Category Archives: પ્રકીર્ણ

Today is National Mathematics Day સુધીર ફડકે

Today is National Mathematics Day
( I.e. Birth Day of Srinivasa Ramanujam )
See This Absolutely Amazing Mathematics Given By Great Mathematician रामानुजम
1 x 8 + 1 = 9
12 x 8 + 2 = 98
123 x 8 + 3 = 987
1234 x 8 + 4 = 9876
12345 x 8 + 5 = 98765
123456 x 8 + 6 = 987654
1234567 x 8 + 7 = 9876543
12345678 x 8 + 8 = 98765432
123456789 x 8 + 9 = 987654321
1 x 9 + 2 = 11
12 x 9 + 3 = 111
123 x 9 + 4 = 1111
1234 x 9 + 5 = 11111
12345 x 9 + 6 = 111111
123456 x 9 + 7 = 1111111
1234567 x 9 + 8 = 11111111
12345678 x 9 + 9 = 111111111
123456789 x 9 +10= 1111111111
9 x 9 + 7 = 88
98 x 9 + 6 = 888
987 x 9 + 5 = 8888
9876 x 9 + 4 = 88888
98765 x 9 + 3 = 888888
987654 x 9 + 2 = 8888888
9876543 x 9 + 1 = 88888888
98765432 x 9 + 0 = 888888888
And Look At This Symmetry :
1 x 1 = 1
11 x 11 = 121
111 x 111 = 12321
1111 x 1111 = 1234321
11111 x 11111 = 123454321
111111 x 111111 = 12345654321
1111111 x 1111111 = 1234567654321
11111111 x 11111111 = 123456787654321
111111111 x 111111111 = 12345678987654321
મરાઠી ફિલ્મો અને સુગમ સંગીતના આઇકોન સુધીર ફડકે
મહાન સંગીતકાર – ગાયક સુધીર ફડકેનો ૧૦૧મો જન્મ દિન. ૨૫ જુલાઈ ૧૯૧૯ના રોજ તેમનો કોલ્હાપુરમાં જન્મ થયો હતો. તેઓ પાંચ દાયકા સુધી મરાઠી ફિલ્મોના અને સુગમ સંગીતના આઇકોન ગણાતા હતા. તેમણે ૨૧ હિન્દી ફિલ્મોનું પણ સંગીત સર્જ્યું હતું. તેઓ બાબુજી નામે જાણીતા હતા. હિન્દી ફિલ્મોના ભાવકો તેમને ‘જ્યોતિ કલશ છલકે’ કે ‘આજ પહલી તારીખ હૈ’ જેવા ગીતોના સંગીતકાર રૂપે ઓળખે છે.
તેમનું મૂળ નામ રામ ફડકે હતું. કોલ્હાપુરના વામનરાવ પાધ્યે પાસે તેઓ શાસ્ત્રીય સંગીત શીખ્યા હતા. તેઓ પહેલાં એચએમવી અને પછી ૧૯૪૬થી પ્રભાત ફિલ્મ કંપની સાથે સંગીતકાર રૂપે જોડાયા હતા. તેમની પાંચ દાયકા જેટલી લાંબી કરિયરમાં સુધીર ફડકેએ મરાઠી અને હિન્દી ફિલ્મોમાં યાદગાર સંગીત આપ્યું હતું. તેઓ જેટલા સારા સંગીતકાર હતા, તેટલાં જ સારા ગાયક પણ હતા. તેમના સાથી ગાયિકા લલિતા દેઉલકરને તેઓ પરણ્યા હતા. ૧૯૫૦માં જન્મેલા તેમના દીકરા શ્રીધર ફડકે પણ જાણીતા ગાયક-સંગીતકાર છે.
કવિ શ્રી જી. ડી. મડગુલકરના પદ્ય આધારિત ‘ગીત રામાયણ’ એ સુધીર ફડકેનું સૌથી જાણીતું કાર્ય છે. એ સંગીત કાર્યક્રમ ૧૯૫૪-૫૫ દરમિયાન એકાદ વર્ષ સુધી ઓલ ઇન્ડિયા રેડીઓ પર રજૂ થયો હતો. એને આધારે રજૂ થતાં રંગમંચીય કાર્યક્રમ આજે પણ વિશાળ શ્રોતા સમૂહ સામે રજૂ થતાં રહે છે. તેમાં સુધીર ફડકેએ તમામ ૫૬ ગીતોને સ્વરબદ્ધ કર્યા છે, જેને અનેક જાણીતા ગાયકોએ ગાયા છે. એ તમામ ગીતો સુધીર ફડકેના સ્વરમાં પણ રેકોર્ડ કરાયા છે.
તેમના અંતીમ સમયમાં સુધીર ફડકે સ્વાતંત્ર્ય સેનાની વિનાયક દામોદર સાવરકરના જીવન પર આધારિત ‘વીર સાવરકર’ ફિલ્મના નિર્માણ અને ગીત સંગીત સાથે વ્યસ્ત હતા. લોકોના ફાળાથી એ ફિલ્મ બની હતી.
સુધીરજી ગોવા મુક્તિ અંદોલન સાથે પણ સંકળાયા હતા. તે પહેલાં ફડકે સાંઠ વર્ષો સુધી રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સાથે સંકળાયેલા હતા. અમેરિકામાં ‘ઇન્ડિયા હેરીટેજ ફાઉન્ડેશન’ના તેઓ સ્થાપક સભ્ય અને મુખ્ય પ્રેરણા સ્રોત હતા.
સુધીર ફડકેએ ૧૧૧ ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું હતું, જેમાંની ૨૧ હિન્દી ફિલ્મો હતી. ભારતની બે મહાન ગાયિકાઓ આશા ભોસલે અને લતા મંગેશકર સાથે તેમણે યાદગાર ગીતોના સર્જન કર્યા હતાં.
૧૯૪૬ની ‘ગોકુળ’ ફિલ્મના સંગીતથી તેમણે સંગીત યાત્રાની શરૂઆત કરી હતી. જે ૧૯૮૮ સુધી અવિરત ચાલુ રહી હતી. સુધીર ફડકેના જે હિન્દી ગીતોથી આપણે પ્રભાવિત છીએ તેમાં ‘ભાભી કી ચૂડિયા’નું લતાજીએ રાગ ભૂપાલીમાં ગાયેલું ગીત ‘જ્યોતિ કલશ છલકે’ અને કિશોર કુમારે ગાયેલું ફિલ્મ ‘પહલી તારીખ’નું ‘ખુશ હૈ જમાના આજ પહલી તારીખ હૈ’નો સમાવેશ થાય છે. આ ગીત આજે પણ રેડિયો સિલોન દ્વારા દર મહિનાની પહેલી તારીખે વગાડાય છે. મરાઠી લાઈટ ઇન્ફન્ટ્રી દ્વારા ગવાતા સ્ફૂર્તિ ગીતની ધૂન સુધીર ફડકેની છે. તેમણે કરેલું સંગીત નિયોજન મીલીટરી બેન્ડ વગાડે છે. જેના શબ્દો જી. ડી. મડગુલકરના છે. આરએસએસ ના બીજા સરસંઘચાલક શ્રી આર એસ ગોલવલકરની શ્રધાંજલિ માટેનું ગીત ‘ચાહિયે આશિષ માધવ’ પણ સુધીર ફડકેનું સર્જન છે. સુધીર ફડકેના અન્ય મહત્વના સર્જનમાં આશી પાખરે યેતી, દેવ દેવહર્યાત નાહી, દાવ માંડુન માંડુન મોડું નકો, વિકટ ઘેતલા શ્યામ, તુઝે ગીત ગન્યાસ્થી સૂર લાભુ દે, તોચ ચંદ્રમાં નાભાત નો સમાવેશ થાય છે.
સુધીર ફડકેને અનેક માન અકરામ મળ્યાં હતાં. ૧૯૬૩ની તેમની મરાઠી ફિલ્મ ‘હા માઝા માર્ગ એકલા’ને શ્રેષ્ઠ ફીચર ફિલ્મનો નેશનલ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૧૯૯૧માં તેમને સંગીત નાટક એકેડમી એવોર્ડ મળ્યો હતો અને ૨૦૦૨માં તેમને ડીડી સહ્યાદ્રી દ્વારા ‘સહ્યાદ્રી સ્વર રત્ન પુરસ્કાર’થી સન્માનિત કરાયા હતા.
સુધીર ફડકેનું નિધન મુંબઈમાં ૨૯ જુલાઈ, ૨૦૦૨ના રોજ સવારે ૧૦.૩૦ કલાકે બ્રેઈન હેમરેજથી થયું હતું. તેમના દેહને દાદરના વીર સાવરકર મેમોરીયલમાં લોક દર્શનાર્થે રાખવામાં આવ્યો હતો. જ્યાં મોટી સંખ્યામાં લોકોએ તેમના અંતીમ દર્શન કર્યા હતા. બોરીવલી અને દહીસરને પૂર્વ અને પશ્ચિમ રેલવેને જોડતા દહીસર નદી પરના રેલવે ફ્લાયઓવર – ઓવરબ્રીજને સુધીર ફડકેનું નામ આપવામાં આવ્યું છે.
દેશના પનોતા સંગીત પુત્ર રૂપે તેમણે કરેલા મહાન કાર્ય માટે તેમને વંદન કરીએ.
‘જુલાઈ માસના સિતારા – નરેશ કાપડીઆ’ – પુસ્તકનો અંશ. આભાર શુભ સાહિત્ય, ગોપીપુરા, સુરત
Image may contain: 1 person

Leave a comment

Filed under પ્રકીર્ણ

સ્વીકાર્યતા આમ તો સારી પણ ….પરેશ વ્યાસ

સ્વીકાર્યતા આમ તો સારી પણ ….
અભિપ્રાય પ્રાય: સરખા નથી હોતા. એકનાં અનેક વિષે. અનેકનાં એક વિષે. આપણે એકેમેકથી અલગ છીએ. ઓશો કહેતા કે કોઈ ઊંચા નથી, કોઈ નીચા નથી પણ કોઈ સરખા ય નથી. સૌ કોઈ પોતે અજોડ છે. માણસની જોડ સખી નહીં જડે રે લોલ!
જગતકાજી દેશ અમેરિકામાં ચૂંટણીનાં પડઘમ વાગી રહ્યા છે. એક તરફ રીપબ્લિક્ન પાર્ટીનાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પુન: દાવેદાર છે. પ્રેસિડન્ટની ચૂંટણીમાં એમને ચૂનૌતી આપી રહ્યા છે ડેમોક્રેટિક પક્ષનાં જો બિડેન. જો કે આપણાં વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરને જ્યારે કોઈએ પૂછ્યું કે આ પૈકી ભારત માટે બહેતર કોણ? તો મંત્રીશ્રીએ કહ્યું કે ભારતને કોઈ ફરક પડતો નથી. ભારતનાં ફૂટપ્રિંટ (પાદચિહ્ન) વિશાળ છે. ભારતની અક્સેપ્ટિબિલિટી (સ્વીકાર્યતા) પણ વિસ્તીર્ણ છે. બંને ઉમેદવારોની નીતિ, રીતિ, મતિ અને ગતિ સાવ ઉત્તર દક્ષિણ ભલે હોય પણ ભારતનું નામ આવે એટલે બંને ઉમેદવારો બે દેશનાં આપસી સંબંધને એક નવી ઊંચાઈએ લઈ જવા અનુબદ્ધ છે. અમને થયું કે આ સ્વીકાર્યતા એટલે?
ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર અક્સેપ્ટિબિલિટી એટલે સ્વીકારવા યોગ્યતા, સ્વાગતાર્હ, પસંદગી યોગ્યતા, ચાલે તેવું હોવાપણું. કોઈ કોઈને સ્વીકાર્ય ક્યારે હોઈ શકે? અમે વિચાર્યું તો અમને લાગ્યું કે આપણે તો મૂળથી સારા માણસ છઈએ. આપણે છીએ ડાહ્યાંડમરાં, ભલાભોળાં, લોકશાહીને વરેલા. આપણે ધર્મ નિરપેક્ષ. આપણે જાતિ, જ્ઞાતિ કે પ્રાંત નિર…. (બસ હં.. હવે બઉ થયું!) કોઈ એક ગાલે તમાચો મારે તો આપણે બીજો ગાલ ધરનારા છીએ. પણ કોઈ એથી ય આગળ મેથી મારે તો એની ચટણી ય કરી નાંખનારા આપણે છીએ. આપણી સ્વીકાર્યતા એટલે પણ ખરી કે અમેરિકામાં ૧૨ લાખ ભારતીય મૂળનાં મતદારો છે. ચૂંટણીમાં હારજીત પાતળી હોય ત્યારે ભારતને રાજી રાખવું જરૂરી છે. અને ભારત એક મોટું બજાર પણ તો છે. આપણી સાથે વ્યાપારિક સંબંધો અમેરિકા માટે પણ હિતકારી છે. સ્વીકાર્યતા આમ તો માપતોલની બાબત છે. જ્યારે આપણે ભાવતાલ કરીએ ત્યારે આપણી એક મર્યાદા બાંધી દઈએ. અહીં સુધી બરાબર. એનાથી ઓછું અમને ન ખપે. થોડું તમે જતું કરો, થોડું અમે જતું કરીએ અને જે બચે તે સ્વીકાર્ય બને. બંને માટે. સ્વીકારમાં આવકાર છે. તિરસ્કાર નથી. સ્વીકાર નિરાકાર પણ નથી. તમે એ જોઈ શકો. તમે એ ફીલિંગને અનુભવી શકો. સ્વીકારમાં -યે દોસ્તી હમ નહીં છોડેંગે-નો ભાવ છે. સ્વીકાર્યતા હોય તે સંબંધ શ્રેષ્ઠ અથવા તો આદર્શ જ હોય એવું જરૂરી નથી. અહીં બધો જ ફાયદો મને જ થાય, એવું નથી. બેઉ હાથમાં લાડવો અહીં હોતો નથી. એક હાથ દે, એક હાથ લે- જેવી સ્થિતિ સૌનો સાથ સૌનો વિકાસ સાધવામાં મદદ કરે છે.
સ્વીકાર્યતાનો એક શબ્દકોશી અર્થ છે: ચાલે તેવું હોવાપણું. ફાધર વાલેસ એવું લખી ગયા હતા કે ‘ચાલશે’ જેવો ઘાતક શબ્દ આપણાં શબ્દકોશમાં બીજો કોઈ નથી. જ્યારે માણસની સુરક્ષાની વાત આવે ત્યારે કોઈ આવી ચાલુ સ્વીકાર્યતા યથાર્થ નથી. બાંધછોડ કરીએ તો માણસોનાં જીવ પડીકે બંધાઈ જાય. અગ્નિશામક સાધનો વિના તમતમારે ટ્યુશન ક્લાસ કે હોસ્પિટલ ઠઠાર્યે જાવ તો ચાલે- એવી સ્વીકાર્યતા ઘાતક નીવડે. માસ્ક પહેર્યા વિના નીકળો, જ્યાં ત્યાં થૂંકો, જાહેરમાં ટોળટપ્પાં કરો, સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગની મધરનાં મેરેજ કરી નાંખો- એ સ્વીકાર્ય નથી. આરોગ્ય અને સુરક્ષાની વાતમાં કોઈ પણ નીંભરતા ‘ને નફ્ફટાઈને આપણે સ્વીકારી ન જ શકીએ. એ તો બધું એવું જ ચાલે- એવી ચૂપકીદી પણ ઘાતક છે. સ્વીકાર્યતાની એક મર્યાદા હોય, એ પછી તડાફડી થાય તો ભલે થાય. કોઈ શિશુપાળ મર્યાદા વળોટે તો સુદર્શન ચક્ર જ જોઈએ. પછી સ્વીકાર્યતાનો અવકાશ નથી. પછી તો યુદ્ધ એ જ કલ્યાણ.
પણ મર્યાદામાં રહીને સ્વીકાર્યતા વધે એવો સ્વભાવ કેળવવો સારો. ઘાયલ સાહેબે તો કહ્યું જ છે કે ‘જવાનીના પૂરા બે શ્વાસ પણ લીધા છે કયાં ‘ઘાયલ’, હજુ કંઈ ત્યાગ બાકી છે, હજુ સ્વીકાર બાકી છે.’ ત્યાગ હોય તો સ્વીકાર્યતા સહજ બને. હેં ને?
Image may contain: stripes

1 ટીકા

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ, પ્રકીર્ણ

નૂતન વર્ષાભિનંદન+ હાસ્ય કલાકાર મહેમૂદ

Inline image


નવા તરંગ સાથે નવા સબંધ અને નવા વર્ષ ની શરૂઆત.

વીતેલા વરસના સુખ-દુ:ખ ભૂલીને નવા વરસને ઉમળકાથી વધાવીએ, સર્વશક્તિમાન પરમાત્માની સર્વદર્શી આંખ સદા સર્વદા મારી સંભાળ રાખી રહી છે ને મારા ઉપર સતત અમીવર્ષા કરી રહી છે. એનો પરમ શક્તિશાળી હાથ – જે બ્રહ્માંડના કોઈ પણ ખૂણે પહોઁચીને ગમે તે કાર્ય સાવ સરળતાથી કરી શકે છે તે – મારી પાસે છે, ઉપર છે, નીચે છે, આસપાસ છે. એ સતત મારૂં રક્ષણ કરે છે. પછી ચિઁતાની શી જરૂર?
હું સાવ નચિઁત છું, સુરક્ષિત છું, પ્રભુની શક્તિથી પ્રેરાયેલો છું.હે પ્રભુ! જે ઘટનાઓ બનવાની છે તે સહન કરવાની શક્તિ આપો. દુઃખોમાં અડગ રહીએ, ગુસ્સો આવે ત્યારે શાંત રહીએ અને ભાગ્યના ભયંકર પલટા સાથે આસમાની-સુલતાની થઈ જાય ત્યારે છેક મૃત્યુના દ્વાર સુધી પણ પરસ્પરને વફાદાર અને પ્રેમભર્યા રહીએ એવો અનુગ્રહ કરો.
આ નવું વર્ષ આપને તથા આપના કુટુંબીજનોને સુખ, સફળતા, આરોગ્ય,આનંદ તેમ જ શારીરિક માનસિક અને આર્થિક રીતે સમૃદ્ધિ સભર બને એવી અમારી હાર્દિક શુભ કામનાઓ વ્યક્ત કરું છું. નવા સંકલ્પ કરીએ અને જીવનમાં પ્રગતિના પંથે આગળ વધીએ.’આ નવું વર્ષ આપને તથા આપના કુટુંબીજનોને સુખ, સફળતા, આરોગ્ય,આનંદ તેમ જ શારીરિક માનસિક અને આર્થિક રીતે સમૃદ્ધિ સભર બને એવી અમારી હાર્દિક શુભ કામનાઓ વ્યક્ત કરું છું.

સૌથી સફળ હાસ્ય કલાકાર મહેમૂદ

દેશના સૌથી લોકપ્રિય હાસ્ય કલાકારોમાંના એક એવા મેહમૂદની ૧૬મી પુણ્યતિથિ. ૨૩ જુલાઈ, ૨૦૦૪ના રોજ મેહમૂદ અલીનું અમેરિકાના પેન્સીલવેનિયાના ડનમોરમાં નિધન થયું હતું. મેહમૂદ હાસ્ય અભિનેતા ઉપરાંત ગાયક, નિર્માતા અને નિર્દેશક પણ હતા.
પોતાની ચાર દાયકાની કરિયરમાં મેહમૂદ સાહેબે ૩૦૦થી વધુ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો હતો. મેહમૂદને ૨૫ વાર ફિલ્મફેર એવોર્ડના નોમિનેશન મળ્યાં હતાં, એમાંથી ૧૯ વાર તો ‘શ્રેષ્ઠ હાસ્ય કલાકાર’ના હતાં. ૧૯૫૪થી શરુ થયેલાં ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સમાં ‘હાસ્ય ભૂમિકામાં શ્રેષ્ઠ અભિનય’નો એવોર્ડ છેક ૧૯૬૭માં શરુ થયો હતો. તે પહેલાં તેમને ‘શ્રેષ્ઠ સહાયક અદાકાર’ માટે છ વાર નામાંકન મળ્યું હતું.
મેહમૂદને હંમેશા જે ફિલ્મો માટે યાદ કરાશે તેમાં રજુઆતના ક્રમમાં દિલ તેરા દીવાના (શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ), સાંજ ઔર સવેરા, જોહર મેહમૂદ ઇન ગોવા, ભૂત બંગલા, પ્યાર કિયે જા, ગુમનામ, પડોસન, આંખે, સાધુ ઔર શૈતાન, વારિસ, હમજોલી, મસ્તાના, મૈ સુંદર હું, બોમ્બે ટુ ગોવા, કુંવારા બાપને યાદ કરી શકાય.
તે ઉપરાંત રજુઆતના ક્રમમાં છોટી બહન, છોટે નવાબ, રાખી, ઘર બસા કે દેખો, ભરોસા, ગૃહસ્થી, ઝીંદગી, જીદ્દી, બેટી બેટે, શબનમ, લવ ઇન ટોકિયો, પતિ પત્ની, મેહરબાન, પથ્થર કે સનમ, નીલકમલ, ઈજ્જત કે દો ફૂલમાં પણ તેઓ યાદગાર હતા.
૨૯ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૩૨ના રોજ મુંબઈમાં મેહમૂદનો જન્મ થયો હતો. એમના પિતા મુમતાઝ અલી ફિલ્મ અને રંગમંચના અભિનેતા / નૃત્યકાર હતાં, જેમણે ચાળીસ અને પચાસના દાયકામાં ખુબ લોકપ્રિયતા મેળવી હતી. મેહમૂદને એક મોટી બહેન અને છ નાના ભાઈઓ હતાં. તેમના બહેન મીનું મૂમતાઝ હિન્દી ફિલ્મોના સફળ નર્તકી અને ચરિત્ર અભિનેત્રી હતાં. તેમના નાના ભાઈ અનવર અલી પણ અભિનેતા ને ‘ખુદ્દાર’ તથા ‘કાશ’ જેવી ફિલ્મોના નિર્માતા હતાં.
બાળ કલાકાર રૂપે મેહમૂદે ‘કિસ્મત’ જેવી મોટી ફિલ્મમાં અભિનય કર્યો હતો. તેમણે ખુબ નાનામોટા કામ કર્યાં હતાં, જેમાં ઈંડા વેચવાથી માંડીને નિર્દેશક પી. એલ. સંતોષીના ડ્રાઈવર તરીકેનું કામ પણ સામેલ છે. એમના દીકરા રાજકુમાર સંતોષીએ પાછળથી ‘અંદાઝ અપના અપના’ (૧૯૯૪) જેવી ફિલ્મોમાં મેહમૂદને ભૂમિકા પણ આપી હતી. મેહમૂદ સાહેબના ઘણાં ગીતો મન્ના ડે એ ગાયા હતાં તો મહાન મોહમ્મદ રફી અને કિશોર કુમારે પણ મેહમૂદ માટે યાદગાર ગીતો ગાયા હતાં.
કહે છે કે મેહમૂદે પચાસના દાયકાના આરંભે અભિનેત્રી મીના કુમારીના બહેન મધુને ટેબલ ટેનિસ રમતાં શીખવ્યું હતું. લગ્ન કરીને મસૂદ નામના દીકરાના જન્મ બાદ સારું જીવન જીવવા માટે ફિલ્મોમાં નાની-મોટી ભૂમિકા કરવા માંડી હતી. ‘સીઆઈડી’ (૧૯૫૬)માં પહેલીવાર ખુની રૂપે મેહમૂદએ અભિનયની તક મળી હતી. એમણે એવું અનેક નાની, ધ્યાન પર ન આવે તેવી ભૂમિકાઓ કરી હતી. જેમકે ‘દો બીઘા જમીન’ કે ‘પ્યાસા’માં તેઓ સિંગદાણા વેચતા ફેરિયા બન્યા હતા.
પછી તો તેમને મુખ્ય ભૂમિકા પણ મળી હતી, પણ હાસ્ય અદાકાર રૂપે તેમને જબ્બર સફળતા મળી હતી. હૈદ્રાબાદી ઉર્દૂ શૈલીમાં તેમના સંવાદો વાળી કેટલીક હાસ્ય ભૂમિકાઓમાં તેઓ ખુબ સફળ થયા હતા. દર્શકોને પેટ પકડીને કેમ હસાવવા તે મેહમૂદ બરાબર જાણતા હતા. ફિલ્મોના નાયકના મિત્ર, જે નાયકને મુશ્કેલ સ્થિતિમાં તળપદી રીતે મદદરૂપ થાય એવી અનેક ભૂમિકાઓ મેહમૂદે કરી હતી. તેમણે શુભા ખોટે સાથે સફળ જોડી બનાવી હતી. તે ઉપરાંત સહ-હાસ્ય અભિનેતા આઈ. એસ. જૌહર અને અરુણા ઈરાની સાથે પણ મેહમૂદ સફળ રહ્યા હતા.
હાસ્યકલાકાર રૂપે દર્શકોનો સૌથી વધુ પ્રેમ અને માન મેળવનારા કલાકારોમાં મેહમૂદ સાહેબ અવ્વલ આવે. તેઓ એવા હાસ્ય અભીનાતા હતાં જેમની સાથે ઘણાં મુખ્ય અભિનેતાઓ ફિલ્મો કરવાની ના પાડતાં હતાં. એનું કારણ એ હતું કે ફિલ્મના ઘણાં દ્રશ્યોમાં મેહામૂદને નાયક કરતાં પણ વધુ લોકપ્રિયતા મળતી હતી. મેહમૂદને કેટલીક મહાન હસ્તીઓને તક આપવા માટે પણ યાદ કરવા જોઈએ. કમર્શિયલ ફિલ્મોમાં ‘બોમ્બે ટુ ગોવા’માં મેહમૂદે અમિતાભ બચ્ચનને હીરો બનાવીને સફળ બ્રેક આપ્યો હતો. પોતાની ‘છોટે નવાબ’ (૧૯૬૧) માં તેમણે રાહુલ દેવ બર્મનને પહેલીવાર સ્વતંત્ર સંગીતકાર રૂપે બ્રેક આપ્યો હતો, તો પોતાની ‘કુંવારા બાપ’ (૧૯૭૪)માં તેમણે સંગીતકાર રાજેશ રોશનને પહેલી તક આપી હતી.
સિત્તેરના દાયકાના અંતે મેહમૂદની લોકપ્રિયતા ઘટવા માંડી હતી. તેમની પીઢ શૈલી, ક્યારેક ઓવર એક્ટિંગ કે જાડું હાસ્ય નીપજાવવાના પ્રયાસ તેને માટે જવાબદાર હતાં. તે ઉપરાંત હાસ્ય અભિનેતાઓની એક નવી પેઢી જગદીપ, અસરાની, પેઇન્ટલ, દેવેન વર્મા અને કદર ખાન રૂપે ઉભરી ચુકી હતી. ૧૯૮૯ – ૧૯૯૯ દરમિયાન મેહમૂદે થોડી ફિલ્મો બનાવવાના પ્રયાસ કર્યાં, જેમાંની થોડી વચ્ચેથી અટકી ગઈ અથવા નિષ્ફળ રહી. ‘અંદાઝ અપના અપના’ તેમની છેલ્લી જાણીતી ફિલ્મ બની રહી.
મેહામૂદના એક દીકરા લકી અલી (મકસૂદ અલી) જાણીતા ગાયક અને સંગીતકાર છે, જેમણે થોડી ફિલ્મોમાં અભિનય પણ કર્યો છે.
અનેક વર્ષો સુધી નાદુરસ્ત રહેલા મેહમૂદ હૃદય રોગની સારવાર માટે અમેરિકાના પેન્સીલવેનિયામાં ડનમોર મુકામે ૨૩ જુલાઈ, ૨૦૦૪ના રોજ મેહમૂદ ઊંઘી ગયા અને ફરી કદી ઉઠ્યા જ નહીં. એ કોઈ હાસ્ય અભિનય નહીં પણ તેમની આખરી એક્ઝીટ હતી. એમના પ્રસંશકોએ મુંબઈના બાંદ્રાના મેહબૂબ સ્ટુડીઓમાં તેમની શોકસભા યોજી હતી. ૨૦૧૩માં ભારતીય ફિલ્મોની શતાબ્દીની ઉજવણી નિમિત્તે ભારતીય ટપાલ વિભાગે મેહમૂદની યાદગાર ભૂમિકાઓ દર્શાવતી પાંચ રૂપિયાની ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડી હતી.
અભિનેતા મેહમૂદે હિન્દી ફિલ્મોમાં ‘હાસ્ય ગીતો’ની આખી શૃંખલા રચી છે: થોડાં યાદગાર ગીતો:
એક ચતુર નાર, આઓ સાંવરિયા – પડોસન, હમ કાલે હૈ તો ક્યા હુઆ – ગુમનામ, સબસે બડા રૂપૈયા – શીર્ષક, મુત્થુ કુલ્લિકા વારી કલ્લા – દો ફૂલ, ઓ મેરી મૈના – પ્યાર કિયે જા, સજ રહી ગલી મેરી માં – કુંવારા બાપ, મૈ તેરે પ્યાર મેં, પ્યાર કી આગ મેં – જીદ્દી, આઓ ટ્વિસ્ટ કરે, ભૂત બંગલા, ભાઈ બત્તુર ભાઈ બત્તુર – ભૂત બંગલા, જાના તુમ્હારે પ્યાર મેં – સસુરાલ, જોડી હમારે જમેગા કૈસે જાની – ઔલાદ, હટો કાહે કો જુઠી બનો બતિયાં – મંઝીલ, તુજકો રખે રામ – આંખે, યે કૈસા આયા જમાના – હમજોલી, મામા ઓ મામા – પરવરીશ, મારા ગયા બ્રહ્મચારી – ચિત્રલેખા, મહબૂબા મહબૂબા બના લો મુઝે દુલ્હા – સાધૂ ઔર શૈતાન, હમ દો દીવાને દિલ કે – જૌહર મેહમૂદ ઇન ગોવા, મેરી પત્ની મુઝે સતાતી હૈ – પતિ પત્ની.
‘જુલાઈ માસના સિતારા – નરેશ કાપડીઆ’ – પુસ્તકનો અંશ. આભાર શુભ સાહિત્ય, ગોપીપુરા, સુરત
Image may contain: 2 people, text

13 ટિપ્પણીઓ

Filed under પ્રકીર્ણ

મધુબન મે રાધિકા વાળા રાધિકા કુમકુમે આખરી વિદાય લીધી

મધુબન મે રાધિકા વાળા રાધિકા કુમકુમે આખરી વિદાય લીધી
વીતેલા વર્ષના અભિનેત્રી કુમકુમ નથી રહ્યાં. ૨૮ જુલાઈ, ૨૦૨૦ના રોજ તેમનું ૮૬ વર્ષની વયે નિધન થયું છે.
૨૨ એપ્રિલ, ૧૯૩૪ના રોજ બિહારના શેખપુરાના હુસૈનાબાદમાં ઝેબુન્નીસા રૂપે તેમનો જન્મ થયો હતો. તેમના પિતાજી હુસૈનાબાદના નવાબ હતા. એમનું પરિવાર ખુબ માનવંત હતું. ગઈ સદીના પચાસ અને સાંઠના દાયકામાં મુખ્ય અને ચરિત્ર ભૂમિકાઓમાં કુમકુમજી એ ૧૧૫ જેટલી ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો હતો. તેમને આપણે ‘મિ. એક્સ ઇન બોમ્બે’ (૧૯૬૪)ના નાયિકા રૂપે કે મેહબૂબ સાહેબની ‘મધર ઇન્ડિયા’ કે ‘સન ઓફ ઇન્ડિયા’ જેવી ફિલ્મોના સહાયક અભિનેત્રી રૂપે યાદ કરી શકીએ. તેમની અન્ય યાદગાર ભૂમિકાઓ કોહિનૂર, ઉજાલા, નયા દૌર, શ્રીમાન ફંટૂશ, એક સપેરા એક લૂટેરા, ગંગા કી લહરે, રાજા ઔર રંક, આંખેં, લલકાર, ગીત કે એક કુંવારા એક કુંવારી જેવી ફિલ્મોમાં પણ જોવા મળી હતી. તેમણે અનેક મોટા કલાકારો સાથે કામ કર્યું હતું, તો કિશોર કુમાર સાથે પડદા પર તેમની જોડી જામતી હતી.
કુમકુમ જી એ ભોજપુરી ફિલ્મોમાં પણ કામ કર્યું હતું, પહેલી જ ભોજપુરી ફિલ્મ ‘ગંગા મૈયા તોહે પિયારી ચઢિયબો’ના તેઓ મુખ્ય અભિનેત્રી હતાં.
ફિલ્મોમાં કુમકુમ ગુરુ દત્તની શોધ હતાં. ગુરુ તેમની ફિલ્મ ‘આર પાર’ (૧૯૫૪)નું શીર્ષક ગીત ‘કભી આર કભી પાર’ પહેલાં તો તેમના મિત્ર અભિનેતા જગદીપ પર ચિત્રિત કરનાર હતા, પણ પછી તેમણે તેને કોઈ નાયિકા પર ફિલ્માવવાનું વિચાર્યું. તે સમયે એવા એક જ ગીત માટે અભિનય કરવાનો રીવાજ નહોતો. આજે તેને ‘આઇટમ નંબર’ તરીકે ઓળખાય છે. અંતે, ગુરુએ એ ગીત કુમકુમ પર ચિત્રિત કર્યું અને તે હીટ થયું. ગુરુની ક્લાસિક ફિલ્મ ‘પ્યાસા’ની એક નાની ભૂમિકામાં પણ કુમકુમ દેખાયાં હતાં. ગુરુ નિર્દેશિત ‘સીઆઈડી’ના યાદગાર ગીત ‘યે હૈ બમ્બઈ મેરી જાન’ ના છેલ્લાં અંતરમાં કુમકુમ ‘મુંબઈની સંસ્કૃતિનો બચાવ’ કરતાં વિક્ટોરિયા – ઘોડાગાડીમાં જ્હોની વોકર સાથે દેખાતાં હતાં.
૧૯૫૬ની ‘મેમ સાબ’માં કુમકુમ શમ્મી કપૂર સામે હતાં તો ૧૯૫૯ની કે.એ. અબ્બાસની પ્રયોગાત્મક ફિલ્મ ‘ચાર દિલ ચાર રાહે’માં રાજ કપૂર અને શમ્મી કપૂર બંને હતાં. એ ફિલ્મમાં શમ્મી કપૂર જ્હોની બ્રીગેન્ઝા બનેલા તો કુમકુમ સ્ટેલા ડીસોઝા રૂપે તેમની જોડી બનાવતાં હતાં.
કુમકુમ વિખ્યાત કલાગુરુ પંડિત શંભુ મહારાજ પાસે કથક નૃત્ય શીખ્યા હતાં. જે આપણે ‘કોહિનૂર’ના ‘મધુબન મે રાધિકા નાચે રે’ રૂપે વારંવાર જોયું છે, એ રાધિકા રૂપે કુમકુમ અમર થઈ ગયાં છે. એજ ફિલ્મમાં નૌશાદ સાહેબે આશા ભોંસલે પાસે ‘હાય જાદૂગર કાતીલ, હાઝીર હૈ મેરા દિલ’ ગીત ગવડાવ્યું હતું, જે પણ કુમકુમ જી પર ચિત્રિત થયું હતું.
કુમકુમ અને કિશોર કુમારની કેમેસ્ટ્રી સ્ક્રીન પર ‘ગંગા કી લહરે’, ‘શ્રીમાન ફંટૂશ’, ‘શરારત’, ‘હાય મેરા દિલ’ કે ‘મિ. એક્સ ઇન બોમ્બે’ જેવી ફિલ્મોમાં જામી હતી. તેમના ‘ખુબસુરત હસીના’ (મિ. એક્સ ઇન બોમ્બે), ‘ઇજાઝત હો તો’ (હાય મેરા દિલ), સુલતાના સુલતાના (શ્રીમાન ફંટૂશ), કે ‘મચલતી હુઈ’ (ગંગા કી લહરે) માં કુમકુમ – કિશોર કુમાર ત્યારે પણ લોકપ્રિય હતાં અને આજે પણ યાદ કરાય છે.
કુમકુમ જી રામાનંદ સાગરની પણ પસંદગીના અભિનેત્રી હતાં. તેઓ ‘આંખે’માં ધર્મેન્દ્રના બહેન રૂપે, ‘ગીત’ની નાની ભૂમિકામાં હતાં, પણ ‘લલકાર’માં તો રાજેન્દ્ર કુમાર – માલા સિંહાની સમાંતરે કુમકુમની જોડી ધર્મેન્દ્ર સાથે બની હતી. એજ સાગરની ‘જલતે બદન’ (૧૯૭૩)માં કુમકુમની જોડી કિરણ કુમાર સાથે બનતી હતી. તો ‘ધમકી’ (૧૯૭૩)માં કુમકુમ વિનોદ ખન્ના સાથે ‘ચાંદ ક્યા હૈ રૂપ કા દર્પણ’ ગાતાં ખુબ લોકપ્રિય થયાં હતાં. તો સફળ નિર્દેશક પ્રકાશ મેહરાની બ્લોક બસ્ટર ફિલ્મ ‘’એક કુંવારા એક કુંવારી’માં કુમકુમની જોડી પ્રાણ સાહેબ સાથે હતી.
કુમકુમ જી એ સિત્તેરના દાયકાના આરંભમાં સજ્જાદ અકબર ખાન સાથે લગ્ન કર્યાં અને એ લગ્નની પૂર્વ શરત હતી કે તેઓ ફિલ્મોમાં કામ નહીં કરે. જે વચન કુમકુમે જીવનભર પાળ્યું.
જ્હોની વોકરના દીકરા અભિનેતા નાસીર ખાન અને જગદીપના દીકરા નવેદ જાફરીએ ટ્વીટર દ્વારા તેમના કુમકુમ આંટીના નિધનના સમાચાર વહેતા મુક્યા છે. તેઓ તેમના પરિવાર જન, અદભુત અભિનેત્રી – નર્તકી અને સારા ઇન્સાન હોવાની ખુશ્બૂ સાથે જન્નતનશીન થયાં છે.
આપણે કુમકુમજી ની કાયમી વિદાય ટાણે તેમના આત્માની શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરીએ.
જુલાઈના સિતારા / નરેશ કાપડીઆ
Image may contain: 1 person, closeup

Leave a comment

Filed under પ્રકીર્ણ

કરુણાની રાણી હતાં મીના કુમારી

Watch “સ્વામી સચ્ચિદાનંદ મહારાજ નુ કોરોના કાળ માં સેવાકીય કાર્ય”                                       on YouTube  https://youtu.be/7vXtDtdFXAs
*********************************************************
કરુણાની રાણી હતાં મીના કુમારી
ભારતની ‘ટ્રેજેડી ક્વિન’નો ખિતાબ પામનાર મીના કુમારીનો ૮૭મો જન્મ દિન. ૧ ઓગષ્ટ, ૧૯૩૩ના રોજ મુંબઈના પરા દાદરમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. તેમનું મૂળ નામ માહજબીન બાનુ હતું. ભારતીય ફિલ્મોની સૌથી વધુ જાણીતી-માનીતી અભિનેત્રીઓમાંના તેઓ એક હતાં. તેમનાં બાળપણથી શરુ થયેલી અને મૃત્યુ સુધી જારી રહેલી તેમની ૩૦ વર્ષની કરિયરમાં મીના કુમારીએ નેવુંથી વધુ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો હતો. તેમાંની ઘણી આજે ક્લાસિક ગણાય છે. ભારતની મધ્યમ વર્ગની પીડિત નારીના પાત્રોમાં મીના કુમારી સૌથી વધુ જચ્યા. એ પાત્રોને કારણે જ મીનાજીને ‘ટ્રેજેડી ક્વિન’ મનાયા.
અલી બક્સ અને ઇકબાલ બેગમની ત્રીજી દીકરીની ડીલીવરી કરાવનાર ડો. ગદરેની ફી ચૂકવવાના પૈસા મા-બાપ પાસે નહોતાં. બાપ પહેલાં તો આ બાળકીને યતીમખાનામાં મૂકી આવ્યો જોકે થોડા કલાક પછી પાછી પણ લઇ આવ્યો હતો. પિતાજી અલી બક્સ પારસી નાટકોના પીઢ અભિનેતા અને સંગીતકાર હતા.
માત્ર સાત વર્ષની કુમળી વયે જયારે માહજબીન કેમેરા સામે આવી ત્યારે તેને નામ મળ્યું, ‘બેબી મીના’. ‘ફરઝંદ-એ-વતન યાને લેધરફેસ’ (૧૯૩૯) એ તેમની પહેલી ફિલ્મ હતી. પ્રકાશ સ્ટુડીઓના વિજય ભટ્ટ તેના નિર્દેશક હતા. ૧૯૪૦ના દાયકામાં બેબી મીના એકલી જ કામ કરતી અને આખા પરિવારનું પોષણ કરતી. તેની કિશોરાવસ્થામાં તેને ‘મીના કુમારી’ નામ મળ્યું. શરૂઆતમાં તેમણે ધાર્મિક ફિલ્મો કરી પણ ૧૯૫૨માં આવી, વિજય ભટ્ટની ‘બૈજુ બાવરા’. હિરોઈન તરીકેની પહેલી જ ફિલ્મથી મીના કુમારી સ્ટાર બની ગયાં.
મીના કુમારી હંમેશા જે ભૂમિકાઓ માટે યાદ રહેશે તેમાં બૈજુ બાવરા, પરિણીતા, ફૂટપાથ, અઝાદ, મીસ મેરી, યહૂદી, સહારા, ચિરાગ કહાં રોશની કહાં, કોહિનૂર, દિલ અપના ઔર પ્રીત પરાઈ, ભાભી કી ચૂડીયાં, સાહિબ બીબી ઔર ગુલામ, મૈ ચૂપ રહુંગી, આરતી, દિલ એક મંદિર, સાંજ ઔર સવેરા, ચિત્રલેખા, ભીગી રાત, બહુ બેગમ, બેનઝીર, કાજલ, ફૂલ ઔર પથ્થર, મેરે અપને, દુશમન અને પાકીઝા યાદ કરી શકાય.
મીના કુમારીને એક ફિલ્મના સેટ પર કમાલ અમરોહી મળ્યા અને પ્રેમ થયો ત્યારે મીનાની ઉમર ૧૯ અને કમાલની ઉમર ૩૪ વર્ષની હતી. અમરોહાના ઉર્દુ શાયર સંવાદ લેખક કમાલ અમરોહી ત્રણ વાર પરણ્યા હતા. અમરોહીએ મીના કુમારીને સૈયદ ના હોવાને કારણે સંતાન નહોતું આપ્યું. બીજી પત્નીના દીકરા તાજદારને મીનાએ ઉછેરવાનો હતો. લગ્ન પછી તેમણે પોતાના પ્રેમ જીવન પર ‘દાયરા’ ફિલ્મ બનાવી, જે નિષ્ફળ ગઈ. બીજી ફિલ્મ ‘પાકીઝા’ ૧૯૫૬માં શરુ કરી, જે ૧૬ વર્ષે બની રહી. ૧૯૭૨માં ફિલ્મ રજૂ થઇ તે પહેલાં તેમના છુટા છેડા થઇ ચુક્યા હતા. છતાં મીના કુમારી એક પીઢ અભિનેત્રીને છાજે તેમ ‘પાકીઝા’ પૂરી કરવા માટે પોતાનાથી થાય તે બધું જ કરી છૂટ્યાં.
મીના કુમારી પોતે ભજવેલા ‘સાહિબ બીબી ઔર ગુલામ’ના છોટી બહુના પાત્રની જેમ શરાબી બની ગયાં. સ્વાસ્થ્ય જવાબ દઈ ગયું હતું. ત્યાં સુધી કે ઊભા થઈને શૂટિંગ કરવા માટે પણ જઈ શકાતું નહોતું. ‘પાકીઝા’ના દૂરથી લેવાયેલાં અનેક દ્રશ્યોમાં મીના કુમારીને બદલે અભિનેત્રી પદ્મા ખન્નાને ‘ડબલ’ તરીકે ઊભા રખાયા હતાં. અંતે ‘પાકીઝા’ માર્ચ, ૧૯૭૨માં રજૂ થઇ. ફિલ્મ નિષ્ફળ ગઈ. મીના કુમારી પૂર્ણ રીતે ભાંગી પડ્યા હતાં. અંતે, ‘પાકીઝા’ રજૂ થયાના ત્રીજા સપ્તાહે ૨૮ માર્ચે મીના કુમારીને સેન્ટ એલીઝાબેથ નર્સિંગ હોમમાં દાખલ કરાયા. તેમણે કમાલને છેલ્લા શબ્દો કહ્યાં, ‘મારે તમારા હાથમાં મરવું છે.’ અને કોમા માં સરી પડ્યાં. ત્રણ દિવસ પછી ૩૧ માર્ચ, ૧૯૭૨ના રોજ માત્ર ૩૯ વર્ષની ઉમરે આ મહાન અભિનેત્રીએ જગતના તખ્તા પરથી આંસૂભરી વિદાય લીધી. મૃત્યુનું કારણ હતું, સીરોસીસ ઓફ લીવર. દારુ જીતી ગયો, મીનાજી હારી ગયાં. તેમને મઝગાવના નારિયેલવાલી કબ્રસ્તાનમાં દફનાવાયા. તેમણે જાતે જ લખી આપેલાં શબ્દો તેમની કબર પર કોતરાયા, ‘તેણીએ તૂટેલા સાઝ સાથે જીવન પુરું કર્યું, તૂટેલા ગીત સાથે, તૂટેલા દિલ સાથે પણ કોઈ પછતાવા વિના..’. હવે, ‘પાકીઝા’ મીના કુમારીની છેલ્લી ફિલ્મ બની ગઈ. ગીતો તો હીટ બન્યાં જ હતાં, દર્શકો પોતાની પ્રિય અભિનેત્રીને છેલ્લીવાર જોવા સિનેગૃહમાં ગયાં. હવે ‘પાકીઝા’ ન ધારેલી સફળતા મેળવી ગઈ. મીના કુમારીની પ્રેમી-પતિ કમાલ અમરોહીને અપાયેલી એ છેલ્લી ભેટ હતી. ૧૯૯૩માં મૃત્યુ પામેલા કમાલને મીના કુમારી સાથે દફનાવાયા.
મીના કુમારીના યાદગાર ગીતો: બચપન કી મોહબ્બત કો (બૈજુ બાવરા), ગોરે ગોરે હાથોં મેં (પરિણીતા), કિતના હસીં હૈ મોસમ (આઝાદ), મેરી જાં મેરી જાં (યહૂદી), દો સિતારોં કા જમી પર હૈ મિલન (કોહિનૂર), અજીબ દાસ્તાં હૈ યે (દિલ અપના ઔર પ્રીત પરાઈ), ન જાઓ સૈયા ચુરા કે બૈયા અને પિયા ઐસો જીયા મેં સમાઈ ગયો રે (સાહિબ બીબી ઔર ગુલામ), રુક જા રાત ઠહર જારે ચંદા અને હમ તેરે પ્યાર મેં સારા આલમ (દિલ એક મંદિર), સંસાર સે ભાગે ફિરતે હો (ચિત્રલેખા), દિલ જો ન કેહ સકા (ભીગી રાત), દુનિયા કરે સવાલ (બહુ બેગમ), તોરા મન દર્પણ કેહલાયે (કાજલ), યુંહી કોઈ મીલ ગયા થા (પાકીઝા).
‘જુલાઈ માસના સિતારા – નરેશ કાપડીઆ’ – પુસ્તકનો અંશ. આભાર શુભ સાહિત્ય, ગોપીપુરા, સુરત
Image may contain: 1 person, selfie and closeup

1 ટીકા

Filed under પ્રકીર્ણ

સુરીલા સંગીતકાર જયદેવની જન્મ શતાબ્દી

સુરીલા સંગીતકાર જયદેવની જન્મ શતાબ્દી
હિન્દી ફિલ્મોના અત્યંત સુરીલા સંગીતકાર જયદેવ વર્મા હોત તો આજે ૧૦૧ મો જન્મ દિન ઉજવતે. ૩ ઓગસ્ટ, ૧૯૧૯ના રોજ કેન્યાના નૈરોબીમાં તેમનો જન્મ. ખુબ ઓછું પણ ખુબ ગણવત્તાવાળું કામ કરનાર જયદેવજી પહેલાં એવાં સંગીતકાર હતા જેમને ત્રણ નેશનલ એવોર્ડ્સ એમની ફિલ્મો ‘રેશમા ઔર શેરા’, ‘ગમન’ અને ‘અનકહી’ માટે મળ્યાં હતાં. ‘પ્રેમ પર્વત’, ‘પરિણય’, ‘આલાપ’, ‘ઘરોંદા’, ‘તુમ્હારે લિયે’ કે ‘દૂરિયાં’ ના ગીતો માટે પણ જયદેવજીને યાદ કરાશે.
કેન્યામાં જન્મીને લુધિયાણામાં મોટા થયેલાં જયદેવ ૧૫ વર્ષની ઉમરે ઘરેથી મુંબઈ એટલાં માટે ભાગી ગયેલા કે એમને ફિલ્મ સ્ટાર બનવું હતું. અરે, વાડિયા ફિલ્મ્સની આઠ ફિલ્મોમાં તો તેમણે બાળ કલાકાર તરીકે અભિનય પણ કર્યો હતો. વતનમાં પ્રો. બરકત રાય અને મુંબઈમાં કૃષ્ણરાવ જાવકર અને જનાર્દન જાવકર પાસે સંગીત શીખ્યા. કમનસીબે, તેમના પિતાજી અંધ થઇ ગયા અને જયદેવે ફિલ્મ કારકિર્દી છોડીને યુવાવયે પરિવારનો ભાર ખભે લેવા વતન પરત થવું પડ્યું. પિતાજીનું મૃત્યુ થયા પછી બેન વેદ કુમારીને મોટી કરી તેમના લગ્ન સતપાલ વર્મા સાથે કરાવીને જયદેવ લખનઉ ગયા અને અલી અકબર ખાન સાહેબના શાગીર્દ બન્યા.
અલી અકબર ખાન સાહેબે ચેતન આનંદની ‘આંધિયાં’ અને ‘હમ સફર’ ફિલ્મોના સંગીત દરમિયાન જયદેવને સહાયક બનાવ્યા હતા. પછી ‘ટેક્સી ડ્રાઈવર’, ‘ચલતી કા નામ ગાડી’ અને ‘લાજવંતી’માં જયદેવ સચિનદેવ બર્મનના સહાયક બન્યા. પછી ચેતન આનંદે તેમને ‘જોરુ કા ભાઈ’ અને ‘અંજલિ’ ફિલ્મના મુખ્ય સંગીતકાર બનાવ્યા, જે સફળ બની. ત્યાર પછી આવી ૧૯૬૧ની ‘હમ દોનો’ અને જયદેવનો ડંકો વાગી ગયો. એ ફિલ્મના તમામ ગીતો લોકપ્રિય થયા. રફી, આશા અને લતાજી પાસે તેમણે સાહિર લુધિયાનવીના ગીતો ગવડાવ્યાં. દેવ આનંદ માટેના રફી સાહેબના બે યાદગાર સોલો ‘મૈ ઝીંદગી કા સાથ નિભાતા ચલા ગયા’ અને ‘કભી ખુદ પે કભી હાલાત પે રોના આયા’ આપણને અહીં મળ્યાં. તો રફી-આશાના ‘અભી ના જાઓ છોડ કર’ અને ‘અધૂરી આશ-પ્યાસ છોડકર’ જેવા યુગલ ગીતો અને આશાજીનું સોલો ગીત ‘જહાં મેં ઐસા કૌન હૈ’ અને લતાજીના બે સોલો ગીતો ‘અલ્લા તેરો નામ’ અને ‘પ્રભુ તેરો નામ’ જેવી યાદગાર રચનાઓ જયદેવે ‘હમ દોનો’માં આપી હતી.
સુનીલ દત્તની ફિલ્મ ‘મુઝે જીને દો’ (૧૯૬૩)માં પણ સાહિર સાહેબના ગીતોને જયદેવે સ્વરબદ્ધ કર્યા હતાં. તેમાં આશાજી ગાતા હતાં, ‘નદી નારે ના જાઓ સામ પહિયા પડું’, તો રફી સાહેબ ગાતા હતા ‘અબ કોઈ ગુલશન ન ઉજડે અબ વતન આઝાદ હૈ’ પણ લતાજીનું વહીદા રેહમાન માટેનું નૃત્ય ગીત ‘રાત ભી હૈ કુછ ભીગી ભીગી’ તો યાદગાર બન્યું.
મુઝફ્ફર અલીની ૧૯૭૮ની યાદગાર ફિલ્મ ‘ગમન’ માટે જયદેવે સહરયાર અને મકદૂમ મોહ્યુદ્દીનની યાદગાર રચનાઓ સ્વરબદ્ધ કરીને શ્રેષ્ઠ ફિલ્મનો નેશનલ એવોર્ડ મેળવ્યો હતો. જેમાં ‘આપ કી યાદ આતી રહી રાતભર’ ગાવા માટે છાયા ગાંગુલીને પણ શ્રેષ્ઠ ગાયિકાનો નેશનલ એવોર્ડ મળ્યો હતો. સુરેશ વાડકરે ગાયેલું ‘સિને મેં જલન આંખો મેં તુફાન સા કયું હૈ’ અને હરીહરનનું ‘અજીબ સનેહા મુજ પર ગુજર ગયા’ ખુબ સારા હતાં તો હીરા દેવી મિશ્રાએ ગયેલી ઠુમરી ‘રસ કે ભરે તોરે નૈન’ પણ યાદગાર રહી. અમોલ પાલેકરની ‘અનકહી’ (૧૯૮૫)માં જયદેવે પંડિત ભીમસેન જોષી પાસે ભજન ગવડાવ્યાં, ‘ઠુમક ઠુમક પગ કુમળ’ અને ‘રઘુવર તુમ તો મેરી લાજ’ બહુ સુંદર બન્યાં, તો દીપ્તિ નવલ માટે આશાજીએ પણ બે ભજન ગાયા, ‘મુજકો ભી રાધા બના લે નંદલાલ’ અને ‘કૌનો ઠગવા નંદલાલ’. ‘અનકહી’ માટે જયદેવજીને શ્રેષ્ઠ સંગીતનો નેશનલ એવોર્ડ મળ્યો. તેજ રીતે અમદાવાદમાં શૂટ થયેલી સુંદર ફિલ્મ ‘પરિણય’માં શર્મા બંધુઓ પાસે જયદેવે યાદગાર ભજન ગવડાવ્યું, ‘જૈસે સૂરજ કી ગરમી સે જલતે હુએ તનકો મીલ જાયે તરુવર કી છાયા’.
જયદેવની ઘણી ફિલ્મો સફળ થઇ નહોતી પણ તેમના સંગીત નાવીન્યને કારણે ‘આલાપ’, ‘કિનારે કિનારે’ કે ‘અનકહી’ યાદગાર બની. પારંપરિક સંગીતને લોક સંગીત સાથે ભેળવીને તેઓ કસબ કરતા. હરિવંશરાયની કવિતા ‘મધુશાલા’ના મન્ના ડે એ ગયેલા આલબમ માટે જયદેવને ખ્યાતિ મળી. જયદેવ લતાજીના પણ માનીતા સંગીતકાર રહ્યા.
જયદેવે લગ્ન નહોતા કર્યા. પોતાની બેનના પરિવાર સાથે જ રહ્યા. પોતાના અંતીમ કાર્ય રૂપે ટીવી શ્રેણી ‘રામાયણ’નું સંગીત તેમણે આપ્યું હતું. ૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૭ના રોજ ૬૭ વર્ષની વયે મુંબઈમાં તેમનું નિધન થયું હતું.
જયદેવના યાદગાર ગીતો:
અલ્લા તેરો નામ, કભી ખુદ પે કભી હાલાત પે રોના આયા, અભી ના જાઓ છોડ કે (હમ દોનો), રાત ભી હૈ કુછ ભીગી ભીગી (મુઝે જીને દો), રઘુવર તુમ તો મેરી લાજ (અનકહી), તૂ ચંદા મૈ ચાંદની (રેશમા ઔર શેરા), આપ કી યાદ આતી રહી રાતભર (ગમન), જૈસે સૂરજ કી ગરમી સે (પરિણય), યે દિલ ઔર ઉનકી (પ્રેમ પર્વત), એક અકેલા ઇસ શહર મેં (ઘરોંદા), ચાંદ અકેલા (આલાપ).
‘જુલાઈ માસના સિતારા – નરેશ કાપડીઆ’ – પુસ્તકનો અંશ. આભાર શુભ સાહિત્ય, ગોપીપુરા, સુરત
Image may contain: 1 person, closeup
<img class=”j1lvzwm4″ src=”data:;base64, ” width=”18″ height=”18″ />

Leave a comment

Filed under પ્રકીર્ણ

મુળીબા –આનંદરાવ લીંગાયત

મુળીબા –આનંદરાવ લીંગાયત
રાત્રે સુતાં પહેલાં ડૉ.આમ્બેડકરનું જીવનચરીત્ર વાંચતો હતો. ત્યાં મારા બાળપણના દીવસોમાં અમારા ફળીયામાં રહેતાં અમારાં પાડોશી મુળીબા યાદ આવી ગયાં અને સાથે સાથે જ ડૉ. આમ્બેડકરના જીવનનો એક પ્રસંગ પણ યાદ આવી ગયો.
પુસ્તક બન્ધ કરી હું તો વીચારે ચડી ગયો.. ૧૯૩૫ની સાલ.. મહારાષ્ટ્રના નાસીક પાસેના એક નાના ગામમાં, તે જમાનામાં અસ્પૃશ્ય ગણાતા લોકોએ, હીન્દુ મન્દીરમાં પ્રવેશવાના પોતાના અધીકાર માટે સત્યાગ્રહ આદર્યો. એ સ્થળે ડૉ. આમ્બેડકરે આ ઘોષણા કરેલી : ‘હું જનમ્યો છું હીન્દુ; પણ હું હીન્દુ તરીકે નહીં મરું.’ ત્યાર પછીનાં વર્ષો એમણે મહારાષ્ટ્રના મહાર(હરીજન–ભંગી) લોકોની એક જંગી જાહેર સભા બોલાવી હતી અને સમગ્ર અછુત જનતાને ધર્મપરીવર્તન કરવાની હાકલ કરી હતી. એ સભામાં કવીતારુપે કરેલા એમના મરાઠી સમ્બોધનનું આ ગુજરાતી રુપાન્તર છે :

સ્વમાન મેળવવું હોય, તો તમારો ધર્મ બદલો;

સહકારી સમાજ રચવો હોય તો, તો તમારો ધર્મ બદલો;

અધીકાર જોઈતા હોય, તો તમારો ધર્મ બદલો;

સમાનતા જોઈતી હોય, તો તમારો ધર્મ બદલો;

સ્વતંત્રતા જોઈતી હોય, તો તમારો ધર્મ બદલો;

તમે સુખ–શાન્તીથી જીવી શકો એવું જગત તમારે નીર્માણ કરવું હોય તો, તો તમારો ધર્મ બદલો;

એવા ધર્મમાં તમારે શા માટે પડ્યા રહેવું જોઈએ કે જે તમારી મર્દાનગીની કીમ્મત નથી કરતો ?

એવા ધર્મમાં તમારે શા માટે પડ્યા રહેવું જોઈએ કે જે તમને એમનાં મન્દીરોમાં પ્રવેશ નથી કરવા દેતો ?

એવા ધર્મમાં તમારે શા માટે પડ્યા રહેવું જોઈએ કે જે તમને જળાશયોમાંથી પીવાનું પાણી ભરવા નથી દેતો ?

એવા ધર્મમાં તમારે શા માટે પડ્યા રહેવું જોઈએ કે જે તમને શીક્ષણ નથી લેવા દેતો ?

એવા ધર્મમાં તમારે શા માટે પડ્યા રહેવું જોઈએ કે જે તમને સારી નોકરી કરતાં અટકાવે છે ?

એવા ધર્મમાં તમારે શા માટે પડ્યા રહેવું જોઈએ કે જે ડગલે ને પગલે તમારું અપમાન કર્યા કરે છે ?

જે ધર્મ માનવ–માનવ વચ્ચે માનવતાભર્યા વર્તનનો બહીષ્કાર કરે છે, એ ધર્મ નહીં; ક્રુર શીક્ષા છે.

જે ધર્મ માનવ–સન્માનને પાપ ગણે છે, એ ધર્મ નહીં; પણ ક્રુર શીક્ષા છે.

જે ધર્મ ગંદા પ્રાણીને સ્પર્શવાની છુટ આપે છે; પરન્તુ માણસને નહીં, એ ધર્મ નહીં; પણ પાગલપણ છે.

જે ધર્મ કહે છે કે સમાજનો એક વર્ગ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકે નહીં, દ્રવ્યપ્રાપ્તી કરી શકે નહીં, શસ્ત્ર ધારણ કરી શકે નહીં, એ ધર્મ નહીં; પણ માનવતાની હાંસી છે.

જે ધર્મ એવું શીખવાડે છે કે ગરીબે ગરીબ જ રહેવું જોઈએ, ગંદાએ ગંદા જ રહેવું જોઈએ, એ ધર્મ નહીં; પણ શીક્ષા છે.

જેઓ પોકાર્યા કરે છે કે જીવમાત્રમાં પ્રભુ છે; છતાં માનવને પ્રાણી કરતાંયે હલકો ગણે છે એ બધા દંભી છે. એમનો સહવાસ ન રાખશો.

જેઓ કીડીઓને સાકરના કણ ખવડાવે છે; પણ માણસને પાણી વગર રાખે છે એ બધા દંભી છે. એમનો સહવાસ ન રાખશો.

જેઓ પરદેશીઓને ગળે લગાવે છે; પણ દેશબન્ધુઓથી છેટા રહે છે, એ સમાજના વીશ્વાસઘાતીઓ છે. એ બધા દંભી છે. એમનો સહવાસ ન રાખશો.

(‘Sources Of Indian Tradition’ના સૌજન્યથી ઉપરોક્ત ઘોષણાનું સાભાર ગુજરાતી ભાષાન્તર મેં કર્યું છે. –લેખક)

અન્તે, મૃત્યુ પહેલાં બે માસ અગાઉ હીન્દુ ધર્મનો ત્યાગ કરી, બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કરી, ડૉ. આમ્બેડકર 1956માં ગુજરી ગયા.

મુળીબાને તો આ બધા વીશે કંઈ જ ખબર નહોતી.

૬૦-૬૫ વર્ષ પહેલાંની આ ઘટના છે. ત્યારે મારી ઉમ્મર હશે સાતેક વરસની. આ ઘટનાનું મુખ્ય પાત્ર છે મુળીબા. એ મુળીબાને હું હજીયે ભુલ્યો નથી.

આજે તો હું અહીં અમેરીકામાં ૧૯૭૦થી રહું છું. અમેરીકામાં પણ હવે તો ઈન્ડીયાથી ઢગલાબન્ધ સાધુ–સન્તો અને ઉપદેશકો આવે છે. આ બધાનાં મોઢાંમાંથી એક જ સલાહ સૌને મળે છે : ‘‘તમે અને તમારાં બાળકો ભારતીય ‘સંસ્કાર’ ટકાવી રાખજો. એ ‘ભવ્ય વારસો’ ગુમાવશો નહીં.’’ પણ આ ‘ભારતીય સંસ્કારો’ની અંદર શું શું આવે છે, એનાં ingredients કયાં કયાં છે તેનું સ્પષ્ટ લીસ્ટ – ચોખ્ખી યાદી આપવાની હીમ્મત કોઈ કરતું જ નથી. એ લીસ્ટ આપે તો બીજી સંસ્કૃતી–ધર્મોના લીસ્ટ સાથે તેને સરખાવી શકાય.

ચાળીસેક વરસ અમેરીકામાં રહ્યા પછી એવું ભાગ્યે જ કોઈ હશે કે જેના વીચારો થોડાઘણા પણ બદલાયા નહીં હોય. જાણે–અજાણ્યે, સીધી યા આડકતરી રીતે, જગતની બધી જ ભાષાઓ અને સંસ્કૃતીઓના લોકોનો સમ્પર્ક અહીં થાય છે. કબુલ કરો કે ન કરો; પણ દુનીયા તરફ જોવાની દૃષ્ટીમાં ઘણો ફરક પડે જ છે. પરીણામે ‘સંસ્કાર’ શબ્દની વ્યાખ્યા પણ ધીમે ધીમે ઘણી બદલાતી જાય છે. કેટલાક રીતી–રીવાજોને પડકારતા પ્રશ્નો પણ ઉભા થાય છે. મારી ઉમ્મરની વીડીયો–ટેપ રીવાઈન્ડ કરીને મારું બાળપણ જોઉં છું તો એવા ઘણા પ્રસંગો દેખાય છે જેના મને આજે પણ સ્પષ્ટ જવાબો મળતા નથી.

આ મુળીબાનો એવો જ એક પ્રસંગ છે. અમારા ફળીયામાં રહેતાં મુળીબા હજુ આંખ સામે એવાં ને એવાં મને દેખાય છે.

મુળીબાને સૌ ધીક્કારતા. ફળીયામાં એમને ભાગ્યે જ કોઈ સાથે બનતું. બધા લોકો સાથે આ અણબનાવ માટે એમનો ઉગ્ર સ્વભાવ જવાબદાર ગણાય. વાતવાતમાં એ તપી જતાં અને ઝઘડી પડતાં. કોઈને પણ ધમકાવી નાખવો એ તો એમને મન રમત વાત. અમારા ફળીયામાં તો શું, આખા ગામમાં એમની જબરી ધાક. કોઈ એમને છીંડે ના ચડે. બધા દુર જ રહે. અન્યના ભોગે પોતે ખાસ આગવી સગવડો ભોગવવી એમાં એ ગૌરવ સમજતાં અને વળી એ માટે પોતે અધીકારી છે એમ સમજતાં. અત્યંત અતડા સ્વભાવનાં મુળીબા ક્યારેક ભયંકર સ્વાર્થી અને બહુ દુષ્ટ સ્વભાવનાં લાગતાં. અમે બધાં છોકરાંઓ તો એમનાથી સો ગાઉ દુર જ ભાગતાં.

કોણ જાણે કેમ પણ મારું નાનકડું બાલ–મન મને કહ્યા કરતું હતું કે મુળીબા સ્વભાવનાં આવાં હોઈ શકે જ નહીં. મારું મન એક સવાલ ઉઠાવ્યા કરતું કે મુળીબા આટલાં બધાં સ્વાર્થી, આટલાં બધાં દુષ્ટ હોઈ કેવી રીતે શકે ? એ તો સતત માળા જ જપ્યા કરતાં હોય છે. હમ્મેશાં ભગવાનની પુજા–આરતી અને ભક્તીમાં ડુબ્યાં હોય છે ! જે આ રીતે સતત ભગવાનને પુજ્યા કરે એ તો બધા બહુ ભલાં અને પ્રેમાળ હોય. મુળીબા તો એમના દેખાવ ઉપરથી પણ જરાય એવાં ડસીલાં કે વેર–ઝેરવાળાં લાગતાં નથી. એમનું મોં તો કેટલું સુન્દર અને રુપાળું છે ! દેખાવે ગોરાં, ઘાટીલાં અને રુડાંરુપાળાં હોય એ બધાં સ્વભાવે પણ સારાં જ હોય એવું હું નથી કહેતો. પણ મુળીબા એવાં સ્વાર્થી અને મેલા દીલનાં હોઈ શકે એવું મારું મન સ્વીકારતું નહોતું.

મુળીબા આટલાં બધાં ચીડીયાં કેમ છે ? કોઈની સાથે એમને બનતું કેમ નથી ? આ બધા સવાલોના જવાબ નાનપણમાં તો મળ્યા નહોતા. પણ આજે પરીસ્થીતીનું પૃથક્કરણ કરતાં થોડુંક તો સમજાય છે.

એક તો મુળીબા બાળવીધવા હતાં. જ્ઞાતીએ બ્રાહ્મણ. તે કારણે પણ કદાચ ફળીયાના લોકો એમની દાદાગીરી સહન કરી લેતા હશે. લોકો ખરેખર તેમનાથી ડરતા હતા કે સહાનુભુતીથી એમની દયા ખાતા હતા…એ તો અત્યારે કહેવું મારે માટે મુશ્કેલ છે.

બીજું…મુળીબાએ નીશાળનું મોઢુંયે જોયું નહોતું. વાંચતાં કે લખતાં આવડવાનો તો કોઈ સવાલ જ નહોતો. અભણ રહી જવામાં મુળીબાનો વાંક નહીં હોય. સ્ત્રીને ભણતરથી વંચીત રાખી હમ્મેશને માટે પગના તળીયા નીચે દાબી રાખવાનો એ જમાનાનો રીવાજ એને માટે જવાબદાર હશે. ‘વડીલ’ પરુષોએ એ વખતે નાની મુળી માટે જે નીર્ણય લીધો હશે એ પ્રમાણે મુળી વર્તી હશે. વડીલોના નીર્ણય ગમે તેટલા ખોટા અને અર્થહીન હોય તો પણ નાના લોકોએ એ નીર્ણયને કોઈ પણ દલીલ સીવાય શીરોમાન્ય રાખી વડીલોની ‘આમન્યા’ રાખવી એને આપણે આપણું ‘કલ્ચર’ – આપણા ‘સંસ્કાર’ કહીએ છીએ ! એને જ કુટુમ્બની ‘મર્યાદા’ સાચવી ગણાય. ‘ખાનદાન’નું નાક રાખ્યું એમ માનીએ છીએ.

ત્રીજું…મુળીબાની દુનીયા બહુ જ નાની હતી. અમારા ગામની બહાર મુળીબાએ કદી પગ મુક્યો નહોતો. અમારું ગામ અને ગામનું મન્દીર એ જ મુળીબાની દુનીયા. ઘરમાં પણ એકલાં જ હતાં. આગળ–પાછળ કોઈ નહીં ! આખો દીવસ ઘરમાં પણ એકલાં એકલાં કાંઈક ને કાંઈક કામ કરતાં જ હોય. કામ ના હોય ત્યારે માળા લઈને ઓસરીમાં બેઠાં બેઠાં કાંઈક બબડતાં બબડતાં ડોલતાં હોય.. બહારનું જગત કેવું હોય અને એ બહારના જગતમાં શું શું ચાલી રહ્યું છે એ વીશે મુળીબાને કાંઈ કહેતાં કાંઈ ખબર નહોતી. એમને એની ખોટ પણ જણાતી નહોતી. ‘મનોરંજન’ જેવો શબ્દ મુળીબા ભાગ્યે જ સમજતાં હોય. ગામની ભાગોળે કોઈવાર રામલીલાવાળા આવતા ત્યારે આખું ગામ જોવા જતું; પણ મુળીબા કદી નહોતાં જતાં. એમને આનંદ–પ્રમોદ કરવાનું કંઈ મન જ નહીં થતું હોય કે પછી પોતે વીધવા હોવાથી કોઈ સામાજીક ડરને લીધે એ જતાં નહીં હોય ! આ સવાલના જવાબની અટકળ કરવી અત્યારે નકામી છે.

એ સમયના કારમા રીતીરીવાજોએ મુળીબાને સાવ કચડી નાખ્યાં હશે એ વાત આજે દીવા જેવી મને દેખાય છે. વીધવા એટલે ‘ત્યાગ’, વીધવા એટલે ‘સંયમ’…એવા મોટા મોટા શબ્દો વાપરી વાપરીને સમાજ વૈધવ્યને શણગારતો રહ્યો છે. ‘ગંગાસ્વરુપ’ જેવું ટાઈટલ પણ કોઈક વીદ્વાને તો વીધવા બહેનોને આપી દીધું. જગતની સૌથી વધુ ગંદી થયેલી, સૌથી વધુ પ્રદુષીત, ગંગા નદી અને બાળપણથી જીવનભર પતી વગર શેકાતી સ્ત્રી… આ બે વચ્ચે શો સમ્બન્ધ ! ‘ગંગા’ અને ‘વીધવા’ એ બન્ને વચ્ચે ક્યાંય, કશું સામ્ય દેખાય છે ? પણ શબ્દોની લહાણી કરવામાં શું જાય છે ! એમાં ક્યાં પૈસા પડે છે ! આ બધા ભવ્ય શબ્દો, વીધવા સ્ત્રીઓને ફરી લગ્ન કરતી અટકાવવામાં, નીરુત્સાહ કરવામાં ઉત્તમ ભાગ ભજવતા હોવા જોઈએ. ક્રુર રીતીરીવાજોને આવા બધા શબ્દોથી શણગારીને ‘રુપાળા’ અને ‘પવીત્ર’ દેખાડવાની આ બહુ હોશીયાર કળા છે ! વીધવા અને ત્યક્તા સ્ત્રીઓના માનસ ઉપર આ પ્રકારના શબ્દોનો સતત મારો ચાલુ રાખવાથી એમનાં મન અને તનની યાતનાઓ મટી જતી હશે ?

એ જ ‘ગંગાસ્વરુપ’ સ્ત્રીને પછી ‘રાંડી રાંડ’ કહીને એને બધાં શુભકાર્યોમાં અપશુકનીયાળ ગણતાંયે સમાજને વાર નથી લાગતી.

એ વખતના સમાજે આ જ રીતે, વૈધવ્યનાં વખાણ કરી કરીને, મુળીબાને એકાંતના ભયાનક ખાડામાં પુરી દીધાં હશે. પરમ્પરાથી ચાલ્યા આવતા આ સામાજીક દમનને લીધે એમનો સ્વભાવ પણ પછી ધીમે ધીમે વીકૃત થઈ ગયો હશે એટલું સમજવા માટે કોઈ મોટા માનસશાસ્ત્રી પાસે જવું ના પડે.

અલબત્ત, આજે તો એ ધર્મ એકવીસમી સદીમાં પ્રવેશી ચુક્યો છે. એટલે ધર્મના અનુયાયીઓના વીચારો પણ બદલાયા જ હશે એવી આશા રાખીએ.

45–50 વર્ષની વયે પણ મુળીબાનું રુપ બરાબર ચમકદાર હતું. એક તો એમના શરીરનો વાન ખુબ ગોરો અને એ હમ્મેશાં ઘેરો કથ્થઈ રંગનો, વૈધવ્યને અનુરુપ, કીનારી વગરનો સાદો સાડલો જ પહેરતાં એટલે એ વીરોધાભાસમાં એ બહુ જ રુપાળાં લાગતાં. ભલભલાને આંજી નાખે તેવું આકર્ષક તેમનું વ્યક્તીત્વ હતું. આ ઉમ્મરે મુળીબા આટલાં આકર્ષક લાગતાં હતાં તો એમની યુવાનીમાં તો એ પરીકથામાં આવતી રાજકુમારી જ લાગતાં હશે. પચાસની ઉમ્મરે પણ ઉમ્મરની અસર એમના પર બહુ દેખાતી નહોતી. અજાણ્યા માણસને તો મુળીબા ત્રીસેક વર્ષની આસપાસની જુવાન સ્ત્રી જ લાગે.

મુળીબા ખુબ ધર્મીષ્ટ, પુરેપુરાં રુઢીચુસ્ત અને મરજાદી હતાં. ધર્મની દૃષ્ટીએ આ ‘મરજાદી’ શબ્દનો ઉંડો અર્થ શો થાય એ તે વખતે મને ખબર નહોતી. એટલી ખબર હતી કે એ કોઈને અડતાં નહોતાં. ભુલથી પણ કોઈ છોકરું એમને અડી જાય તો મુળીબા ઘસી ઘસીને સ્નાન કરી શુદ્ધ થતાં. પછી પેલા અડી જનાર છોકરાનું અને એનાં મા–બાપનું આવી બનતું.

મુળીબાની દૃષ્ટીએ આભડછેટ અને અસ્પૃશ્યતા એ આપણાં શાસ્ત્રો અને ગ્રંથોમાં લખેલા પવીત્ર નીયમો હતા. તમારાં કર્મોના આધારે જ તમને હરીજન–ભંગીનો અથવા બ્રાહ્મણનો અવતાર મળે એવું એ શ્રદ્ધાથી માનવાવાળાં. મુળીબા પોતે તો ગ્રંથો વાંચી શકે એવું હતું જ નહીં! એમના સમ્પ્રદાયના ધર્માચાર્યો અને મા’રાજોની કથા–વાર્તાઓ તથા પારાયણોમાં જે સાંભળતાં એનાથી જ એમની શ્રદ્ધા મજબુત થયેલી. આ શ્રદ્ધા કહેવાય કે ‘બ્રેઈન–વૉશ’ એ તો વાચક જ નક્કી કરે.

ફળીયામાં મુળીબાનાં કપડાં એમના ઘરની બહાર સુકાતાં હોય ત્યારે અમારે છોકરાઓએ રમવામાં બહુ જ સંયમ રાખવો પડતો. રમતાં રમતાં અમારો દડો કે ગીલ્લી પણ જો એમનાં કપડાંને અડકી જાય તો મુળીબા ઘરની બહાર નીકળી આખા ફળીયામાં બુમાબુમ કરી મુકતાં અને અમારા બધાની મમ્મીનું આવી બનતું. ‘આ કેવાં વાંદરાં જણ્યાં છે ? હચવાતાં નથી તો જણ્યાં શું કરવાં ?’ એવી રાડારાડ એ કરી મુકતાં. અમારાં કોઈનાં મા–બાપ એમની સામે આવીને બોલવાની હીમ્મત કરતાં નહીં. સૌ એમનું બોલવાનું ચુપચાપ સાંભળીને સહન કરી લેતાં. અલબત્ત, કેટલીક સ્ત્રીઓ પીઠ પાછળ બબડતી, ‘આ ડોશી આખી જીન્દગી વાંઝણી રહી એટલે એને છોકરાં દીઠાંયે ગમતાં નથી. પુરુષનું અને છોકરાંનું સુખ જોવા ના મળ્યું એટલે ડોશીનો સ્વભાવ આવો ચીડીયો થઈ ગયો છે.’ સમાજના દબાણથી જીવનભર પોતાની જાત પર સતત દમન ગુજારવું પડે તો અનેક પ્રકારની માનસીક વીકૃતીઓ જન્મી શકે છે એવી ભારેખમ ભાષા એ સ્ત્રીઓને બોલતાં નહોતી આવડતી.

અમારા ગામમાં નવેનવી પાણીની સગવડ થઈ હતી. દરેક ફળીયામાં ગામની ટાંકીમાંથી એકએક નળ પહોંચાડવામાં આવ્યો હતો. એને લીધે સ્ત્રીઓને ખુબ રાહત રહેતી. છેક ગામની ભાગોળેથી પાણીનાં બેડાં ભરી લાવવાનો ત્રાસ ઓછો થયો હતો. આખા ફળીયાની સ્ત્રીઓ સમ્પીને આ નળનો ઉપયોગ કરતી. બધી સ્ત્રીઓ વ્યવસ્થીત લાઈનમાં ઉભી રહી પોતાનાં બેડાં ભરતી.

પણ મુળીબાનો એમાંયે ત્રાસ હતો. મુળીબા પાણી ભરવા આવે એટલે બધાંએ નળ પાસેથી દસ–પંદર ફુટ દુર ખસી જવું પડતું. કેટલીયે વાર સુધી મુળીબા પીત્તળના એ નળને પોતાને ઘરેથી લાવેલી રાખથી ઘસી ઘસીને સાફ કરતાં. બધાં બૈરાં આ તમાસો જોવા ટેવાઈ ગયેલાં. જ્યાં સુધી મુળીબાનાં બેડાં અને ડોલ ભરાઈ નહીં જાય ત્યાં સુધી એ બધી સ્ત્રીઓ ચુપચાપ દુર ઉભી રહેતી. મુળીબા બેત્રણ ફેરા કરીને પોતાનાં બેડાં ઘરે લઈ જતાં. જ્યાં સુધી એમનાં બધાં બેડાં ઘરે પહોંચી ના જાય ત્યાં સુધી કોઈ નળની નજીક ફરકી શકતું નહીં. આભડછેટની આટલી જબરી સરમુખત્યારી અને દાદાગીરી મુળીબાની હતી.

એક શ્રાવણ મહીનાના સોમવારે મુળીબા ગામથી થોડે દુર આવેલા મહાદેવના મન્દીરમાંથી પાછાં ફરતાં હતાં. પાછાં ફરતાં રસ્તામાં એક વીસ્તાર આવતો જેને તે જમાનામાં બહુ ખરાબ રીતે સમ્બોધવામાં આવતો.. ‘હરીજનવાસ’. એ હરીજનવાસનો પાણીનો કુવો પણ જુદો જ હતો. આજે મુળીબાએ એ કુવા પાસે ખુબ ગીર્દી થયેલી જોઈ. હરીજનોનાં કેટલાંક બૈરાં રોકકોળ કરતાં હતાં. મુળીબાથી પુછ્યા વીના રહેવાયું નહીં.

‘‘અલ્યા બુધીયા, શું થયું છે ?’’ કોઈને અડી ન પડાય તેની સાવચેતી રાખતાં રાખતાં દુરથી મુળીબાએ પુછ્યું.

‘‘બા, પેલા ધનીયાની જુવાન બાયડીએ આ કુવામાં પડતું મુક્યું છે.’’

સાંભળતાં જ મુળીબા વીફર્યાં. એમણે કુવા તરફ દોટ મુકી. ભેગા થયેલા બધા હરીજનોને ધક્કા મારી એ કુવાના કઠેડા પર પહોંચી ગયાં. હરીજનોને સ્પર્શ કરાય નહીં એ વાત જ જાણે મુળીબા અત્યારે ભુલી ગયાં હતાં. બેધડક બધાને અડકી, દુર ખસેડતાં, હાંફતાં હાફતાં એમણે પુછ્યું, ‘‘અંદર કોઈ ઉતર્યું છે ?’’

‘‘ના બા, દોયડું મંગાયું છે.’’

મુળીબા દોરડાની રાહ જોવા ન રહ્યાં. એમણે ક્ષણવારમાં પોતાનો સાડલો કાઢી દુર ફેંક્યો અને ચણીયાનો કાછડો લગાવ્યો. મુળીબાનું મોટા ભાગનું શરીર હવે ખુલ્લું થઈ ગયું હતું. એમની ગોરી ગોરી સાથળો જોઈને બધાં બાઘા જેવાં થઈ ગયાં. મુળીબા આ શું કરી રહ્યાં છે તે કોઈને સમજાયું નહોતું. બધા હરીજન પરુષો મુળીબાના આ ચંડી સ્વરુપને ફાટી આંખે જોઈ રહ્યા હતા.

ક્ષણનો પણ વીલમ્બ કર્યા સીવાય, જોતજોતામાં તેમણે બહુ જ સાવચેતીપુર્વક કુવામાં જંપલાવ્યું. કુવાની અન્દરની દીવાલોમાંથી ઉગી નીકળેલાં પીપળાનાં નાનાં નાનાં છોડની એકબે ડાળીઓ પણ મુળીબાના અથડાવાથી તુટીને અંદર પાણીમાં પડી.

મુળીબા જબરાં તરવૈયાં હતાં એની ત્યારે જ સૌને ખબર પડી. કુવામાં કુદી પડવાની એમની જીગર જોઈને બધાં એક બીજા સામે તાકીને બાઘાની જેમ ઉભાં રહી ગયાં હતાં.

કુવાની અંદર ડુબકાં ખાતી પેલી જુવાન છોકરીને મુળીબાએ પકડીને, પોતાના ખભા ઉપર લઈ પાણી પીતી અટકાવી. કુવાની દીવાલોનો ટેકો લઈ મુળીબા થોડીવાર શ્વાસ ખાવા ઉભાં રહ્યાં.

‘‘અલ્યા, દોરડું આવી ગયું હોય તો જલદી અંદર નાખો’’ એમણે કુવામાંથી બુમ પાડી. એ જ ક્ષણે એક માણસ દોડતો દોરડું લઈને આવ્યો હતો. એણે દોરડાનો એક છેડો અન્દર નાખ્યો. બધાનાં મોઢાં ઉપર નર્યો રઘવાટ અને ફફડાટ હતો.

અન્દર કુવામાં દોરડું પહોંચ્યું એટલે મુળીબાએ ખાતરી કરી લીધી કે બે જણને ખેંચી શકે એવું આ દોરડું મજબુત તો છે જ. પોતાની જાતને અને અડધી બેભાન જેવી પેલી છોકરીને, એમણે એ દોરડામાં બહુ કુશળતાથી બાંધી લીધાં અને ફરી બુમ પાડી :

‘‘અલ્યા, હવે જલદી દોરડું ઉપર ખેંચો…’’

બે જુવાનીયા માણસોએ સાચવીને દોરડું ખેંચવા માંડ્યું. બધાના શ્વાસ અધ્ધર હતા. પેલી છોકરી જીવતી હશે કે કેમ એની ચીન્તા સૌના મોઢા પર દેખાતી હતી. ધીમે ધીમે મુળીબા અને પેલી છોકરી – બન્ને જણાં છેક ઉપર આવી ગયાં. બરાબર સાચવીને બીજા બે માણસોએ પેલી બેભાન છોકરીને મુળીબાને ખભેથી ઉઠાવીને કુવાના થાળામાં સુવાડી. મુળીબાને હાથ અડાડી પકડવાં કે નહીં એની બીક અને દ્વીધા બીચારા પેલા પકડનારાઓના મનમાં ચાલતી હતી ત્યાં સામેથી મુળીબાએ જ હાથ લમ્બાવ્યો. બહાર આવીને તરત પોતાનાં અંગ ઉપરનું દોરડું ઉકેલ્યું અને થાળામાં સુવાડેલી પેલી છોકરી પાસે દોડ્યાં. એને ઉંધી કરી એના પેટમાં ગયેલું બધું પાણી કાઢવા એમણે ઉપચાર શરુ કર્યો. થોડીવારે ધીમે ધીમે છોકરીએ આંખ ખોલી. એ પુરી ભાનમાં આવી ત્યાં સુધી મુળીબા એને ખોળામાં લઈને બેસી રહ્યાં.

છોકરી પુરી ભાનમાં આવી એટલે મુળીબા પાછાં એમના મુળ ઉગ્ર સ્વરુપમાં આવી ગયાં.

‘‘આનો ધણી ધનીયો ક્યાં મરી ગયો ?’’ ગુસ્સાથી એમણે બધાંને પુછ્યું.

બીચારો ધનીયો ધ્રુજતો ધ્રુજતો ટોળામાંથી નીકળી આગળ મુળીબા પાસે આવ્યો.

‘‘ધનીયા, મુઆ… બાયડીનું મન રાજી રાખતાં શીખ. ધણી–ધણીયાણી બે જણાં સુખેથી જોડે ના રહી શકો તો સંસાર માંડો છો જ શું કરવા ? અને અલી, તુંયે સાંભળી લે…આ વખતે તો તું નસીબદાર કે હું અહીંથી પસાર થતી’તી ને તું બચી ગઈ…સંસારમાં દુ:ખ તને એકલીને જ છે ? જરા સહન કરતાં શીખ… વાતવાતમાં કુવો–હવાડો કરીશ તો ચુડેલ થઈને ભટક્યા કરીશ. આવતો જનમ બગાડીશ. અલ્યા ધનીયા, એને ઘરે લઈ જા ને ગરમ ગરમ ચા કે ઉકાળો પીવડાવ…જા…સાલાં બધાં… સંસ્કાર વગરનાં…મુઆં…’’ બડબડાટ કરતાં કરતાં મુળીબાએ પેલી છોકરીને ઉભી કરી અને ફરી બરાબર ધમકાવી.

કુવા પરથી બધાં ધીમે ધીમે વીખરાવા લાગ્યાં. ભીનો સાડલો શરીરે વીંટી, એનો એ જ બડબડાટ કરતાં મુળીબા પણ પોતાના ઘર તરફ રવાના થયાં. અકળામણ અને ગુસ્સાભર્યા એમના બડબડાટને લીધે કોઈને સમજાતું નહોતું કે મુળીબાના હૈયામાં એક જુવાન છોકરીનો જીવ બચાવ્યાનો આનંદ અને સન્તોષ હતો કે નહીં !

પાછળથી એવું સાંભળેલું કે અસ્પૃશ્યોને અડી જવાયાના પ્રાયશ્ચીત્તરુપે મુળીબાએ આખું વરસ મીઠા વગરનું ખાઈને એકટાણાં કરેલાં. અભડાઈ ગયેલા દેહની શુદ્ધી માટે આ પ્રમાણેનાં એકટાણાંનો વીધી કરી પ્રાયશ્ચીત્ત કરવાનું ‘માર્ગદર્શન’ એમને કોણે આપ્યું હશે ? કોણે આ ‘ઉપાય’ એમને સુઝાડ્યો હશે? એમના ધર્મગુરુઓએ જ ને ? કેવા માનવતાહીન એ ધર્મગુરુઓ !

પોતાને આપવામાં આવેલા ‘સંસ્કાર’ પ્રમાણે છેક મરતાં સુધી મુળીબાએ અસ્પૃશ્યતાના સીદ્ધાન્તનુ પાલન કરેલું.

મને થોડી સમજણ આવતાં મુળીબા મારે માટે મોટો કોયડો થઈ પડેલાં… કયાં મુળીબા સાચાં ?… એમનું કયું વ્યક્તીત્વ સાચું ?…

પોતાનો જીવ જોખમમાં મુકીને એક ‘અસ્પૃશ્ય’ છોકરીનો જીવ બચાવવા કુવામાં કુદી પડનાર મુળીબા સાચાં કે પછી આભડછેટની અન્ધશ્રદ્ધા અને ધર્માન્ધતાને પકડી રાખનાર મુળીબા સાચાં ? પથ્થર–દીલ, વજ્રથી પણ કઠોર અને દુષ્ટ લાગતાં મુળીબા કે કુસુમથી પણ કોમળ મુળીબા !

જે હોય તે; પણ… આ હતાં મુળીબા.

મેં પાછું ડૉ. આમ્બેડકરનું પુસ્તક ખોલી આગળ વાંચવા માંડ્યું…

–આનંદરાવ લીંગાયત

Leave a comment

Filed under ઘટના, પ્રકીર્ણ

સિને કલાના હરફન મૌલા કિશોર કુમાર

શબ્દો:યામિની વ્યાસ
સ્વરાંકન/સ્વર:સોનલ વ્યાસ
એવી તે વાત શી કીધી ! કે રાધાએ વાંસળી હોઠ પર લીધી
શોધી શોધી હવે થાકી કાનાને ન આવે નજર ખાટી છાશમાં,
નક્કી કાનાજી ક્યાંક ઘૂમતા હશે કોક ગોપીકા સાથેના રાસમાં
વીંધાયેલીને કોણે વીંધી?કે રાધાએ વાંસળી હોઠ પર લીધી
એવી તે વાત…
તાગ જો હું કાઢું તો કશું કળાય ના ખુલ્લા તે આભ જેવી આંખમાં
તો મુખેથી શ્યામ તમે ક્યાંથી કહો કે કોના તે સ્વર પોલા
વાંસમાં!
વ્હાલમના વિરહથી બીધી કે રાધાએ વાંસળી હોઠ પર લીધી
એવી તે વાત…
યામિની વ્યાસ
…..

સિને કલાના હરફન મૌલા કિશોર કુમાર

મહાન પાશ્વગાયક કિશોર કુમારનો ૯૧ મો જન્મ દિન. ૪ ઓગસ્ટ, ૧૯૨૯ના રોજ મધ્ય પ્રદેશના ખંડવા મુકામે તેમનો જન્મ થયો હતો. તેઓ સિને કલાના હરફન મૌલા હતા. સિનેમાના લગભગ તમામ વિભાગોના જાણકાર કિશોર કુમાર મુખ્યત્વે ગાયક કલાકાર રૂપે ઉભર્યા હતા. તેમણે પોતાની ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું છે, લખી છે, તેમાં અભિનય કર્યો છે, નિર્દેશિત કરી છે, ગીતો લખ્યાં છે, ગાયા છે અને સંગીત પણ આપ્યું છે! ‘દૂર ગગન કી છાંવ મેં’, ‘દૂર કા રાહી’, ‘ઝૂમરૂ’, ‘બઢતી કા નામ દાઢી’ એવી ફિલ્મો છે.
કિશોર કુમારે શ્રેષ્ઠ ગાયક તરીકેના આઠ ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ જીત્યાં છે જે કોઈ એક ગાયક માટેના સૌથી વધુ છે. તેમણે મધ્ય પ્રદેશ સરકાર દ્વારા ‘લતા મંગેશકર એવોર્ડ’ ૧૯૮૫-૮૬માં અપાયો હતો. તો ૧૯૯૭માં મધ્ય પ્રદેશ સરકારે તેમની યાદમાં હિન્દી સિનેમામાં પ્રદાન માટે ‘કિશોર કુમાર એવોર્ડ’ની પણ શરૂઆત કરી હતી. હાલમાં ઓશિયન સિનેફેન ઓકસન, નવી દિલ્હી માં ૨૦૧૨માં કિશોર કુમારનું રીલીઝ ન થયેલું છેલ્લું ગીત ૧૫.૬ લાખ રૂપિયામાં વેચાયું હતું.
છેક પચાસના દાયકાથી ગીતો ગાતા કિશોર કુમાર માટે સુવર્ણ યુગ ત્યારે આવ્યો જયારે તેઓ પડદા પર રાજેશ ખન્નાનો અવાજ બન્યા. સચિનદેવ બર્મને ‘આરાધના’(૧૯૬૯)માં ‘મેરે સપનોં કી રાની’, ‘રૂપ તેરા મસ્તાના’ અને ‘કોરા કાગઝ થા યે મન મેરા’થી તેની શરૂઆત કરી હતી. કિશોરદાને ‘રૂપ તેરા’ માટે પહેલો ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યો તો તે સિવાયના એવોર્ડ્સ અન્ય અભિનેતાઓ માટે મળ્યાં.
‘આરાધના’ની સફળતા બાદ શક્તિ સામંતે ‘કટી પતંગ’ બનાવી અને રાહુલદેવે કિશોરદા પાસે ‘યે શામ મસ્તાની’, ‘યે જો મોહબ્બત હૈ’ કે ‘જવાની ઓ દીવાની તું ઝીંદાબાદ’ ગવડાવ્યા, તેમની સફળતા આગળ વધી ‘અમર પ્રેમ’માં જયારે સચિન દેવે ‘ચિનગારી કોઈ ભડકે’, ‘યે ક્યા હુઆ’ અને ‘કુછ તો લોગ કહેંગે’ રચ્યાં. રાહુલદેવે ખન્ના સાહેબ માટે ‘કુદરત’માં શાસ્ત્રીય ગીત ‘હમે તુમ સે પ્યાર કિતના’ અને ‘પરબત કે પીછે’ ગવડાવ્યા. જે બધાં જ સફળ રહ્યાં.
લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલે રાજેશ ખન્ના માટે કિશોરદા પાસે ‘દો રાસ્તે’માં ‘મેરે નસીબ મેં એ દોસ્ત’; ‘દાગ’ માટે ‘મેરે દિલ મેં આજ ક્યા હૈ’ અને બે યુગલ ગીતો ‘અબ ચાહે મા રૂઠે યા બાબા’ અને ‘હમ ઔર તુમ’ ગવડાવી સફળતા જારી રાખી. ‘મેહબૂબ કી મેહદી’ ફિલ્મ ભલે નિષ્ફળ ગઈ પણ ‘મેરે દીવાનેપન કી ભી’ ગીત યાદ રહી ગયું. તો ‘રોટી’ ના ‘ગોરે રંગ પે ના ઇતના ગુમાન કર’, ‘યે જો પબ્લિક હૈ’, ‘યાર હમારી બાત સુનો’ વડે સફળતા મેળવી. એજ રીતે ‘હાથી મેરે સાથી’માં શીર્ષક ગીત ઉપરાંત બે યુગલ ગીતો ‘દિલબર જાની’ અને ‘સુન જા એ પ્યારી ઘટા’એ સફળતા દોહરાવી.
કલ્યાણજી આનંદજીના સંગીતમાં રાજેશ ખન્ના માટે કિશોર કુમારના જે યાદગાર ગીતો મળ્યાં તેમાં ‘સફર’ના ‘ઝીંદગી કા સફર’, ‘જીવન સે ભરી તેરી આંખે’ સામેલ છે.
‘આરાધના’ માટેના ફિલ્મફેર એવોર્ડ ઉપરાંત રાજેશ ખન્ના અભિનીત જે ગીતોને ફિલ્મફેર એવોર્ડનું નામાંકન મળ્યું તેમાં ‘ઝીંદગી એક સફર હૈ સુહાના’ (અંદાઝ), યે જો મોહબ્બત હૈ (કટી પતંગ), ચિનગારી કોઈ ભડકે (અમર પ્રેમ), મેરે દિલ મેં આજ ક્યા હૈ (દાગ), આપ કે અનુરોધ પે (અનુરોધ), હમે તુમ સે પ્યાર કિતના (કુદરત) અને શાયદ મેરી શાદી કા ખયાલ (સૌતન)નો સમાવેશ થાય છે. આમ સુપરસ્ટાર રાજેશ ખન્નાના અવાજ રૂપે ઉભરેલા કિશોર કુમારે જબરજસ્ત સફળતા મેળવી હતી.
રાજેશ ખન્નાના જમાનાની સાથે જ અમિતાભ બચ્ચનનો અત્યંત સફળ જમાનો પણ શરુ થયો હતો. તેમના પણ યાદગાર ગીતો કિશોર કુમારે ગાયા હતાં. તે પહેલાં તેમણે દેવ આનંદની ફિલ્મો માટે યાદગાર ગીતો મુખ્યત્વે સચિન દેવ બર્મન અને રાહુલ દેવ બર્મનના સંગીતમાં આપ્યાં હતાં. કિશોર કુમાર દેશના સૌથી સફળ ગાયકો પૈકીના એક રહ્યા છે. તેમણે યોડલિંગ વાળા તોફાનીથી માંડી રોમાન્ટિક મૂડ સુધીના ગીતો ગાઈને સફળતા મેળવી હતી. તેમના મોટા ભાઈ અશોક કુમારના કહેવા મુજબ કિશોર કુમારની સફળતા એ કહીકતને કારણે હતી કે તેમનો અવાજ માઈક્રોફોનને સીધો અને સંવેદનશીલ બિંદુ પર જ પડતો હતો.
કિશોર કુમારને તેમના જે ગીતો માટે શ્રેષ્ઠ ગાયકના ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યાં હતાં તેમાં ‘રૂપ તેરા મસ્તાના – આરાધના’, ‘દિલ ઐસા કીસીને મેરા તોડા – અમાનુષ’, ‘ખઈકે પાન બનારસવાલા – ડોન’, ‘હઝાર રાહેં – થોડી સી બેવફાઈ’, ‘પગ ઘૂંઘરું બાંધ મીરા – નમક હલાલ’, ‘અગર તુમ ન હોતે – શીર્ષક ગીત’, ‘મંઝીલે અપની જગા હૈ – શરાબી’ અને ‘સાગર કિનારે – સાગર’નો સમાવેશ થાય છે.
૧૩ ઓક્ટોબર, ૧૯૮૭ના રોજ તેઓ આ ફાની દુનિયાને છોડી ગયા હતા.
કિશોર કુમારે રાજેશ ખન્ના માટે ગયેલાં યાદગાર સોલો ગીતો: મેરે સપનોં કી રાની, અને રૂપ તેરે મસ્તાના (આરાધના), ઝીંદગી કા સફર અને જીવન સે ભરી (સફર), યે શામ મસ્તાની અને યે જો મોહબ્બત હૈ (કટી પતંગ), ચિનગારી કોઈ ભડકે, યે કયા હુઆ અને કુછ તો લોગ કહેંગે (અમર પ્રેમ), મેરે દિલ મેં આજ ક્યા હૈ (દાગ), હમે તુમસે પ્યાર કિતના (કુદરત), મેરે નૈના સાવન ભાદો – (મેહબૂબા), આપ કે અનુરોધ પે (અનુરોધ), ખીજા કે ફૂલ પે આતી (દો રાસ્તે), મેરે દીવાનેપન કી ભી (મેહબૂબ કી મેહદી), વાદા તેરા વાદા (દુશ્મન), જિંદગી કે સફર મેં ગુઝર જાતે હૈ (આપ કી કસમ), ઓ મેરે દિલ કે ચૈન – (મેરે જીવન સાથી), ઝીંદગી એક સફર હૈ સુહાના (અંદાઝ).
‘જુલાઈ માસના સિતારા – નરેશ કાપડીઆ’ – પુસ્તકનો અંશ. આભાર શુભ સાહિત્ય, ગોપીપુરા, સુરત
Image may contain: 1 person

Leave a comment

Filed under પ્રકીર્ણ

કેવો હોય જીવનનો અંત?

કેવો હોય જીવનનો અંત?
હાલ એક બેનનો ત્રણ મિનિટનો અંગ્રેજી વિડીયો જોયો.. હું અંદરથી હાલી ગયો.. માટે આપને માટે તે ફરીથી લખું છું..
વારાણસીમાં ‘કાશી લાભ મુક્તિ ભવન’ નામે ગેસ્ટ હાઉસ છે, જ્યાં લોકો છેલ્લો શ્વાસ કાશીમાં લઈને ‘મોક્ષ’ પામવા યાને મરવા માટે જાય છે. નિયમ એવો છે કે ત્યાં તમને ૧૫ દિવસનું જ રહેવાનું મળે. તેને અંતે જીવતા રહો, તો ખાલી કરવાનું! તો એ જાણવું રસપ્રદ છે કે જેમણે જીવનનો અંત જોઈ જ લીધો છે, તેવાં લોકોના મનમાં છેલ્લે શું ચાલતું હોય છે? ત્યાંના મેનેજર ભૈરવનાથ શુક્લ ૪૪ વર્ષથી ત્યાં છે, તેમણે બાર હજારથી વધુ લોકોને મૃત્યુ પામતાં જોયાં છે. તેમની પાસેથી શું શીખવા મળે છે?
એક ભાઈ સાજા સમા હતા, ત્યાં રહ્યાં, ૧૩માં દિવસે તેમણે પોતાના સૌથી નાના ભાઈને બોલાવવાની વિનંતી કરી, જેની સાથેના વિચારભેદથી તેઓ વર્ષો પહેલાં જુદા થઈ ગયેલા. ૧૫માં દિવસે નાનો ભાઈ આવ્યો. મોટા ભાઈએ તેની માફી માંગી, બંને ભાઈઓ ભેટીને ખુબ રડ્યાં, નાના ભાઈના હાથોમાં જ મોટા ભાઈએ છેલ્લાં શ્વાસ લીધાં. આવા અનેક કિસ્સાઓ છે. શુક્લાજી કહે છે, ‘મોટે ભાગે લોકો મોતના હાથમાં જાતને સોંપી દેતા પહેલાં પોતાના મતભેદો દૂર કરે છે અને શાંતિથી મરે છે.’
આપણે શું શીખવાનું? મતભેદ થવા જ ન દઈએ. જો ઊભા થાય તો તરત નિકાલ કરીએ, ઉધાર ન રાખીએ. પેલા ગેસ્ટ હાઉસના મહેમાનોએ તો મોતના દૂતોને જોઈ લીધાં હોય છે, આપણને તે દેખાતાં નથી. ‘આનંદ’ યાદ છે? ‘કૌન, કબ ચલા જાયેગા, કોઈ નહીં જાનતા.. હા-હા-હા. મોત તુ એક કવિતા હૈ, એક કવિતા કા વાદા હૈ, મિલેગી જરૂર.’
કમનસીબે એ પત્રકાર બેનની વિગત નથી,
પ્રસ્તુતિ: નરેશ કાપડીઆ
1:01 / 3:34

Leave a comment

Filed under પ્રકીર્ણ

બેમિસાલ અભિનેત્રી કાજોલ

બેમિસાલ અભિનેત્રી કાજોલ
લગ્ન પહેલાં કાજોલ મુખર્જી અને ત્યાર બાદ કાજોલ દેવગણનો ૪૬મો જન્મ દિન. ૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૭૪ના રોજ મુંબઈમાં તેમનો જન્મ. અભિનેત્રી માતા તનુજા અને ફિલ્મ નિર્માતા શોમુ મુખર્જીના તેઓ દીકરી. કાજોલ હિન્દી ફિલ્મોના સૌથી સફળ અભિનેત્રીઓમાંના એક છે. તેમણે ‘શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી’ના સૌથી વધુ છ ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ જીતીને તેમના જ માસી નૂતનના વિક્રમની બરાબરી કરી છે. કાજોલ એ એવોર્ડ માટે બાર વાર નોમિનેટ થયાં છે! ૨૦૧૧માં તેમને પદ્મશ્રીનું સન્માન મળ્યું છે.
મુંબઈમાં મુખર્જી-સમર્થ પરિવારમાં બંગાળી-મરાઠી સંસ્કૃતિમાં તેમનો જન્મ. અભિનેત્રી મરાઠી માતા તનુજા અને બંગાળી નિર્માતા-નિર્દેશક પિતા શોમુ મુખર્જીના તેઓ દીકરી. પિતાજીનું ૨૦૦૮માં નિધન થયું. કાજોલના નાના બેન તનીષા મુખર્જી પણ અભિનેત્રી છે. તેમના માસી નૂતન અને નાની શોભના સમર્થ અને તેમના માતા રત્તન બાઈ પણ હિન્દી ફિલ્મોના મહાન અભિનેત્રીઓ હતાં. જોય મુખર્જી અને દેબ મુખર્જી તેમના માતૃપક્ષના. દાદા શશધર મુખર્જી અને કુમારસેન સમર્થ પણ ફિલ્મકારો હતાં. અભિનેત્રી રાની મુખર્જી, શર્બાની મુખર્જી અને મોહનીશ બહલ કાજોલના કઝીન્સ થાય.
કાજોલ પોતાને ‘અત્યંત તોફાની’ બાળક રૂપે વર્ણવે છે. નાનપણથી તેઓ જીદ્દી અને અધીરા હતાં. તેમના નાનપણમાં જ મા-બાપ છૂટા પડ્યા હતાં. માતા તનુજા કહે છે કે ‘અમારા છૂટા પડવાની કાજોલ પર અસર ન પડે માટે અમે તેની સામે ક્યારેય ચર્ચા કરી નહોતી.’ તનુજા ફિલ્મોમાં અભિનય કરતાં ત્યારે કાજોલને નાની રૂમમાં બંધ કરી રાખતા અને માતા દૂર છે કે કાર્યરત છે તેની તેને જાણ પણ નહોતી. નાની ઉમરથી જ માતા તનુજાએ કાજોલમાં સ્વતંત્રતાની ભાવના જગાવી હતી. બે અલગ સંસ્કૃતિના મા-બાપમાંથી કાજોલે માતાનો મરાઠી તર્ક અને પિતાનો બંગાળી સ્વભાવ વિકસાવ્યો છે. કાજોલ પંચગીનીના સેન્ટ જોસેફ કોન્વેન્ટ બોર્ડીંગ સ્કૂલમાં ભણ્યા છે. શિક્ષણ ઉપરાંત નૃત્ય પ્રકારની ઈતર પ્રવૃત્તિમાં તેમણે રસ લીધો હતો. વાર્તાઓ વાંચવાનો શોખ પણ વિકસ્યો જે તેમને કસોટીની પળોમાં ઉપયોગી નીવડ્યો.
સોળ વર્ષની વયે રાહુલ રવૈલની ‘બેખુદી’માં કાજોલે અભિનય કર્યો તેને તેઓ પોતાનું મોટું નસીબ માને છે. ઉનાળાના વેકેશનમાં શૂટિંગ કરીને સ્કૂલ પરત થવાનું તેમણે આયોજન કર્યું હતું. જોકે પછી સ્કૂલ છોડીને ફિલ્મોમાં ફૂલ ટાઈમ કરિયર બનાવી. તે અંગે કાજોલ કહે છે, ‘મેં શાળા શિક્ષણ ન લીધું તેનાથી હું કોઈ અધુરપ નથી અનુભવતી.’
રોમાન્ટિક ફિલ્મ ‘બેખુદી’ ૧૯૯૨માં રજુ થતાં જયારે કાજોલની અભિનય યાત્રા શરૂ થઇ હતી ત્યારે તેઓ માંડ ૧૮ વર્ષના સ્કૂલગર્લ હતાં. ભણવાનું છોડીને ‘બાઝીગર’ (૧૯૯૩)માં તો તેઓ સ્ટાર બની ગયાં. કાજોલે એક પછી એક જબ્બર સફળતાના સોપાન સર કર્યા. ‘દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે’, ‘પ્યાર કિયા તો ડરના ક્યા’, ‘પ્યાર તો હોના હી થા’, ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’ અને ‘કભી ખુશી કભી ગમ’ થી તેમનું સ્ટારપદ જામી ગયુ. દરમિયાનમાં ‘ગુપ્ત’ અને ‘દુશ્મન’ જેવી હટ-કે ફિલ્મો કરીને સમીક્ષકોની સરાહના પણ તેમણે મેળવી.
૧૯૯૯માં કાજોલે અજય દેવગણ સાથે લગ્ન કર્યા અને તેમને ન્યાસા તથા યુગ એવાં બે સંતાનો છે. ૨૦૦૧થી ૨૦૦૬ દરમિયાન ફિલ્મોમાંથી પારિવારિક વિરામ લઈને તેઓ ‘ફના’થી પરત આવ્યાં અને પતિ અજય નિર્દેશિત ‘યુ મૈ ઔર હમ’, દુનિયામાં બે બિલિયન ડોલરની કમાણી કરનારી ‘માય નેમ ઇસ ખાન’, ‘વી આર ફેમીલી’ તથા પાંચ વર્ષના બીજા વિરામ બાદ શાહરુખ ખાન સાથે સાતમી વાર ‘દિલવાલે’ જેવી કોમેડી પણ કરી.
આટલી બધી ફિલ્મી સફળતા ઉપરાંત મહિલાઓ, વિધવાઓ અને બાળકો માટે પણ તેઓ કાર્યરત બન્યા અને ૨૦૦૮માં ‘કર્મવીર પુરસ્કાર’ પામ્યાં. ઝી ટીવીના શો ‘રોક એન્ડ રોલ ફેમીલી’માં પતિ અજય અને માતા તનુજા સાથે જજ બન્યા, તો તેઓ દેવગણ એન્ટરટેઇનમેંટ એન્ડ સોફ્ટવેર લિ. ના મેનેજર પણ છે, જે ટીવી અને મ્યુઝિકના કાર્યક્રમો બનાવે છે.
૧૯૯૮માં કાજોલે શાહરુખ, જુહી અને અક્ષય કુમાર સાથે ‘ઓસમ, ફોરસમ’ નામથી કોન્સર્ટ ટુર અમેરિકા, યુકે અને કેનેડામાં કરી હતી. જોકે ત્યાર પછી અન્ય વર્લ્ડ ટુરમાં જોડાવાની કાજોલે અનિચ્છા દર્શાવી હતી. કાજોલે મંદિરા બેદી સાથે ‘વિમેન્સ વેલનેસ’ ઇવેન્ટ શરૂ કર્યો છે. બાળ શિક્ષણ આપતી ‘શિક્ષા’ નામની એનજીઓ સાથે તેઓ સંકળાયા છે. બાળકો માટેની ધર્માદા સંસ્થા ‘પ્રથમ’ના કાજોલ બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર છે. એનડીટીવી એ સર્વકાલીન લોકપ્રિય ચાર અભિનેત્રીઓમાં કાજોલને માધુરી દીક્ષિત, શ્રીદેવી અને મીના કુમારી સાથે લીધાં છે.
કાજોલના ટોપ ટેન ગીતો: છુપાના ભી નહીં આતા (બાજીગર), હો ગયા હૈ તુજકો અને મેરે ખ્વાબોં મેં (દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે), સૂરજ હુઆ મધ્ધમ (કભી ખુશી કભી ગમ), કુછ કુછ હોતા હૈ (શીર્ષક), મેરે હાથ મેં (ફના), દિલ ક્યા કરે (શીર્ષક), ઓ ઓ જાનેજાના (પ્યાર કિયા તો ડરના ક્યા), તેરે નૈના (માય નેમ ઇસ ખાન), યુ મી એન્ડ હમ (શીર્ષક), રંગ દે મુઝે તુ ગેરુઆ (દિલવાલે).
‘ઓગસ્ટ માસના સિતારા – નરેશ કાપડીઆ’ – પુસ્તકનો અંશ. આભાર શુભ સાહિત્ય, ગોપીપુરા, સુરત
Image may contain: 2 people, closeup

Leave a comment

Filed under પ્રકીર્ણ