Category Archives: પરેશ વ્યાસ

ગ્રંથકૂટ….પરેશ વ્યાસ

ગ્રંથકૂટ….
આ ધરા એક ગ્રંથ આલિશાન છે,
તમને લખવા-વાંચવાનું જ્ઞાન છે ?
– હેમેન શાહ
ટ્વિંકલ ટ્વિંકલ લિટલ સ્ટાર, હાવ આઈ વન્ડર વ્હોટ યૂ આર….ટ્વિંકલ ખન્ના કોણ છે? પૂર્વ સુપરસ્ટાર્સ રાજેશ ખન્ના અને ડિમ્પલ કાપડીઆની દીકરી, હાલનાં સફળ અભિનેતા અક્ષય કુમારની પત્ની અને માજી અભિનેત્રી. માજી શબ્દનાં ગુજરાતીમાં બે અર્થ થાય છે એ પૈકી ‘પૂર્વની કે પહેલાની’ અભિનેત્રી- એવો અર્થ કરવો. કારણ કે એ માજી તો નથી જ, એમની ખૂબસૂરતી હજી એટલી જ તાજી છે. પણ એ ઉપરાંત ટ્વિંકલનો સૌથી સારો અને સાચો પરિચય એ છે કે એ ન્યૂઝપેપર કોલમિસ્ટ અને લેખક પણ છે. એનાં પુસ્તકો ‘મિસિસ ફનીબોન’ અને ‘લેજેન્ડ ઓફ લક્ષ્મી પ્રસાદ’ની એક લાખથી પણ વધુ નકલ વેચાઈ ચૂકી છે. હમણાં ફેશન મેગેઝીન વોગ-ઇન્ડિયાનાં કવર પર છપાયેલો ટ્વિંકલનો ફોટો ટ્વીટર પર આવ્યો તો લોકોએ ટીકા કરવા માંડી કારણ કે એમાં પુસ્તકોના ઢગલાં વચ્ચે ટ્વિંકલ પાયજામો પહેરીને પુસ્તક પર ઊંચી એડીવાળા સેન્ડલ મુકીને બેઠી હોવાનું દેખાય છે. પુસ્તક પર પગ મુકવો આપણી સંસ્કૃતિ નથી. જો કે ટ્વિંકલ એનો ઉત્તર આપે છે કે ‘ધ્યાનથી જુઓ કે મારો પગ સ્ટૂલ પર છે, પુસ્તક પર નથી. મારા પુસ્તકના કવર પર ધૂળ ન લાગે એની કાળજી મેં લીધી છે. મને કોઈ ખટકો નથી. હું પુસ્તકો પર બેસું કે એને સાથે લઈને સૂવું. મારા બાથરૂમમાં ય પુસ્તકો પડ્યા હોય છે જેથી હું નિયમિત રીતે પુસ્તકો વાંચી શકું. જ્ઞાનના ભગવાન ત્યારે તમારે ત્યાં આવે જ્યારે તમે પુસ્તકો વાંચો, નહીં કે એની પૂજા કરો.’ વ્હોટ એ પાવરફુલ મેસેજ… આપણે દર વર્ષે ચોપડાં પૂજન કરીએ છીએ પણ એ તો નકરાં વકરાનો હિસાબ છે. પુસ્તકોની પૂજા કરવાની નથી પૂજાની વાત આવી તો આપણે મંદિરમાં અન્નકૂટનાં દર્શન કરીએ છીએ. અન્ન એટલે ખાદ્ય વાનગીઓ અને કૂટ એટલે ટેકરી. આપણે ઠાકોરજીને અનેક વાનગીઓનો નૈવેદ્ધ ધરીએ છીએ. આપણે અનેક પુસ્તકોનો ગ્રંથકૂટ ઠાકોરજીને ધરીએ તો કેવું?

આપણે વાંચતા નથી. વાંચવાનો આપણી પાસે સમય નથી. એક ગલકું નામે મોબાઈલ ફોન પર આપણે ઓળઘોળ છીએ. આપણે ઓફલાઈન ‘રીડીંગ’ને બદલે ઓનલાઈન ‘સર્ફિંગ’ કરીએ છીએ. આપણું જ્ઞાન હવે ઉપરછલ્લું છે. આપણી ધીરજ ભમરાં જેવી છે. આપણે ટકીને બેસી શકતા નથી. પુસ્તક વાંચન અંગે સરકારે ‘વાંચે ગુજરાત’ની ચળવળ ચલાવી હતી. પણ આપણે સુધાર્યા નહીં. સરકાર પણ હવે થાકી ગઈ છે. આખી ચળવળમાં પુસ્તકનાં પ્રકાશકો સિવાય કોઈને ફાયદો થયો હોય એવું લાગતું નથી. હવે સારું લખાતું નથી એટલે સારું વંચાતું નથી કે સારું વંચાતું નથી એટલે સારું લખાતું નથી, એ વિષે અમે અજાણ છીએ. પણ સારું લખાય તો ય હવે આ યુગમાં સૌને પુસ્તકો વાંચતા કરવા અઘરી વાત છે. ‘સ્વચ્છ ભારત મિશન’ જેવું એક ‘જ્ઞાની ભારત મિશન’ ચલાવવું જોઈએ અને એમાં ય વધારે વાંચતા શહેરોને રેન્કિંગ અપાય તો લોકો વાંચતા થાય. અને એટલું ય ચોક્કસ છે કે લાંબુ કોઈ વાંચતું નથી. જેટલું ટૂંકાણમાં લખાય એટલું વધારે વંચાય. અને આપણે વાંચીએ તો કયું પુસ્તક વાંચવું? એ ય ખબર હોતી નથી. પહેલાં તો એવી વાત થતી કે આ પુસ્તક મેં વાંચ્યું, સારું છે, તમે પણ વાંચો. હવે આપણી વાતચીતમાં પુસ્તકોનો ઉલ્લેખ તો હવે થતો જ નથી. ફિલ્મ્સનાં સ્ટાર રેટિંગ આવે એમ પુસ્તક વિષે નિયમિત અવલોકન થાય તો આપણને ખ્યાલ આવે કે આ વંચાય અને આ ન વંચાય. ગુજરાતી સાહિત્ય ડિજિટલ થતું જાય છે. સારી વાત છે. ડિજિટલ હશે તો ક્યારેક તો વંચાશે. ઈ-બૂક્સ હવે ગુજરાતીમાં ઉપલબ્ધ થવાની શરૂ થઇ છે. જો કે પુસ્તકનું મહત્વ ઘટશે નહીં. અંગ્રેજ કોમેડિયન એક્ટર સ્ટીફન ફ્રાયનાં મતે લિફ્ટ કે એસ્કેલેટર આવવાથી દાદરનું મહત્વ ઓછું થયું નથી એમ ડિજિટલ પુસ્તક આવવાથી કાગળ પૂંઠાના પુસ્તકોનું મહત્વ ઘટશે નહીં. હા, આપણે આપણી અભણતા દાખવીશું તો ગ્રંથો લુપ્ત થઇ જશે. પુસ્તકિયું જ્ઞાન નહીં હોય તો પછી વ્યવહારુ જ્ઞાન પણ નહીં રહે…
Books are lost virtually in the virtual world..A thought provoking article published today in Gujarat Samachar..

 

Image may contain: 1 person, sitting and indoor

2 ટિપ્પણીઓ

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ

સમયપાબંદ સલામત શહેરી પરિવહન સેવાનો વિકાસ / પરેશ વ્યાસ

સમયપાબંદ સલામત શહેરી પરિવહન સેવાનો વિકાસ
ગયા અઠવાડિયે હૈદરાબાદમાં ઊબર કારમાં એક મહિલા એરપોર્ટ જઈ રહી હતી. કાર આઉટર રીંગ રોડ પર પહોંચી ત્યારે ડ્રાઈવરે કારને ધીમી પાડી, એ રીઅર-વ્યૂ મિરરમાં જોતો રહ્યો અને ચાલુ ગાડીએ હસ્તમૈથુન કરતો રહ્યો. મહિલાએ હિંમત કરીને બૂમાબૂમ કરી. ડ્રાઈવરને ગાડી ઊભી રાખવા કહ્યું. ડ્રાઈવરે ગાડી ઊભી તો રાખી. સ્ત્રી એમાંથી ઊતરી પણ ગઈ. પણ એ ત્યાં જ ઊભો રહ્યો. એની સામે તાકી તાકીને જોતો રહ્યો. આખરે મહિલાએ મોબાઈલ ફોનથી ફોટો લીધો, પોલિસ કેસ કરવાની ધમકી આપી ત્યારે એ ત્યાંથી ગયો. બીજું વાહન ન મળે ત્યાં સુધી એ અસહાય હતી. એને બીક લાગી રહી હતી કે રખેને એ ડ્રાઈવર પાછો ફરે અને… જો કે એને બીજી ગાડી મળી અને એ સમયસર એરપોર્ટ પહોંચી શકી.
આપે ટીવી પર ઊબરની જાહેરાત જોઈ હશે. ઊબરનાં એક બુઝુર્ગ ડ્રાઈવર ઉબડખાબડ રસ્તા પર એટલાં માટે ગાડી ધીમે ચલાવે છે કારણ કે પાછલી સીટ પર એક ગર્ભવતી સ્ત્રી મુસાફરી કરી રહી છે. પાછળ આવતી ટ્રક સતત હોર્ન મારે છે પણ ડ્રાઈવર એને ગણકારતો નથી. ઊબર તમારી સંભાળ લે છે એવો દાવો કરવામાં આવે છે. ઇસે અપની હી ગાડી હી સમઝિયે…. ખરેખર સ્થિતિ શું છે? ઊબરની પોતાની કોઈ ગાડી હોતી નથી. એનાં કોઈ ડ્રાઈવર હોતા નથી. જે છે એ એનાં પાર્ટનર ડ્રાઈવર છે. હૈદરાબાદ જેવી ઘટના બને છે તો તેઓ પાર્ટનર ડ્રાઈવરને છૂટા કરીને સંતોષ માની લે છે. આવી ફરિયાદ માત્ર ભારતમાં જ છે એવું નથી. અમેરિકામાં ટેક્સાસ કે યુકેમાં લંડનમાં પણ ઊબર સામે સરકાર અથવા ન્યાયાલયે પ્રતિબંધનું હથિયાર અજમાવ્યું છે. ઊબર નિયમોનું પાલન નથી કરતું એવી ફરિયાદ છે.
‘ઊબર’નો અર્થ થાય છે મુઠ્ઠી ઊંચેરું. હોવું જોઈએ એનાથી વધારે સારું. પણ ઊબર વિષે ક્યારેક સામાન્ય અનુભવ પણ સારા નથી હોતા. જો તમે બૂક કરાવો તો એ વાહન તમને સમયસર મળી જ જાય એવી વ્યવસ્થાની કોઈ ગેરંટી નથી. ડ્રાઈવર બીજી વર્દીમાં હોય ત્યારે પણ વર્દી સ્વીકારી લે છે. પછી એપ પર પાંચ મિનીટથી સાત અને સાતની દસ મિનીટ થાય તો નવાઈ નથી. વળી ડ્રાઈવર ફોન કરીને પૂછે કે ક્યાં જવું છે? જો તમે નજીકનું સ્થાન કહો તો તમને કહે કે તમે કેન્સલ કરી દો. એમને આવતા વાર લાગશે. પાંચ મિનીટ પછી તમે કેન્સલ કરાવો તો તમને પચાસ રૂપિયાનો દંડ થાય. એરપોર્ટ જવું હોય તો ઊબર પર ભરોસો મૂકવો જોખમ છે. ફ્લાઈટ ચૂકી જવાય. ઇસે અપની ગાડી સમઝિયે કે અપની ગાંડી સમઝિયે, તે સમજાતું નથી. સરકાર હોય તો ફરિયાદ કરાય. અહીં તો કોઈ સાંભળતું નથી. સલામતી અને ભારોસાપાત્રતાની કોઈ ગેરંટી નથી.
શું કરવું? અમેરિકાનાં પૂર્વ ટ્રાન્સપોર્ટ સેક્રેટરી એન્થોની ફોકસ કહે છે કે ટ્રાન્સપોર્ટેશનનાં નવીન સુધારા વિચારો સરકાર કે ઔદ્યોગિક સંસ્થાનો પાસેથી આવે એ જરૂરી નથી. ઘણાં સ્માર્ટ લોકો છે જે ગ્રેટ આઈડીયા આપી શકે છે. અત્યારે મુશ્કેલી એ છે કે લોકો પાસે લાસ્ટ માઈલ કનેક્ટિવિટી નથી. ઘરથી બીઆરટીએસ બસ સ્ટોપ સુધી કોઈ વ્યવસ્થા હોય તો બીઆરટીએસમાં મુસાફરી અનુકૂળ છે. દરેક બસ સ્ટોપ પર સાઈકલ કે મોટરસાઈકલ પાર્કિંગની વ્યવસ્થા ના થઇ શકે? શહેર વિકસે એટલે ટ્રેનના પાટા પર ફ્લાઈઓવર બનતા જાય. પણ એ પાટા પર સ્થાનિક ટ્રેન દોડાવી ના શકાય? દૂર અંતરની અમુક ટ્રેનને થોડી મિનીટનું સ્ટોપેજ ન આપી શકાય? એવા સ્ટેશન પર પણ પાર્કીંગની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. જે માળખાકીય સુવિધા છે એનો મહત્તમ ઉપયોગ થતો નથી. ભરપૂર વિકાસ છે પણ નાની વાતમાં કોઈને રસ નથી.
વાહનનાં ધૂમાડાનું પ્રદૂષણ વધી રહ્યું છે. તમામ ડીઝલ કે પેટ્રોલ વાહનો પર પ્રતિબંધ આવી રહ્યા છે. નોટબંધી અને જીએસટી પછી આ મોટું વિક્ષેપકારી સરકારી પગલું હશે. તે પહેલાં આંતરિક શહેરી પરિવહન વ્યવસ્થા મજબૂત થાય તો સારું. નહીંતર ‘હું વિકાસ છું’-માંથી ‘વિકાસ ગાંડો થયો છે’ થતાં વાર લાગતી નથી. હેં ને?!

My article about urban public transport nightmare Uber experience published today

Image may contain: text

Leave a comment

Filed under પરેશ વ્યાસ, પ્રકીર્ણ

ભૂલ ગયા સબ કુછ…પરેશ વ્યાસ

 

 

જર્મનીનાં ફ્રેન્કફર્ટ શહેરમાં એક ભાઈ પોતાની કાર ક્યાં પાર્ક કરી?- એ જ ભૂલી ગયા. લો બોલો! એમને લાગ્યું કે કાર ચોરાઈ ગઈ હશે. ફરિયાદ ય કરી’તી પણ કાર મળી નહોતી. આ વાત ઈ.સ.૧૯૯૭ની હતી. તાજા સમાચાર છે કે આજે વીસ વર્ષ પછી એ કાર એક જૂના મકાનનું ડીમોલીશન કરતી વેળાં એનાં ગેરેજમાં હેમખેમ પાર્ક કરેલી મળી આવી. ચલતીકા નામ ગાડી કહેવાય પણ આ ગાડી પડી પડી કટાઈ ગઈતી. બેકાર થઇ ગયેલી કાર પછી ભંગારમાં દઈ દેવાઈ. શું આપણાં મગજ ય ભૂલાઈ ગયેલાં ભંગાર થઇ ગયા છે?
સાંપ્રત સમયમાં ભૂલક્કડતા વધતી જાય છે. ડાબે હાથે ક્યાંક કાંઈક મુકાઈ જાય છે, જે જરૂર પડ્યે ગોતવા છતાં મળતું નથી. કારણ દેખીતું છે. આપણને યાદ કરવાની તો હવે ટેવ જ નથી. મગજને હવે આપણે કસતા નથી. કોઈ જાણીતું ગીત સાંભળો તો વિચાર આવે કે કઈ ફિલ્મનું છે? પણ એ માટે આપણે મગજ કસવાની કોશિશ કતઈ કરતાં નથી. આપણે તરત જ ફોનવગાં થઈને, ગીતનાં શબ્દો ગૂગલ કરીને, પળવારમાં જાણી લઈએ છીએ કે આ ગીત કઈ ફિલ્મનું છે. પછી ખ્યાલ આવે કે ઓહો, આ ફિલ્મ તો આપણે ઘણીવાર જોઈ હતી. તોય નામ કેમ ના યાદ આવ્યું? પહેલાં ઘણાં ફોન નંબર મુંહજબાની યાદ હતા, મોબાઈલ ફોનનાં આવવાથી હવે કોઈ નંબર યાદ રહેતા નથી. રાંધવા માટે કાંઈક લેવા ફ્રિજ ખોલીએ તો શું લેવા ખોલ્યું?- એ યાદ રહેતું નથી. એવું જ ચાવીનું છે. ચાવી ક્યાં મુકી?- એ યાદ રહેતું નથી. ઔર-ચાબી-ખો-જાયમાં હવે કોઈ રોમાન્સ રહ્યો નથી. રહ્યોસહ્યો રોમાન્સ હવે ટેન્સનમાં તબદીલ થઈ ગયો છે. ચહેરા પણ હવે યાદ રહેતાં નથી. કોઈ મળે ત્યારે ‘અમને ના ઓળખ્યાં?’ યક્ષપ્રશ્ન બનીને કનડે છે. યાદદાસ્તને લૂણો લાગી ગયો છે. મગજ હવે ચાલતું નથી. અને આ છાતી ફૂલે એવી વાત જરાય નથી.
મેમરી (સ્મરણશક્તિ) બે પ્રકારની હોય છે. એક લાંબા ગાળાની અને બીજી ટૂંકા ગાળાની. ટેકનોલોજી અને કલ્ચર વિષયનાં નિષ્ણાંત લેખક નિકોલસ કાર્ર લખે છે કે ટૂંકા ગાળાની મેમરી એ વર્કિંગ મેમરી છે. એની સ્ટોરેજ કેપેસિટી માર્યાદિત છે. એમાંથી તારવેલાં તથ્યો અને અનુભવો આપણે આપણી લાંબા ગાળાની મેમરીમાં ટ્રાન્સફર કરીએ છીએ, જેથી ભવિષ્યમાં એનો ઉપયોગ કરી શકીએ. પણ ઈન્ટરનેટ સતત ડિસ્ટર્બ કરે છે. ઈન્ટરનેટ મેનકા છે. આપણે તપ કરતા હોઈએ ત્યારે કેટકેટલી કમનીય ચેષ્ટા કરીને આપણું ધ્યાનભંગ કરે છે. ધ્યાન તૂટે એટલે જે જોયું, જે જાણ્યું તે વર્કિંગ મેમરીમાંથી ભૂંસાઈ જાય. લાંબા ગાળાની મેમરીમાં જે જતું નથી, તે યાદ રહેતું નથી. આપણને છાશવારે ફોટા લેવાની આદત છે. મોબાઈલ ફોન તો તે દ્રશ્ય યાદ રાખે છે પણ આપણી આંખોએ શું જોયું?- એ મગજને યાદ રહેતું નથી. માહિતી ધોધમાર છે. આપણું પવાલું નાનું છે. ટૂંકા ગાળાની મેમરી છલકાઈ જાય છે. એક સાથે ઘણું કરવા જઈએ છીએ પણ એકેયમાં ભલીવાર રહેતો નથી. ટૂંકમાં ટેકનોલોજી મગજની એક્સ્ટર્નલ હાર્ડડિસ્ક થઇ ચૂકી છે. મગજને કસરત મળતી નથી. મગજ બહેર મારી જાય છે. યુવા પેઢીને પણ હવે આધેડ વયનાં લોકોની માફક, આજે કઈ તારીખ છે?- તે યાદ રહેતું નથી.
શું કરવું? આરોગ્યપ્રદ ખાઓ, કસરત કરો અને મોબાઈલ ફોનનો ઉપયોગ ઓછો કરો, એ સર્વગ્રાહી સત્ય છે. પણ ભૂલવાનું ટાળવા, રોજ મગજ કસાય એવી રમત રમવી જરૂરી છે. જેમ કે કોઈ કોયડો, કોઈ ક્રોસવર્ડ પઝલ.. અને હા, કંઈક નવું કૌશલ્ય શીખો. જેમ કે મ્યુઝિક, ગાર્ડનિંગ. ભરત-ગૂંથણ પણ કરી શકો. મગજનું મલ્ટી-ટાસ્કિંગ બહુ કર્યુ. હવે એક કામ તો સરખું કરીએ. તો જ મગજને યાદ રાખવાની ટેવ પડે. અલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇનની ભવિષ્યવાણી સાચી પડી રહી છે. ટેકનોલોજી માનવીય ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા પર એવી તો હાવી થઇ જશે કે દુનિયા આખી ઈડિયટ્સ લોકો ભરાઈ જશે. ચોથો વાંદરો થવાનું ટાળો. સારું વાંચો, વિચારો, યાદ રાખો. રીડ એન્ડ રીમેમ્બર, ગિવ એન્ડ રીમેમ્બર, ફર્ગિવ એન્ડ… રીમેમ્બર !

Absent mindness is on the rise because we have gadgets thinking for us …Mind has become external hard disk..

Image may contain: car and outdoor

[03/12, 8:33 AM] Paresh Vyas: Absent mindness is on the rise because we have gadgets thinking for us …Mind has become external hard disk..

Leave a comment

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ, પ્રકીર્ણ

જુગાડ: કામ ચાલી જાય એવા ક્રિએટિવ નુસખાઓ / પરેશ વ્યાસ

જુગાડ: કામ ચાલી જાય એવા ક્રિએટિવ નુસખાઓ

पोथी पढ़ पढ़ जगमुआ सेटल हुआ ना कोई
ढाई आखर जुगाड़ का पढ़े तो सेटिंग होय
यहां वहां से जहां जहां से जो उखड़े उखाड़
कर ले जुगाड़ कर ले कर ले कोई जुगाड़
-मुन्ना धीमान; फिल्म ‘फुकरे’
વાત સાચી છે. ઉમ્મીદ પર નહીં, આ દુનિયા જુગાડ પર કાયમ છે. ‘જુગાડ’ શબ્દ ઓક્સફોર્ડ ઇંગ્લિશ ઓનલાઈન ડિક્સનરીમાં શામેલ થયો. બાપુ, બચ્ચા, ગુલાબજાંબુ, ચમચા, દાદાગીરી, નાટક, ટાઈમપાસ, અન્ના, અબ્બા સહિત ૭૦ જેટલા ‘દેશી’ શબ્દો હવે ‘ઇંગ્લિશ’ થઇ ગ્યા. ભાષાનાં બૂટલેગરો ય હવે સોફેસ્ટીકેટેડ થઇ ગ્યા, લો બોલો!….જુગાડ શબ્દ જો કે ઘણાં બધા અર્થ લઈને આવે છે. શું છે આ ‘જુગાડ’(Jugaad)નો જુગાડ?
જુગાડ શબ્દનાં મૂળમાં સંસ્કૃત શબ્દ ‘યોગ’ છે. વિકિપીડિયા અનુસાર સંસ્કૃત શબ્દ યોગ મૂળ ‘યુજ’માંથી ઉતરી આવ્યો છે. યુજ એટલે નિયંત્રણ મેળવવુ, વર્ચસ્વ મેળવવું કે સંગઠિત કરવું. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો યોગ એટલે જોડવું, સંગઠિત કરવું, એકત્ર કરવું, જોડાણ કરવું અથવા તો એવી કોઈ ઉપયોગી પદ્ધતિ જે કાંઈ નવું કરે. એ પરથી ‘યુક્ત’ એટલે જોડેલું કે જોડાયેલું કે શામેલ. દાખલા તરીકે કેસર યુક્ત ચ્યવનપ્રાસ. યુજ પરથી આવેલો શબ્દ ‘યુક્તિ’નાં બે અર્થ; એક જોડાવું અને બીજું ચાલાકી કે ચતુરાઈ. કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં જે ચાલાકીથી જોડે, વર્ચસ્વ મેળવે એને ‘યુગાડ’ કર્યો, એવું કહેવાય. ભારતની ઘણી ભાષાઓમાં, ઘણાં શબ્દોનાં અક્ષર ‘ય’ અને ‘જ’ એકબીજાને બદલે વપરાય છે. અર્થ એ જ રહે. જેમ કે યાત્રા અને જાત્રા, યોગી અને જોગી, યમ અને જમ. એમ યુગાડ અને જુગાડ. જે જોડે તે જુગાડ. કોઈ ખેપાની માણસ કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં ચતુરાઈથી રસ્તો કાઢે એણે જુગાડ કર્યો એમ કહેવાય. જુગાડ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ કદાચ ‘જગ્ગરનોટ’ (મોટું દુનિર્વાર બળ અથવા મહાકાય યંત્ર કે વાહન) જેવા ભારતીય મૂળનાં ઇંગ્લિશ શબ્દ પર પણ આધારિત હોય એમ મનાય છે. ઇંગ્લિશ શબ્દ જગ્ગરનોટ ભગવાન જગન્નાથ પરથી આવ્યો છે. પુરીમાં થતી ભગવાન જગન્નાથજીની રથયાત્રામાં વિશાળ માનવ મહેરામણ વચ્ચે લાકડાનાં તોતિંગ રથનું ચાલવું ય એક જાતનો જુગાડ જ છે; જે આપણે જ કરી શકીએ. હેં ને?
ઓક્સફોર્ડ ડિક્સનરીમાં એનો અર્થ છે કોઈ પણ પ્રશ્નનાં ઉકેલ માટે મોકળું વલણ. સાધનો મર્યાદિત હોય, સંસાધનો મર્યાદિત હોય, મૂડી મર્યાદિત હોય છતાં પણ કાંઈ નવીન શોધી કાઢે, જેથી કામ ચાલી જાય. કોઈ માણસ વર્ષોથી સ્થાપિત પ્રણાલિકામાં સારા ફેરફાર કરીને સામાન્ય માણસનું જીવન બહેતર બનાવી શકે તો એણે જુગાડ કર્યો, એમ કહેવાય. કોઈ ક્રિએટિવ વિચાર, કંઈક આઉટ-ઓફ-બોક્સ થિન્કિંગ (સામાન્યથી કાંઈ અલગ) પણ જુગાડ હોઈ શકે. પશ્ચિમી દેશોમાં નવી શોધ પાછળ કેટકેટલું સંશોધન થાય અને એમાં કેટલાં ય વર્ષો નીકળી જાય. કેટલોય ખર્ચ થાય. આપણને એ બધું ન પોષાય પણ આપણું જુગાડું દિમાગ એવો તો હલ કાઢે કે કામ ચાલી જાય. સાદો, સસ્તો અને સારો રસ્તો જે કદાચ ટકાઉ ન પણ હોય પણ કામ ચાલી જાય એ જુગાડ. જુગાડનાં છ આયામ છે. વિષમતાને અવસરમાં ફેરવવી, લઘુત્તમ સાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ, ફ્લેક્સિબલ વિચાર અને ફ્લેક્સિબલ આચાર, ગૂંચવાડા વિનાની સિમ્પલ વાત, હાંસિયાનો ય ઉપયોગ કરી લેવો અને સૌથી અગત્યનું..અપને દિલકી સુનો….
ગરમી છે. શાવરમાં નહાવું છે. તો પાઈપની ઉપર કાણાં પાડેલી કોલ્ડ ડ્રિન્કની પ્લાસ્ટિક બોટલ ચઢાવી દો એટલે દેશી શાવર તૈયાર. ભૂખ લાગી છે પણ ઘરમાં ગેસ ખલાસ થઇ ગયો છે તો નાની પાતળી થાળી નીચે કાગળ સળગાવીને એની ગરમીથી ઈંડાની ઓમલેટ નહીં તો હાફ-ફ્રાય તો બનાવી જ શકાય. દાઢી કરવી છે પણ અરીસો તૂટી ગયો છે તો મોબાઈલને સેલ્ફી મોડમાં મુકીને ચહેરા પર અસ્ત્રો ફેરવી શકાય. મંદિરમાં ચપ્પલ ચોરાઈ જાય છે તો તાળું લઈને જવું અને બહાર યોગ્ય જગ્યાએ તાળું વાસી દેવું. મનને શાંતિ થઇ જાય અને ભગવાનની મૂર્તિ સામે શીશ નમાવીએ ત્યારે ચપ્પલ ચોરીની કોઈ બીક જ ના રહે. આ જુગાડ કાંઈ આગળ વધે તો વિજ્ઞાન અને પ્રાદ્યોગિકી વિભાગ, કેન્દ્ર સરકારની નેશનલ ઇનોવેશન ફાઉન્ડેશન (રાષ્ટ્રીય નવપ્રવર્તન પ્રતિષ્ઠાન) દર બે વર્ષે દેશી સંશોધનોને એવોર્ડ પણ આપે છે. આ વર્ષે મેઘાલયના ગ્રામવાસીઓને એવોર્ડ મળ્યો છે. મેઘાલયનાં જંગલમાં વરસાદ પડે ત્યારે આદિવાસીઓને પાણીનાં નાલા ક્રોસ કરવામાં તકલીફ પડે. એમણે રસ્તો કાઢ્યો કે કાંઠે આવેલાં તોતિંગ ઝાડના વડવાઈ જેવા જીવતા મૂળને જોડીને પૂલ બનાવી દીધો. પથ્થર સિમેન્ટની શી જરૂર છે? જમ્મુકાશ્મીરનાં મોહમ્મદ રફિકે છીણી-હથોડી-કરવત- કુહાડી- ડિસમિસ ઓલ-ઇન-વન ઓજાર બનાવ્યું, એને ય ઓણ સાલ ઇનામ મળ્યું છે. ઘણાં ખેતીવાડીના ઓજારોને પણ ઇનામ મળ્યા છે. ૨૦૦૯મા રાજકોટનાં મનસુખભાઈ પ્રજાપતિને વગર વીજળીએ ચાલતા મીટ્ટી-કૂલ ફ્રિજ માટે ઇનામ મળ્યું હતું. આપણા જુગાડની નોંધ જગત આખું લે છે.
જુગાડું સંસ્કૃતિનાં વિરોધીઓ પણ ઘણાં છે. તેઓનાં મતે ઇન્ડિયન મેન્ટાલિટી જ જુગાડું છે. એટલે જ આપણે કોઈ દુનિયાની તસ્વીર બદલી નાંખે એવી વૈજ્ઞાનિક શોધ કરી શકતા નથી. બહુ ઓછા ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને નોબેલ પારિતોષિક મળ્યા છે. જુગાડ વૈજ્ઞાનિક શોધખોળ ટાળવાની વાત છે. જુગાડ શોર્ટકટ છે. જુગાડ કૂવામાં થતી દેડકાંગીરી છે. હશે ભાઈ, અમે એવા રે અમે એવા રે, તમે કહો તો ભાઈ તેવા રે પણ…. એ નક્કી કે અમને વહાલાં અમારા જુગાડ રે …

શબ્દ શેષ:
“ડિગ્રીનું નહીં હોવું એક રીત સારી વાત છે. જો તમે ડોક્ટર કે એન્જીનિયર હો તો એ જ નોકરી કરી શકો. પણ જો તમારી પાસે ડીગ્રી ન હોય તો તમે કાંઈ પણ કરી શકો.” – સેલ્ફ-હેલ્પ બુક્સનાં બેસ્ટ સેલિંગ લેખક અને મોટીવેશનલ સ્પીકર શિવ ખેરા

Jugaad is one of 70 words of indian origin

Image may contain: one or more people and outdoor

1 ટીકા

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ

સ્પિન ડોક્ટર: રાજકારણીની સારી જાહેર છબીનો જાળવનારો / પરેશ વ્યાસ

સ્પિન ડોક્ટર: રાજકારણીની સારી જાહેર છબીનો જાળવનારો
પડદો હટાવી દઉં તો નહીં ઓળખી શકો
નાટક બતાવી દઉં તો નહીં ઓળખી શકો – મિલિન્દ ગઢવી
રાજકારણી ઓઝલ પડદામાં મુકામ કરે છે. પડદા જો ઊઠ ગયા તો ભેદ ખૂલ જાયેગા…. એવું જો કે જરાય નથી. પડદો હટાવો તો તમે એમને જોઈ શકો પણ એમને ઓળખી શકવા અસંભવ છે. કારણ કે એમની છબી કાયમ સાફસુથરી રાખવા ખાસ પ્રકારનાં સફાઈ કામદારો સતત કામ કરી રહ્યા હોય છે. આ ખાસ સફાઈ કામદારોને ઇંગ્લિશ ભાષામાં સ્પિન ડોક્ટર (Spin Doctor) કહે છે. રાજકારણીઓને એમની જરૂરિયાત અત્યારે વધારે છે કારણ કે અત્યારે પંચવર્ષીય ચૂંટણીનાં પડઘમ વાગી રહ્યા છે. રાજકારણીઓની માઠી છે. હવે દોડવું પડશે. કમૂરતામાં મત માટે ભીખવું પડશે. પણ પછી તો પાંચ વર્ષો માટે નિરાંત. હેં ને?
ગુજરાતમાં બે મુખ્ય પક્ષની પરંપરા રહી છે. ચૂંટણીમાં રાજકારણીઓ ભૂતકાળ માત્ર વાગોળતા નથી હોતા, ઓકતાં પણ હોય છે. એમણે કરેલી ઊલટી ગંધાય છે પણ આપણે એ બદબૂને ઝેલ્યાં સિવાય કોઈ છૂટકો નથી. હવે આક્ષેપો અને પ્રતિઆક્ષેપોની વણથંભી વણઝાર ચાલતી રહેશે. મીડિયા અને સોશિયલ મીડિયા ભારે એક્ટિવ થઇ ગયા છે. ક્યાંક કોઈ સ્ટાર નેતા બોલવામાં બફાટ કરે અથવા તો એમનાં કૌભાંડ બહાર આવે એટલે એમનો જાહેર બચાવ કરવાની વ્યૂહરચના ગોઠવવી પડતી હોય છે. આવા ટાણે મીડીયાને અથવા તો લોકોને મેનેજ કરવા માટે એક્સપર્ટ લોકો ઉર્ફે સ્પિન ડોક્ટર્સની ફોજ ઉતારવી પડતી હોય છે. એ પૈકી કેટલાંક તો રદિયો સ્પેશ્યાલિસ્ટ હોય છે. ગમે તેવી શરમનાક સ્થિતિ આવી પડે, બચાવની કોઈ દેખીતી ગુંજાઈશ ય ના હોય તો પણ વાતને વતેસર બનતી રોકવામાં તેઓ પાવરધાં હોય છે. નીકળેલી વાત દૂ…ર તલક ન જાય, એની કાળજી તેઓ લે છે. તેઓ પોતે રાજકારણી હોતા નથી. પણ રાજકારણીઓની પડખે તેઓ સતત ઊભા હોય છે.
સ્પિન ડોક્ટર એટલે એવી પબ્લિક રીલેશન વ્યક્તિ જે કોઈ પેઢી, રાજકીય પક્ષ કે પછી કોઈ પણ ખ્યાતનામ વ્યક્તિનાં ભૂલથી બોલાઈ ગયેલાં શબ્દો અથવા તો એમનાં જાહેર થયેલાં અપકૃત્યોનું સાનુકૂળ, લાભકારક અને પ્રશંસાત્મક અર્થઘટન એ રીતે જાહેર કરે કે નકારાત્મક પબ્લીસીટીની અસર ઘટે અથવા દૂર થાય. લોકોની યાદદાસ્ત ટૂંકી હોય છે. લોકોને ભૂલી જવાની બીમારી પણ હોય છે. સ્પિન ડોક્ટર એટલે જ તો સફળ થાય છે. સ્પિન ડોક્ટર શબ્દ ૧૯૮૦નાં દાયકાથી ચલણમાં આવ્યો છે. તે સમયે નિવેદન કે પ્રચાર માટે ‘સાઉન્ડ બાઇટ્સ’ (બોલેલું રેકર્ડ કરવું)ની પ્રથા ચાલુ થઇ હતી. ‘સ્પિન ડોક્ટર’ શબ્દસમૂહમાં બે શબ્દો છે એમાં બીજો શબ્દ ડોક્ટર આપણે જાણીએ છીએ. ડોક્ટર શું કરે? શરીરની મરામત કરે, બીમારી દૂર કરે, સાજા કરે. સ્પિન ડોક્ટર પણ નકારાત્મક પબ્લિસિટીનાં રોગથી પોતાનાં ‘દર્દી’ને સાજા કરે છે. હવે પહેલાં શબ્દ ‘સ્પિન’ની વાત. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર સ્પિન(-અ-યાર્ન) એટલે ‘રૂ, ઊન, ઇ. કાંતવું, સૂતર કાંતવું, ઝીણા રેસા જેવા પદાર્થ વડે જાળ વણવી, વાર્તા ઇ. કહેવી કે બનાવવી.’ આ ‘બનાવવી’ ક્રિયાપદ અગત્યનું છે. પહેલાનાં જમાનામાં નાવિકો દરિયો ખેડવા દૂર દૂર જતા. નવરાશનાં સમયમાં તેઓ રૂ કે ઊન કાંતતા એટલું જ નહીં જાત જાતની વાતો ય કાંતતા. જ્યારે વતન પાછાં ફરતા ત્યારે એમની પાસે એવા દરિયાઈ પરાક્રમોની, એવાં વિસ્મયકારી અનુભવોની વાતો હતી જે આમ હતી તો ઉપજાવી કાઢેલી વાતો પણ એનું ખોટાંપણું સાબિત શી રીતે થઇ શકે? આવી જંગ જીત્યા કે ખજાનો લૂંટ્યા કે માંડ બચ્યા-ની વાતો…. જાણે કે સૂતરનાં તાંતણે કહી હોય એવી કૌતુકભરી કહાણી. લોકો પછી કહેતા કે આ તો સ્પિન થયેલી વાતો છે. મૂળમાં આ વાત હતી કાંતવાની, પછી એ રૂ હોય કે વાર્તા. આમ વાતોથી ‘સ્પિન’ કરીને મોટાં માણસ, રાજકારણી કે ધંધાદારી પેઢીને એમની બીમારીમાં એક ડોક્ટરની જેમ સાજાનરવાં કરી દે, એ કહેવાય સ્પિન ડોક્ટર.
સ્પિન એક જાતનો પ્રોપેગંડા છે. સિદ્ધાન્ત કે માહિતીના પ્રસારનું સાધન, પ્રચાર, પ્રચાર દ્વારા ફેલાવેલી ભ્રામક માહિતી, જાહેરખબર વગેરે એટલે પ્રોપેગંડા…. ગંદા હૈ પર ધંધા હૈ! સ્પિન ડોક્ટર બગડેલી વાતનું સમારકામ કરી એને ફરીથી ચોકઠાંમાં બેસાડે (રીફ્રેમ), પુન:સ્થાપન (રીપોઝીશન) કરે, અથવા તો લોકોની સમજશક્તિને એ રીતે તબદીલ કરે (મેનિપ્યુલેટ) કરે કે લોકોને લાગે કે ઓલ ઇઝ્ઝ વેલ..પછી તો લોકો એ રાજકારણી ઉપર ઓળઘોળ થઇ જાય. સ્પિન ડોક્ટર આ રીતે પોતાનાં પોલિટીકલ કે કોર્પોરેટ ક્લાયન્ટને સાજા કરે અથવા રોગનાં લક્ષણો કામચલાઉ રીતે ડામી દેય. સ્પિન ડોક્ટરની ટેકનિક શું હોય છે? અમુક વાત જ કહે, અમુક વાત જાણી જોઇને છુપાવે. વિરોધીની વાત ખોટી છે એમ પણ ન કહે અને રદિયો ય આપી દિયે. માફી ય માંગે તો કેવી માંગે? ‘તમને એવું લાગ્યું હોય તો સોરી.’ એટલે ભૂલ છે પણ એ ભૂલ મેં કરી નથી. છતાં તમને એવું લાગતું હોય તો માફ કરી દ્યો (નહીંતર થાય તે કરી લો…!) અથવા કહે કે વિરોધીને કાંઈ પૈસાભારની ય ખબર પડે છે? હાલી હું નીકળ્યાં? અથવા તો મૂળ પ્રશ્નનો જવાબ જ ના આપે? કાંઈ બીજી બીજી વાત જ કર્યા કરે. અથવા અણગમતા સમાચાર એવે સમયે આપે કે જ્યારે અન્ય કોઈ મોટા સમાચાર ચર્ચામાં હોય. લોકોનું ખાસ ધ્યાન પણ ના હોય.
એવું મનાતું હતું કે ઈન્ટરનેટનાં કારણે સ્પિન ડોક્ટરનું મહત્વ ઘટી જશે. કારણ કે એમનો જૂઠો બચાવ પળમાં પકડાઈ જશે. પણ એવું થયું નથી. હવે તો સ્પિન ડોક્ટર વધારે મહત્વનાં બની ગયા છે. તમારા વોટ્સ એપ, ફેસબુક કે ટ્વીટર જે જે રાજકીય સંદેશાઓ આવી રહ્યા છે એમનાં સર્જક ખરેખર તો સ્પિન ડોક્ટર હોય છે. અબુધ જેવા આપણે, કાંઈ સમજ્યા વિના ફોરવર્ડ કરતાં રહીએ છીએ. જીએસટીની ટીકા કરતો મેસેજ ફોરવર્ડ કરો કે તરત જ મેસેજ આવે કે મોદીનો વિકલ્પ શું છે? વાત સાચી છે. દેશમાં અત્યારે તો કોઈ વિકલ્પ નથી. પણ ગુજરાતમાં ય કોઈ વિકલ્પ નથી? મને ખાતરી છે કે કોઈ સ્પિન ડોક્ટર આનો વિશ્વાસપ્રદ ઉત્તર તરત આપશે. ‘ આમાં જાણે એમ છે ને કે …….’
શબ્દ શેષ:
“ એ રાજકારણનો એક ભાગ જ છે. એ એટલાં માટે છે કે ખરેખર હોય એ કરતા સ્થિતિ ઘણી સારી છે એવું સતત (લોકોને) દેખાડી શકાય. સ્પિન ડોક્ટર શું છે, સિવાય કે સીરિયલ યુફેમાઈઝાર*?” –બ્રિટિશ લેખક અને બ્રોડકાસ્ટર નાઈજીલ રીસ ( *યુફેમાઈઝાર: કડવી વાતોને મધુર શબ્દોમાં કહેનારો, સૌમ્યોક્તિકાર)Election fever is slowly gripping…Role of spin doctor is crucial.. Please read all about Spin Doctor in my article Shabd sanhita published on Wednesday this week

No automatic alt text available.

Leave a comment

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ, પ્રકીર્ણ

સમયપાબંદ સલામત શહેરી પરિવહન સેવાનો વિકાસ / પરેશ વ્યાસ

સમયપાબંદ સલામત શહેરી પરિવહન સેવાનો વિકાસ
ગયા અઠવાડિયે હૈદરાબાદમાં ઊબર કારમાં એક મહિલા એરપોર્ટ જઈ રહી હતી. કાર આઉટર રીંગ રોડ પર પહોંચી ત્યારે ડ્રાઈવરે કારને ધીમી પાડી, એ રીઅર-વ્યૂ મિરરમાં જોતો રહ્યો અને ચાલુ ગાડીએ હસ્તમૈથુન કરતો રહ્યો. મહિલાએ હિંમત કરીને બૂમાબૂમ કરી. ડ્રાઈવરને ગાડી ઊભી રાખવા કહ્યું. ડ્રાઈવરે ગાડી ઊભી તો રાખી. સ્ત્રી એમાંથી ઊતરી પણ ગઈ. પણ એ ત્યાં જ ઊભો રહ્યો. એની સામે તાકી તાકીને જોતો રહ્યો. આખરે મહિલાએ મોબાઈલ ફોનથી ફોટો લીધો, પોલિસ કેસ કરવાની ધમકી આપી ત્યારે એ ત્યાંથી ગયો. બીજું વાહન ન મળે ત્યાં સુધી એ અસહાય હતી. એને બીક લાગી રહી હતી કે રખેને એ ડ્રાઈવર પાછો ફરે અને… જો કે એને બીજી ગાડી મળી અને એ સમયસર એરપોર્ટ પહોંચી શકી.
આપે ટીવી પર ઊબરની જાહેરાત જોઈ હશે. ઊબરનાં એક બુઝુર્ગ ડ્રાઈવર ઉબડખાબડ રસ્તા પર એટલાં માટે ગાડી ધીમે ચલાવે છે કારણ કે પાછલી સીટ પર એક ગર્ભવતી સ્ત્રી મુસાફરી કરી રહી છે. પાછળ આવતી ટ્રક સતત હોર્ન મારે છે પણ ડ્રાઈવર એને ગણકારતો નથી. ઊબર તમારી સંભાળ લે છે એવો દાવો કરવામાં આવે છે. ઇસે અપની હી ગાડી હી સમઝિયે…. ખરેખર સ્થિતિ શું છે? ઊબરની પોતાની કોઈ ગાડી હોતી નથી. એનાં કોઈ ડ્રાઈવર હોતા નથી. જે છે એ એનાં પાર્ટનર ડ્રાઈવર છે. હૈદરાબાદ જેવી ઘટના બને છે તો તેઓ પાર્ટનર ડ્રાઈવરને છૂટા કરીને સંતોષ માની લે છે. આવી ફરિયાદ માત્ર ભારતમાં જ છે એવું નથી. અમેરિકામાં ટેક્સાસ કે યુકેમાં લંડનમાં પણ ઊબર સામે સરકાર અથવા ન્યાયાલયે પ્રતિબંધનું હથિયાર અજમાવ્યું છે. ઊબર નિયમોનું પાલન નથી કરતું એવી ફરિયાદ છે.
‘ઊબર’નો અર્થ થાય છે મુઠ્ઠી ઊંચેરું. હોવું જોઈએ એનાથી વધારે સારું. પણ ઊબર વિષે ક્યારેક સામાન્ય અનુભવ પણ સારા નથી હોતા. જો તમે બૂક કરાવો તો એ વાહન તમને સમયસર મળી જ જાય એવી વ્યવસ્થાની કોઈ ગેરંટી નથી. ડ્રાઈવર બીજી વર્દીમાં હોય ત્યારે પણ વર્દી સ્વીકારી લે છે. પછી એપ પર પાંચ મિનીટથી સાત અને સાતની દસ મિનીટ થાય તો નવાઈ નથી. વળી ડ્રાઈવર ફોન કરીને પૂછે કે ક્યાં જવું છે? જો તમે નજીકનું સ્થાન કહો તો તમને કહે કે તમે કેન્સલ કરી દો. એમને આવતા વાર લાગશે. પાંચ મિનીટ પછી તમે કેન્સલ કરાવો તો તમને પચાસ રૂપિયાનો દંડ થાય. એરપોર્ટ જવું હોય તો ઊબર પર ભરોસો મૂકવો જોખમ છે. ફ્લાઈટ ચૂકી જવાય. ઇસે અપની ગાડી સમઝિયે કે અપની ગાંડી સમઝિયે, તે સમજાતું નથી. સરકાર હોય તો ફરિયાદ કરાય. અહીં તો કોઈ સાંભળતું નથી. સલામતી અને ભારોસાપાત્રતાની કોઈ ગેરંટી નથી.
શું કરવું? અમેરિકાનાં પૂર્વ ટ્રાન્સપોર્ટ સેક્રેટરી એન્થોની ફોકસ કહે છે કે ટ્રાન્સપોર્ટેશનનાં નવીન સુધારા વિચારો સરકાર કે ઔદ્યોગિક સંસ્થાનો પાસેથી આવે એ જરૂરી નથી. ઘણાં સ્માર્ટ લોકો છે જે ગ્રેટ આઈડીયા આપી શકે છે. અત્યારે મુશ્કેલી એ છે કે લોકો પાસે લાસ્ટ માઈલ કનેક્ટિવિટી નથી. ઘરથી બીઆરટીએસ બસ સ્ટોપ સુધી કોઈ વ્યવસ્થા હોય તો બીઆરટીએસમાં મુસાફરી અનુકૂળ છે. દરેક બસ સ્ટોપ પર સાઈકલ કે મોટરસાઈકલ પાર્કિંગની વ્યવસ્થા ના થઇ શકે? શહેર વિકસે એટલે ટ્રેનના પાટા પર ફ્લાઈઓવર બનતા જાય. પણ એ પાટા પર સ્થાનિક ટ્રેન દોડાવી ના શકાય? દૂર અંતરની અમુક ટ્રેનને થોડી મિનીટનું સ્ટોપેજ ન આપી શકાય? એવા સ્ટેશન પર પણ પાર્કીંગની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. જે માળખાકીય સુવિધા છે એનો મહત્તમ ઉપયોગ થતો નથી. ભરપૂર વિકાસ છે પણ નાની વાતમાં કોઈને રસ નથી.
વાહનનાં ધૂમાડાનું પ્રદૂષણ વધી રહ્યું છે. તમામ ડીઝલ કે પેટ્રોલ વાહનો પર પ્રતિબંધ આવી રહ્યા છે. નોટબંધી અને જીએસટી પછી આ મોટું વિક્ષેપકારી સરકારી પગલું હશે. તે પહેલાં આંતરિક શહેરી પરિવહન વ્યવસ્થા મજબૂત થાય તો સારું. નહીંતર ‘હું વિકાસ છું’-માંથી ‘વિકાસ ગાંડો થયો છે’ થતાં વાર લાગતી નથી. હેં ને?!

My article about urban public transport nightmare Uber experience published today

Image may contain: text

1 ટીકા

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ

સ્વીટનેસ એન્ડ લાઈટ: મીઠાશ અને પ્રકાશનો ઉત્સવ/ પરેશ વ્યાસ

સ્વીટનેસ એન્ડ લાઈટ:
મીઠાશ અને પ્રકાશનો ઉત્સવ

ઈલા, દિવાળી! દીવડા કરીશું;
તારા સર્યા વ્યોમ થકી અહીં શું ?
કેવા ફટાકા આ અહીં ફૂટે છે !
આ કાનના તો પડદા તૂટે છે.
– ચંદ્રવદન મહેતા

સુપ્રિમ કોર્ટ ના પાડે છે. ફટાકડાં ફોડવાં નહીં. કાનનાં પડદા તૂટવા ઊર્ફે નોઈઝ પોલ્યુશન તો ખરું જ. પણ આ અવાજનાં પ્રદૂષણમાં હવાનું પ્રદૂષણ ભળે ત્યારે ખેલ ખતરનાક થઇ જાય. ધુમાડો શ્વસી શ્વસીને ફેફસાં ફાટી જાય. ફટાકડાંનાં ધુમાડા સામે સુપ્રીમ કોર્ટ લાલ આંખ કરે છે. ચેતન ભગત ભલે હિંદુત્વની દૂહાઈ દેતા ફરે. પણ આપણે આ બદલાતા સમયમાં બદલાવવું જ જોઈએ. ફટાકડાં ત્યાગનું બીજું કારણ એ છે કે ફટાકડાં તો ચાઈનીઝ હોઈ શકે. આપણે દેશભક્ત હોઈએ તો ચીનનો વિરોધ તો આપણે કરવો જ પડે. અને ધૂમાડા પાછળ પૈસા ખર્ચવા કરતાં કોઈ ગરીબને ગિફ્ટ આપીને રાજી કરીએ એવી ભાવના ય હવે આવતી જાય છે. ઓણ સાલ અમે તો ભઇ સૌ ફટાકડાં રહિત માત્ર દીવડા કરીને દિવાળી ઊજવીશું. અને બીજું શું? બીજું તો મિષ્ટાન્ન. ગળ્યું એ ગળ્યું ને બાકી બધું બળ્યું. આપણે કામચલાઉ ધોરણે ભૂલી જવું કે સુગર સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકારક છે. દિવાળીમાં તે વળી ડાયાબીટીસ થતા હશે?!! દિવાળી એટલે જ મિષ્ટાન્ન. અમને એક મસ્ત મુહાવરો યાદ આવી ગયો ‘સ્વીટનેસ એન્ડ લાઈટ’ (Sweetness and Light).
સ્વીટનેસ એન્ડ લાઈટ ઇંગ્લિશ રૂઢિપ્રયોગ છે. ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર સ્વીટનેસ એટલે મીઠાશ, ગળપણ. લાઈટ એટલે તેજ, પ્રકાશ, અજવાળું, જ્યોતિ, દીપ, દીવો, દેવતા સળગાવવાની દીવાસળી કે કાકડો, તેજસ્વિતા, આંખનું તેજ, પ્રકાશનું હરકોઈ ઉદ્ગમસ્થાન સૂર્ય, મીણબત્તી, ઇ. જેવું અથવા ચમક. એક રૂઢિપ્રયોગ તરીકે સામાન્ય બોલીમાં જેનો અર્થ થાય છે એક અંગત ખુશીની ચેતના. મતલબ કે આપણે પોતે આનંદમાં હોઈએ, મઝા મઝા હોય અને પછી તો જલસો ઝાકઝમાળ… અલબત્ત અન્ય લોકો એનો અર્થ એવો ય કરે કે કાંઈ ઠેકાણાં તો છે નહીં, અને જાહોજલાલીની વાતો ઠોકે છે. પણ ભાઈ, બધું હોય ત્યારે તો બધા જલસો કરે, સાવ નજીવી ક્ષુલ્લક બાબતમાં ય જે જલસો કરે એ સાચી મીઠાશ અને એ જ સાચો પ્રકાશ. ક્યારેક આ મીઠાશ અને પ્રકાશ હળવા કટાક્ષ રૂપે પણ કહેવાય છે. જેમ કે ‘આમ તો બે જણ કાયમ ઝઘડે છે પણ અન્યની હાજરીમાં જાણે કે સઘળી સ્વીટનેસ એન્ડ લાઈટ છે.’ પ્રસિદ્ધ હાસ્ય લેખક પી. જી. વોડહાઉસ આ મુહાવરાનો એમનાં ટ્રેડમાર્ક હ્યુમર તરીકે ઘણી વાર ઉપયોગ કરી ચૂક્યા છે. પણ એનો મૂળ અર્થ એનાં બંને શબ્દોનાં શાબ્દિક અર્થમાં સમાયેલો છે. કવિ કવિતા શા માટે લખે છે? કવિતા ખુશી આપે છે અને જ્ઞાન પણ. ખુશી એટલે સ્વીટનેસ અને જ્ઞાન એટલે લાઈટ. ઓલ ધેટ સ્વીટનેસ એન્ડ લાઈટ, યૂ સી !
આપને ‘ગુલિવર્સ ટ્રાવેલ્સ’ યાદ છે? વેંતિયાંઓનાં દેશમાં જઈને વાર્તાનાયક ગુલિવર ક્યા ક્યા ગુલ ખીલાતે હૈ-ની રસપ્રદ વાર્તા. આ કથાનાં લેખક જ્હોનાથન સ્વિફ્ટની એક ખૂબ મઝાની નવલકથા છે ‘બેટલ ઓફ બૂક્સ’ (૧૭૦૪). એક પુસ્તકાલયમાં અલમારીમાં મૂકેલાં પુસ્તકો સજીવ થઈને સામસામે યુદ્ધે ચઢે છે. એક તરફ લેટિન, ગ્રીક જેવી ક્લાસિક ભાષાનાં પુસ્તકો અને બીજી તરફ બોલચાલની ભાષા ઇંગ્લિશમાં લખાયેલાં પુસ્તકો. એક તરફ જ્ઞાનીઓની ભાષા. પણ એને સમજી શકે એવાં કેટલાં? બીજી તરફ સાદી, સરળ, વ્યવહારૂ ભાષા. સૌ સમજી શકે. આ પુસ્તકોના યુદ્ધમાં ક્લાસિક ભાષાઓ બોલચાલની ભાષા પર હાવી થઇ જાય છે. કહે છે કે તમે તો વેંતિયાં છો. અમારે ખભે બેઠાં છો એટલે આગળ જોઈ શકો છો. પુસ્તકોનું યુદ્ધ હોય એટલે શબ્દયુદ્ધ જ હોય. ક્લાસિક પુસ્તક ‘ઈસપની કથાઓ’ એક મધમાખી અને એક કરોળિયા વચ્ચે થયેલી ચર્ચાની વાત માંડે છે. કરોળિયો કહે છે કે ‘મધમાખી પાસે પોતાનું કહી શકાય એવું કાંઈ નથી. જ્યારે હું તો સ્વયં મારા થુંકમાંથી જાળાંનું સર્જન કરું છું. મારું જાળું એ મારા અદભુત સ્થાપત્ય અને ગણિતકૌશલ્યનું પ્રતીક છે.’ મધમાખી જવાબ આપે છે કે ‘ભાઈ કરોળિયા, તારું જાળું તો તેં મારીને ખાધેલા જીવડાંઓનું ઝેર છે અને ધૂળ માટી છે. અમે મધમાખીઓ શ્રેષ્ઠ ફૂલ પરથી કોઈને ય નુકસાન ન થાય એ રીતે રસ એકઠો કરીએ છીએ. અમારો મધપૂડો માનવજાતને બે શ્રેષ્ઠ વસ્તુઓ આપે છે. એક તો મધ જે સ્વીટનેસ છે. અને બીજું મધપૂડાનું મીણ. જે પોતે બળીને લાઈટ આપે છે.’ બસ આ કથામાં ચર્ચાયેલો મુહાવરો તે પછીના કવિઓ પોતાનાં કવિકર્મમાં પ્રયોજતા રહ્યાં. કવિ અને નિબંધકાર મેથ્યુ આર્નોલ્ડ (૧૮૨૨-૧૮૮૮) માનતા હતા કે સ્વીટનેસ એ સૌન્દર્ય છે અને લાઈટ એટલે અલબત્ત જ્ઞાન. જે જે વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો થાય છે એ માત્ર આપણી સવલત વધારવાનાં પ્રયત્નો છે. ભૌતિક સુખ પાછળ આપણે ભમીએ છીએ. પણ માનવજાતનું સાચું સુખ આપણી અંદરની સુંદરતા અને આપણા પોતાનાં જ્ઞાનની નવચેતાનામાં રહેલું છે. આમ ‘સ્વીટનેસ એન્ડ લાઈટ’ મુહાવરો પ્રયોજાતો રહ્યો, ચર્ચાતો રહ્યો. જો કે જ્યારે વીસમી સદી આવી ત્યારે ભૌતિક સુખ પાછળની ભાગદૌડ વધી. આ મુહાવરો પણ પછી વધારે ભૌતિક સુખ તરફ દોરી જતો જોવા મળ્યો. પછી તો એનો અર્થ કોઈ સારી વસ્તુનું બયાન થઈને રહી ગયો; જેમ કે ‘સંગીતનાં કાર્યક્રમનો એ સમયગાળો અમારા માટે ઓલ ધેટ સ્વીટનેસ અને લાઈટ હતો’ અથવા તો ‘બીજાં જે માને એ પણ એનાં નજીકના મિત્રો જાણે છે કે એ ઓલ સ્વીટનેસ એન્ડ લાઈટ નથી.’
એકવીસમી સદીમાં તો હવે ઓર અઘરું થતું જાય છે. પણ તહેવાર એ તો આનંદનો અવસર. અહીં સ્વીટનેસ એન્ડ લાઈટનો અર્થ થાય છે સામાજિક કે રાજકીય સંવાદિતા. સુલેહ અને શાંતિ. તહેવારમાં રાજકારણ પ્રેરિત સંદેશાથી પરહેજી પાળવી જ રહી. ચૂંટણીલક્ષી દલીલો તો કરવી જ નહીં. દિવાળી એટલે પોતીકાં લોકોને ગળે મળવાનો તહેવાર. કોઈને ગળે પડવાનો વિચાર સુદ્ધા ય નહીં આવે તે જોવું. બસ, મળવું, શક્ય હોય ત્યાં સુધી પ્રત્યક્ષ મળવું, ભળવું અને ઝળહળવું. બસ પછી તો શુભેચ્છાઓની આપ-લે અને સૌનાં સારાવાનાં થાય એવી ઈચ્છા. વિથ ઓલ ધ સ્વીટનેસ એન્ડ લાઈટ..શુભ દીપાવલી
શબ્દ શેષ:
“ હું જ્યારે પણ શક્ય હોય ત્યારે કોશિશ કરું છું મીઠાશ અને પ્રકાશ ફેલાવતા રહેવાની. પણ એની સામે ઘણાંને કેટલાંય વાંધા હોય છે!” – વિશ્વવિખ્યાત હ્યુમરિસ્ટ પી. જી. વોડહાઉસ (૧૮૮૧-૧૯૭૫)
[18/10, 10:38 AM] Paresh Vyas: My article as published today in GS
[18/10, 10:38 AM] Paresh Vyas: Wishing very sweetening and lighted Diwali
[18/10, 10:38 AM] Paresh Vyas: Sweetness means happiness, light means knowledge..

Image may contain: food

1 ટીકા

Filed under ઘટના, પરેશ વ્યાસ, પ્રકીર્ણ