ એકબીજાની સારસંભાળ લેતા હોય, એવી લાગણીનાં સંબંધો હોય. તેઓ એકમેકને સારી પેઠે સમજી શકતા હોય છે. ઘણી વાર એક બોલે નહીં તો ય બીજો સઘળું સમજી જાય. એવો પ્રેમ પ્લેટોનિક કહેવાય. પ્લેટોનિક શબ્દ ગ્રીક દાર્શનિક પ્લેટોનાં વૈચારિક પ્રદાન પરથી આવ્યો છે. પંદરમી સદીનાં ફ્રેંચ વિદ્વાન માર્શિલો ફિસિનિયોએ પહેલી વાર ‘પ્લેટોનિક લવ’ શબ્દનો પ્રયોગ કરીને, એને દિવ્ય પ્રેમ તરીકે નવાજ્યો હતો. એવો પ્રેમ જે પ્લેટોની ફિલસૂફી પર આધારિત હતો. પ્લેટો માનતા કે પ્રેમ પોતે જ એક એટલી સુંદર લાગણી છે, જે શરીરનાં હાડમાંસનાં પ્રેમથી અનેક ગણી ઊંચી અને મહાન છે. પ્લેટોની વિચારધારા પરથી આવો પ્રેમ પ્લેટોનિક લવ કહેવાયો. અને છતાં રાધા અને કૃષ્ણનાં સંબંધ આમ સાવ શારીરિક નહોતા જ, એવું ય કહી ન શકાય. મોહક વાંસળી, કૃષ્ણાવતાર ભાગ- ૧, ક.મા. મુનશી સાહેબ લખે છે કે: ‘અદમ્ય ભાવાવેગથી કૃષ્ણે રાધા તરફ ઝૂકીને પોતાના હોઠ એના હોઠ સાથે ચાંપ્યા. એકનો આત્મા બીજાના આત્મામાં ભળી ગયો અને બંને એક થઈ ગયા ત્યાં સુધી એ હોઠો એકબીજાથી અલગ ન થયા. કૃષ્ણે રાધાના ગાલ પસવાર્યા. એના સ્તનમંડળ પર એનો હાથ ફરી રહ્યો. ત્યાંથી સુકુમારતાથી સરકતો સરકતો એ એના નમણા ને લાલિત્યસભર દેહના પ્રત્યેક સુંદર વળાંક શોધતો શોધતો ભાવાર્દ્રતાપૂર્વક એનાં અંગાંગ ઉપર પણ ફરી વાળ્યો. આનંદની એક મદભરી ઊર્મિ એમને અવર્ણનીય રસસમાધિમાં ડુબાવીને અભેદભાવનો અનુભવ કરાવી રહી.’ અહીં રાધા કૃષ્ણનાં પ્રેમનો પ્લેટોનિક અર્થ હોય એવું લાગતું નથી. અમને લાગે છે કે આ ડીવાઇન લવ છે. દિવ્ય પ્રેમ. રાધા અને કૃષ્ણ બંને એકાકાર છે. આત્મા અને શરીર એકમેકમાં સમાયેલા હોય છે, બસ એમ જ. ‘પ્લેટોનિક લવ’ શબ્દ આમ તો પામર મનુષ્યો માટે છેતરામણો છે. સેક્સ સંબંધ ન હોય તો પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચેનો એ પ્રેમ અધૂરો ન ગણાય? પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે એવો ને એવો જ અશારીરિક સંબંધ હંમેશ માટે જળવાઈ રહે, એ વાત સામાન્ય વિજાતીય વ્યક્તિઓ માટે અઘરી છે. શારીરિક ચેષ્ટા ક્યારે મન પર હાવી થઈ જાય, એ કહેવાય નહીં. એકાંત મળે તો બંને, પરુષ જાત અને સ્ત્રી જાતને માટે, જાતનિયંત્રણ અઘરું થઈ જાય. સૂનો હાઇવે હોય તો સ્પીડલિમિટની બહાર ગાડી હાંકવી, એ પુરુષ માટે રમત અને સ્ત્રી માટે ગમત ભરેલી પ્રવૃત્તિ છે. અને પછી… ઓલ્યા અસ્પર્શનાં લીધેલાં વ્રત બટકી જાય, એમ પણ બને! પ્લેટોનિક સંબંધો માટે તો શું કહું……ગુલઝાર સાહેબની પંક્તિ અહીં અનુરૂપ લાગે છે. હમને દેખી હૈ ઉન આંખોકી મહકતી ખુશ્બૂ….ગુલઝાર સાહેબ લખે છે કે હાથથી અડીને એ આ પ્રકારનો સંબંધ છે, એવો આરોપ ન મૂકો.. આ તો એક લાગણી છે, જે આતમથી અનુભવવાની છે. પ્રેમને પ્રેમ જ રહેવા દો, એનું કોઈ નામ શા માટે? વાત તો સાચી છે. પ્રેમ એટલે પ્રેમ. પ્લેટોનિક પ્રેમ? એ વળી શું? શબ્દશેષ: ‘પ્લેટોનિક લવ એ શાંત જ્વાળામુખી છે.’ –આન્દ્રે પ્રીવોસ્ટ”

Leave a comment

Filed under અધ્યાત્મ, ઘટના, પરેશ વ્યાસ

જય શ્રી કૃષ્ણ+છ શબ્દોની વાર્તા/પરેશ વ્યાસ

જય શ્રી કૃષ્ણ
સુ શ્રી સોનલ વ્યાસનાં મધુર સ્વર અને સ્વરાંકનમાં સાંભળો આ ગીત💐
એવી તે વાત શી કીધી ! કે રાધાએ વાંસળી હોઠ પર લીધી
શોધી શોધી હવે થાકી કાનાને ન આવે નજર ખાટી છાશમાં,
નક્કી કાનાજી ક્યાંક ઘૂમતા હશે કોક ગોપીકા સાથેના રાસમાં
વીંધાયેલીને કોણે વીંધી?કે રાધાએ વાંસળી હોઠ પર લીધી
એવી તે વાત…
તાગ જો હું કાઢું તો કશું કળાય ના ખુલ્લા તે આભ જેવી આંખમાં
તો મુખેથી શ્યામ તમે ક્યાંથી કહો કે કોના તે સ્વર પોલા
વાંસમાં!
વ્હાલમના વિરહથી બીધી કે રાધાએ વાંસળી હોઠ પર લીધી
એવી તે વાત…
યામિની વ્યાસ

3:56NOW PLAYING
WATCH LATER
ADD TO QUEUE

એવી તે વાત શી કીધી ! કે રાધાએ વાંસળી હોઠ પર લીધી શોધી શોધી હવે થાકી કાના…

છ શબ્દોની વાર્તા
એક પુસ્તક તાજેતરમાં જ પ્રકાશિત થયું છે; જેનું નામ છે: ‘સિક્સ વર્ડ વન્ડર’. એનાં લેખક છે ડગ વેલર. કુલ પાંચ સો વાર્તા છે આખા પુસ્તકમાં પણ દરેક વાર્તામાં કુલ શબ્દો માત્ર છ જ છે. છ શબ્દો જ? જવાબ છે: હા અને એ પૂરતાં છે. કેટલીક નમૂના રૂપ વાર્તા. *બે જામ ભર્યા.. પછી યાદ આવ્યું* વિરહની વાત કેવી સલૂકાઈથી કહી દીધી. છ શબ્દોમાં હોરર સ્ટોરી ય કહી શકાય. *ઘરે એકલો..ત્યાં ટોઇલેટ ફ્લશ થયું*
ફિક્શન એટલે વાર્તા. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર ‘ફિક્શન’ એટલે ઉપજાવી કે જોડી કાઢેલી વાર્તા કે વૃત્તાંત, કલ્પિત વાત કે કથન નવલકથા સાહિત્ય, માની લીધેલી (રૂઢ અસત્ય) વાત, જૂઠાણું, સાહિત્યની એક શાખા કે પ્રકાર તરીકે વાર્તાલેખન. ટૂંકી વાર્તા નામ પ્રમાણે ટૂંકી હોય પણ શબ્દ મર્યાદાનો કડક નિયમ નથી. ૧૫૦૦ થી ૭૫૦૦ અથવા તો ૩૦૦૦૦ શબ્દો પણ હોઈ શકે. ત્યાર પછી એનાથી ય શબ્દો વધે તો એ ‘લઘુનવલ’ અથવા ‘નવલિકા’ અને સામાન્ય રીતે ૫૫૦૦૦ થી વધુ શબ્દો હોય તો એ ‘નવલકથા’ કહેવાય. વાર્તા એટલે આમ તો જૂઠાણું પણ ટૂંકી વાર્તાનાં શીર્ષ લેખક ઓ. હેન્રી કહેતા કે ‘સત્ય કહેવું હોય તો એ વાર્તાનાં માધ્યમથી જ કહી શકાય.’
લાંબુ હવે કોઈ વાંચતું નથી. અર્વાચીનકાળમાં સમય કોઈની પાસે નથી. વાંચવું આમ પણ ભૂલાતું જાય છે. મોબાઈલ ફોનનું વળગણ વિશ્વવ્યાપી છે. એટલે હવે ટૂંકું હોય તો વંચાય. ટૂંકું હોય તે વંચાય. અને એટલે માઇક્રો-ફિક્શનનું ચલણ વધ્યું છે. માઇક્રો એટલે નાનું, લઘુ, સૂક્ષ્મ, દશલક્ષાંશ. માઇક્રોફિક્શન એટલે એવી વાર્તા જેમાં ૫૦૦ કે એથી ઓછા શબ્દોમાં બધું કહી દેવું તે. જેમાં આદિ હોય અને અંત હોય, પાત્રો હોય, કશુંક બને, તકલીફ પડે, કાંઈક તૂટે, કાંઇક ફૂટે, હલ પણ નીકળે અને અંતે સારાવાના ય થાય અથવા સઘળું કડડડભૂસ ય થઈ જાય. ટૂંકમાં ખાધું, પીધું ‘ને રાજ કીધું અથવા તો એમ કે ખાધું, પીધું ‘ને તારાજ કીધું. કેટલીક માઇક્રો-ફિક્શન ઉર્ફે લઘુ વાર્તા તો ૧૦૦ શબ્દોથી પણ ઓછી હોય.
મઝાની વાત એ છે કે છ શબ્દોમાં વાર્તા (નેનોફિક્શન) કહેવી કાંઇ નવી વાત નથી. લોકવાયકા એવી છે કે મહાન લેખક અર્નેસ્ટ હેમિન્ગવે (૧૮૯૯-૧૯૬૧) અન્ય લેખકો સાથે એક રેસ્ટોરાંમાં ભોજન કરી રહ્યાં હતા ત્યાં શરત લાગી કે છ શબ્દોમાં કોઈ વાર્તા કહેવી. જે કહે એને ૧૦ ડોલરનું ઈનામ. હેમિન્ગવેએ પેપર નેપકિન ઉપર લખ્યું: *વેચવાનાં છે. બાળકનાં પગરખાં. બિલકુલ વણપહેરેલાં.* અને હેમિન્ગવે શરત જીતી ગયા. છ શબ્દોની વાર્તા વાંચકને ભાવુક કરી દે છે. આ તો કવિતા જેવું છે. હાઇકુ કરતાં ય નાની કવિતા. હાઇકુમાં ય ૧૭ શબ્દો હોય પણ અહીં તો માત્ર ૬ શબ્દો. કવિતાઓ અનેક પ્રકારની હોય છે. પણ મારી દ્રષ્ટિએ સારી કવિતા એ છે જેમાં કોઈ વાર્તા હોય. ગઝલનાં એક શેરમાં પણ વાર્તા હોઈ શકે. આદિલ મન્સૂરી લખે કે.. ભરી લો શ્વાસમાં એની સુગંધનો દરિયો.. એ શેરનો મિસરો પણ છ શબ્દોની વાર્તા જ છે ને સાહેબ! વાર્તા આપણને ગમે છે કારણ કે આપણે નાના હતા ત્યારે પહેલું સાહિત્ય જે કહેવાયું, એ વાર્તા જ હતી. માનું હાલરડું આમ જુઓ તો માએ કહેલી વાર્તા જ છે ને?!
અત્યારે ઈન્ટરનેટ ઉપર ઇજન મોકલો તો કેટલાંય લોકો ૬ શબ્દની વાર્તા લખી મોકલે. લોકોની સર્જનશીલતા અદભૂત હોય છે. એને તમે ‘ક્રાઉડ-સોર્સિંગ’ કહો કે ‘ક્રાઉડ-ક્રીએટિવિટી’, પણ એ છે મજેદાર. જેમ કે *સોરી સૈનિક, જોડાં જોડીમાં જ વેચીએ છીએ*; *નર્સે અધૂરો ટેક્સ્ટ-મેસેજ પૂર્ણ (કર્યો) .. “……લવ યૂ.”*; * ‘રોંગ નંબર’- અવાજ જાણીતો જણાતો હતો.*; *અપરિચિત. મિત્ર. અંતરંગ મિત્ર. પ્રેમી. અપરિચિત.*
પ્રિય વાંચકો, સાંપ્રત સમય અઘરો છે. સર્જનની પાંખો પસરાવો. ટૂંકમાં, લખો. ટૂંકમાં લખો. કવિ શ્રી હેમેન શાહનો શેર યાદ છે? ‘દરિયા તરફ મેં આંગળી ચીંધી દીધી હતી, એણે કહ્યું કે પ્રેમ પર બોલો ટૂંકાણમાં…’
छायाचित्राचा तपशील उपलब्ध नाही.

Leave a comment

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ, પ્રકીર્ણ